Δευτέρα, 23 Ιανουαρίου 2017 18:14

Για τον φασισμό

Κατηγορία Θεωρία

Walter Benjamin

Για τον φασισμό

Ο φασισμός ως αισθητικοποίηση της πολιτικής

Η αυξανόμενη προλεταριοποίηση των σημερινών ανθρώπων κι ο αυξανόμενος σχηματισμός μαζών είναι δυο πλευρές του ίδιου και του αυτού φαινομένου. Ο φασισμός προσπαθεί να οργανώσει τις νεοδημιούργητες προλεταριοποιημένες μάζες, χωρίς να θίξει τις σχέσεις ιδιοκτησίας, προς την άρση των οποίων αυτές ωθούν. Η επαγγελία του είναι να βρουν οι μάζες ένα τρόπο έκφρασης (χωρίς καθόλου να βρουν το δίκιο τους)1. Οι μάζες έχουν το δικαίωμα της αλλαγής των σχέσεων ιδιοκτησίας· ο φασισμός προσπαθεί να τους δώσει μια έκφραση με τη διατήρηση των σχέσεων αυτών. Ο φασισμός κατά συνέπεια καταλήγει στην αισθητικοποίηση της πολιτικής ζωής. Στον βιασμό των μαζών, τις οποίες εξανδραποδίζει με τη λατρεία ενός φύρερ, αντιστοιχεί ο βιασμός ενός μηχανισμού, που υποτάσσεται στην παραγωγή λατρευτικών αξιών.

Όλες οι προσπάθειες για την αισθητικοποίηση της πολιτικής κορυφώνονται σ’ ένα σημείο. Το σημείο αυτό είναι ο πόλεμος. Ο πόλεμος, και μόνον ο πόλεμος, παρέχει τη δυνατότητα να δοθεί σε μαζικά κινήματα μεγίστης κλίμακας ένας σκοπός, χωρίς ταυτόχρονα να θιγούν οι κατεστημένες σχέσεις ιδιοκτησίας. Αυτή είναι η πολιτική διατύπωση τούτης της κατάστασης. Απ’ την πλευρά της τεχνικής, διατυπώνεται με τον ακόλουθο τρόπο: Μόνον ο πόλεμος παρέχει τη δυνατότητα να επιστρατευτούν όλα τα τεχνικά μέσα του παρόντος χωρίς να θίγουν οι σχέσεις ιδιοκτησίας. Εννοεί- ται πως η αποθέωση του πολέμου απ’ τον φασισμό δεν χρησιμοποιεί αυτά τα επιχειρήματα. Ωστόσο μια ματιά σ’ αυτήν είναι διδακτική. Στο μανιφέστο του Μαρινέτι για τον αποικιακό πόλεμο στην Αιθιοπία διαβάζουμε: «Επί 27 χρόνια εμείς οι φουτουριστές ξεσπαθώνουμε ενάντια στην αντίληψη πως ο πόλεμος είναι αντιαισθητικός... Κατά συνέπεια διαπιστώνουμε: ...Ο πόλεμος είναι ωραίος, γιατί χάρη στις αντιασφυξιογόνες μάσκες, και τα μεγάφωνα που σκορπίζουν τον τρόμο, τα φλογοβόλα και τα μικρά τανκς εδραιώνει την κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στην καθυποταγμένη μηχανή. Ο πόλεμος είναι ωραίος, γιατί εγκαινιάζει την πολυπόθητη μεταλλοποίηση του ανθρώπινου κορμιού. Ο πόλεμος είναι ωραίος, γιατί εμπλουτίζει ένα ανθόσπαρτο λιβάδι με τις ορχιδέες των πολυβόλων. Ο πόλεμος είναι ωραίος, γιατί συντονίζει τους πυροβολισμούς, τις κανονιές, τις ανάπαυλες του πυρός, τα αρώματα και την πτωμαΐνη σε μια συμφωνία. Ο πόλεμος είναι ωραίος, γιατί δημιουργεί καινούργιες αρχιτεκτονικές, όπως η αρχιτεκτονική των μεγάλων τανκς, των γεωμετρικών σχηματισμών στους οποίους πετάνε τα σμήνη των αεροπλάνων, του καπνού που ανεβαίνει σπειροειδώς πάνω από πυρπολημένα χωρία και πολλές άλλες... Ποιητές και καλιτέχνες του φουτουρισμού... να θυμάστε τούτες τις βασικές αρχές της αισθητικής του πολέμου, ώστε ο αγώνας σας για μια καινούργια ποίηση και μια καινούργια πλαστική... να φωτίζεται απ’ αυτές.»2

Τούτο το μανιφέστο έχει το προσόν της σαφήνειας. Η προβληματική του αξίζει την προσοχή του διαλεκτικού. Γι’ αυτόν, η αισθητική του σύγχρονου πολέμου εμφανίζεται ως εξής: Όταν η φυσική αξιοποίηση των παραγωγικών δυνάμεων παρεμποδίζεται απ’ τις κατεστημένες σχέσεις ιδιοκτησίας, τότε η αύξηση των τεχνικών μέσων, των ρυθμών, των ενεργειακών πηγών ωθεί προς μια αφύσικη αξιοποίηση. Την αφύσικη αυτή αξιοποίηση την βρίσκει με τον πόλεμο, που με τις καταστροφές του αποδείχνει πως η κοινωνία δεν ήταν αρκετά ώριμη για να κάνει όργανό της την τεχνική, πως η τεχνική δεν ήταν αρκετά ανεπτυγμένη για να δαμάσει τις στοιχειακές δυνάμεις της κοινωνίας. Τα φρικιαστικά χαρακτηριστικά του ιμπεριαλιστικού πολέμου καθορίζονται απ’ τη διάσταση ανάμεσα στα τεράστια παραγωγικά μέσα και την ανεπαρκή αξιοποίησή τους στη διαδικασία της παραγωγής (μ’ άλλα λόγια, απ’ την ανεργία και την έλλειψη αγορών). Ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος είναι μια εξέγερση της τεχνικής, που επιβάλει στο ανθρώπινο υλικό τις απαιτήσεις εκείνες που η κοινωνία δεν θέλησε να θέσει στο φυσικό υλικό. Αντί ν’ αλλάζει την κοίτη των ποταμών, οδηγεί το ανθρώπινο ποτάμι στην κοίτη των χαρακωμάτων, αντί να σπέρνει σπόρο με τα αεροπλάνα της, σπέρνει εμπρηστικές βόμβες πάνω απ’ τις πόλεις, και με τον πόλεμο των αερίων βρήκε ένα μέσο να καταργήσει με καινούργιο τρόπο την αίγλη. «Fiat ars - pereat mundus» (Να γίνει τέχνη κι ας χαθεί ο κόσμος), λέει ο φασισμός και περιμένει, όπως διακηρύσσει ο Μαρινέτι, πως ο πόλεμος θα ικανοποιήσει καλλιτεχνικά τον καινούργιο τρόπο αισθητηριακής αντίληψης που δημιούργησε η τεχνική. Αυτή είναι προφανώς η τελείωση του δόγματος «η τέχνη για την τέχνη». Η ανθρωπότητα, που κάποτε ήταν, κατά τον Όμηρο, θέαμα για τους θεούς του Ολύμπου, έχει γίνει τώρα θέαμα για τον εαυτό της. Η αλλοτρίωσή της έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο, που την κάνει να βιώνει την ίδια της την καταστροφή σαν αισθητική απόλαυση πρώτου μεγέθους. Έτσι έχουν τα πράγματα με την αισθητικοποίηση της πολιτικής, που καλλιεργεί ο φασισμός. Ο κομουνισμός τού απαντά με την πολιτικοποίηση της τέχνης.*

Επίλογος στο έργο του Βάλτερ Μπένγιαμιν, «Το έργο τέχνης στην εποχή της τεχνικής αναπαραγωγιμότητάς του». Από τη συλλογή κειμένων: Walter Benjamin, Δοκίμια για την τέχνη, Κάλβος, 1978 (απ’ όπου και τα παραπάνω αποσπάσματα, με ελαφρώς αλλαγμένη την ορθογραφία). Ο τίτλος του συγκεκριμένου έργου του Μπένγιαμιν μεταφράζεται σήμερα συνήθως ως, Το έργο τέχνης στην εποχή της μηχανικής αναπαραγωγής του. Εκδόθηκε το 1936 στη Γαλλία, με τίτλο: L’ OEuvre d’ Art a l’ Epoque de sa Reproductibilite Technique.

Φασισμός και κατάσταση έκτακτης ανάγκης

Η παράδοση των καταπιεσμένων μας διδάσκει ότι η «κατάσταση έκτακτης ανάγκης» στην οποία ζούμε είναι ο κανόνας. Θα πρέπει να φτάσουμε σε μια σύλληψη της Ιστορίας που να ανταποκρίνεται σ’ αυτή την κατάσταση. Τότε θα είναι οφθαλμοφανές το χρέος μας, να προκαλέσουμε ως συμβάν την αληθινή κατάσταση έκτακτης ανάγκης: κάτι που θα ενισχύσει και τη θέση μας έναντι του φασισμού. Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι οι αντίπαλοί του τον μάχονται εν ονόματι της προόδου ως ιστορικού κανόνα. Το να εκπλήσσεται κανείς ότι τα πράγματα που βιώνουμε είναι «ακόμη» δυνατά τον 20ο αιώνα δεν έχει τίποτε το φιλοσοφικό. Δεν είναι μια έκπληξη που αποτελεί την αφετηρία μιας γνώσης, εκτός κι αν πρόκειται για τη γνώση ότι δεν είναι έγκυρη η παράσταση της ιστορίας που τη γεννά.

(Βάλτερ Μπένγιαμιν, «Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας». Θέση VIII)

Michael Löwy, Walter Benjamin: Προμήνυμα κινδύνου. Μια ανάγνωση των θέσεων «Για τη φιλοσοφία της ιστορίας», Πλέθρον, Αθήνα 2004, σελ. 106.

Στην κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, αν αυτή προήλθε από πόλεμο, επανάσταση ή άλλες καταστροφές, αυτός που διοικεί προορίζεται να ασκήσει άμεση δικτατορική εξουσία. [...] Η θεωρία της κυριαρχίας, για την οποία η περίπτωση εξαίρεσης, αναπτύσσοντας δικτατορικές αρχές, γίνεται μια παραδειγματική περίπτωση, υποχρεώνει σχεδόν την εικόνα του κυρίαρχου να πραγματώνεται μέσα από την έννοια του τυράννου.

(Walter Benjamin, Urspsung des Deutshen Trauerspies)

Michael Löwy, Walter Benjamin: Προμήνυμα κινδύνου. Μια ανάγνωση των θέσεων «Για τη φιλοσοφία της ιστορίας», Πλέθρον, Αθήνα 2004, σελ. 107.

Σημειώσεις

1. [Σημείωση του Βάλτερ Μπένγιαμιν:] Εδώ, ιδίως αν πάρουμε υπόψη τα κινηματογραφικά επίκαιρα, των οποίων η προπαγανδιστική σημασία δεν είναι δυνατό να υποτιμηθεί, υπάρχει ένα σημαντικό τεχνικό δεδομένο. Η αναπαραγωγή των μαζών ευνοεί ιδιαίτερα τη μαζική αναπαραγωγή. Στις μεγάλες πομπές, τις γιγαντιαίες συγκεντρώσεις, στις μαζικές αθλητικές εκδηλώσεις και στον πόλεμο, που ροσφέρονται σήμερα συλήβδην σαν βορά στη μηχανή λήψης, η μάζα κοιτάει τον εαυτό της κατά πρόσωπο. Το γεγονός αυτό, που η βαρύτητά του δεν χρειάζεται να τονιστεί, σχετίζεται στενότατα με την τεχνική της αναπαραγωγής ή της λήψης. Σε γενικές γραμμές οι κινήσεις της μάζας παρουσιάζονται στη μηχανή σαφέστερα απ’ ο,τι στο βλέμμα. Αρχηγοί εκατοντάδων χιλιάδων φαίνονται καλύτερα από ψηλά. Ακόμα κι αν αυτή η θέαση από ψηλά είναι εξίσου προσιτή στο μάτι όσο και στη μηχανή, εντούτοις η εικόνα που αποκομίζει το μάτι δεν είναι δυνατό να μεγεθυνθεί, όπως η κινηματογραφική εικόνα. Αυτό σημαίνει πως οι κινήσεις της μάζας, καθώς επομένως κι ο πόλεμος, αποτελούν μια ιδιαίτερα πρόσφορη για τη μηχανή μορφή της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

2. [Σημείωση του Βάλτερ Μπένγιαμιν:] La Stampa Torino

* [Σημείωση e la libertà:] Η άποψη αυτή θα πρέπει να διαβαστεί μαζί με το σχόλιο του Βάλτερ Μπένγιαμιν για το καρναβάλι: «Το καρναβάλι είναι μια κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Ένα παράγωγο των αρχαίων Σατουρναλίων, επ’ ευκαιρία των οποίων η κορυφή και η βάση αλλάζουν θέσεις και όπου οι σκλάβοι εξυπηρετούνται από τ’ αφεντικά τους. Έτσι, μια κατάσταση εκτάκτου ανάγκης δεν μπορεί να ορισθεί επακριβώς παρά σε πλήρη αντίθεση με μια συνηθισμένη κατάσταση» («Βλέποντας μια παρέλαση αρμάτων»). Παρατίθεται στο Michael Löwy, Walter Benjamin: Προμήνυμα κινδύνου. Μια ανάγνωση των θέσεων «Για τη φιλοσοφία της ιστορίας», Πλέθρον, Αθήνα 2004, σελ. 110. Ο Τρότσκι στις παρατηρήσεις του για τον λαϊκό ενθουσιασμό στη Βιέννη κατά το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου υιοθετεί μια ανάλογη οπτική: ο λαϊκός ενθουσιασμός για τον πόλεμο αποτελεί ένα υποκατάστατο της εξέγερσης (μια ψεύτικη κατάσταση εξαίρεσης), όπως και ο πόλεμος αποτελεί ένα υποκατάστατο της επανάστασης.

«Άνθρωποι, που ολάκερη η ζωή τους περνάει καθημερινά το ίδιο μονότονη, δίχως ελπίδα αλλαγής και καλυτέρευσης, είναι πολλοί σε τούτον τον κόσμο. Σε δαύτους επαναπαύεται η σημερινή κοινωνία. Ο συναγερμός για μια γενική κινητοποίηση αναταράζει την ύπαρξή τους σα μια υπόσχεση. Κάθε τι που ήταν τόσο απελπιστικά συνηθισμένο και τους αηδίαζε, τώρα θα το στείλουν στο διάβολο και θα περιμένουν να ‘ρθει το καινούριο, το εξαιρετικό. Οι αλλαγές που θα επακολουθήσουν είναι ακόμα ακαθόριστες. Θα ‘ναι για το καλύτερο ή για το χειρότερο; Σίγουρα για το καλύτερο... Πώς είναι δυνατόν ο Πόσπισζιλ [Βιεννέζος «μισογεμανός, μισοτσέχος»] να βρεθεί χειρότερα απ’ ότι τώρα στις ‘‘ομαλές’’ συνθήκες;

Τριγύριζα στους κεντρικούς δρόμους της Βιέννης, που μου ήτα τόσο γνώριμοι και παρατηρούσα το πλήθος που κατάκλυζε μ’ αυτό τον ασυνήθιστο τρόπο την κομψή συνοικία του Ριγκ: Εκεί ξυπνούσαν οι ελπίδες του. Και δεν πραγματοποιήθηκαν αυτές οι ελπίδες ως ένα βαθμό κιόλας; Θα μπορούσαν σ’ άλλους καιρούς οι φορτοεκφορτωτές, οι πλύστρες, οι τσαγκαράδες, οι εργάτες, να νοιώσουν σα στο σπίτι τους κύριοι, όπως τώρα στις θέσεις τους, γύρω απ’ το Ριγκ; Ο πόλεμος κυριεύει τα πάντα και κατά συνέπεια οι καταπιεζόμενοι, οι αδικημένοι απ’ τη ζωή, νοιώθουν να πατάνε στο ίδιο χώμα με τους πλούσιους και τους ισχυρούς. Δεν πρέπει να το θεωρήσουμε παραδοξολογία: Στις διαθέσεις του βιεννέζικου πλήθους, που κατέβαινε σε διαδηλώσεις για τη δόξα των όπλων των Αψβούργων, ξανάβρισκα τα ίδια χαρακτηριστικά που είχα συναντήσει στις μέρες του Οκτώβρη του 1905 στην Πετρούπολη. Όχι χωρίς κάποιο λόγο, ο πόλεμος αναδείχτηκε συχνά στην ιστορία ο πατέρας της επανάστασης», Λέον Τρότσκι, Η ζωή μου, Αλήθεια, Αθήνα 1981, σσ. 223, 224.

Τελευταία τροποποίηση στις Δευτέρα, 23 Ιανουαρίου 2017 18:18
Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.