Κυριακή, 30 Αυγούστου 2020 22:16

Στη Λευκορωσία, η Αριστερά παλεύει να βάλει Κοινωνικές Διεκδικήσεις στην Καρδιά των Διαμαρτυριών

Τα πανό των διαδηλωτών γράφουν: «Δεν είμαστε βόδια, δεν είμαστε πρόβατα, είμαστε εργάτες του MTZ [Minsk Tractor Works], δεν είμαστε 20, είμαστε 16.000».

 

Volodymyr Artiukh

 

Στη Λευκορωσία, η Αριστερά παλεύει να βάλει Κοινωνικές Διεκδικήσεις στην Καρδιά των Διαμαρτυριών

 

Μια συνέντευξη με την Ksenia Kunitskaya και τον Vitaly Shkurin

 

Λέγεται συχνά ότι η αστυνομική βαρβαρότητα στο Μινσκ δεν έχει το προηγούμενό της στην Ευρώπη, κάτι με το οποίο σίγουρα θα διαφωνούσαν οι διαδηλωτές στη Γαλλία. Ωστόσο, κάτι σίγουρα αλλάζει στη Λευκορωσία, αφού η πρωτοφανής λαϊκή υποστήριξη των υποψηφίων της αντιπολίτευσης1 αμφισβήτησε την εικοσιεξαετή εξουσία του προέδρου Αλεξάντερ Λουκασένκο. Όταν οι αρχές ισχυρίστηκαν ότι είχε πάρει το 80% των ψήφων στις εκλογές της 9ης Αυγούστου –και τα πλήθη βγήκαν στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν– το κράτος εξαπέλυσε την αστυνομική τρομοκρατία εναντίον τους.

Στις διαδηλώσεις στους δρόμους κυριαρχούσε αρχικά η νεολαία της πόλης. Ωστόσο, όπως έχω δείξει σε ένα πρόσφατο άρθρο2, η διαμαρτυρία έχει αλλάξει μορφή τις τελευταίες ημέρες και επεκτάθηκε σε ένα ευρύτερο κίνημα της εργατικής τάξης που περιλαμβάνει εκτεταμένες κινητοποιήσεις στους χώρους εργασίας3. Σε δράσεις που εξαπλώνονται στις περισσότερες από τις μεγαλύτερες βιομηχανικές περιοχές της χώρας συγκεντρώνονται χιλιάδες εργαζόμενοι, συζητούν τα αιτήματά τους και απειλούν με γενικό κλείσιμο4.

Λοιπόν, όλα στη Λευκορωσία χαρακτηρίζονται «άνευ προηγουμένου». Ωστόσο, κάποιος μπορεί, πράγματι, να βρει προηγούμενο, στην Solidarnosc της Πολωνίας ή στις απεργίες των ανθρακωρύχων στην ύστερη Σοβιετική Ένωση – παραδείγματα εργατικής μαχητικότητας που συνδέονται με ευρύτερα κινήματα διαμαρτυρίας που άνοιξαν ακούσια το δρόμο για νεοφιλελεύθερους μετασχηματισμούς. Η τραγική ιστορία της εργατικής τάξης στον μετα-σοβιετικό χώρο απαιτεί συνεπώς μια προσεκτική και θεμελιωμένη προσέγγιση στα πρόσφατα γεγονότα στη Λευκορωσία.

Για να φωτίσουμε τις αντιφάσεις της Λευκορώσικης κοινωνίας και της κατάστασης της εργατικής τάξης της, πήρα συνέντευξη από δύο εκπροσώπους της Λευκορώσικης Αριστεράς, οι οποίοι ζήτησαν να μην αποκαλύψουν την ταυτότητά τους. Η «Ksenia Kunitskaya» είναι μέλος του διαδικτυακού περιοδικού Poligraf και ο «Vitaly Shkurin» ζει στη Λευκορωσία και γράφει στο September, μια αριστερή ενημερωτική πλατφόρμα που καλύπτει τον μετα-σοβιετικό χώρο. Και οι δύο έχουν σχέσεις με κύκλους ακτιβιστών και είναι σε θέση να αξιολογήσουν την κατάσταση από την οπτική της εργατικής τάξης.

Volodymyr Artiukh: Φαίνεται ότι ούτε οι αναλυτές ούτε οι αρχές της Λευκορωσίας περίμεναν αναταραχή σε τέτοια κλίμακα για τις εκλογές που πραγματοποιήθηκαν στις 9 Αυγούστου. Τι προκάλεσε την προεκλογική κινητοποίηση και τις διαδηλώσεις που ακολούθησαν; Σε ποια ευρύτερη πολιτική συγκυρία πρέπει να τις δούμε;

Ksenia Kunitskaya: Ο πρώτος λόγος είναι η κόπωση που έχει συσσωρευτεί εδώ και πολύ καιρό σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού σαν αποτέλεσμα της κυριαρχίας του Λουκασένκο για ένα τέταρτο του αιώνα. Ο τρόπος λειτουργίας του γίνεται εμφανής στο απότομο στυλ της επικοινωνίας του, τόσο με τους αντιπάλους τους, όσο και με τους δικούς του υφισταμένους, που συχνά μοιάζει απλώς με αγένεια. Αυτό επιδεινώνεται από την αδιαφορία που δείχνουν οι τοπικοί αξιωματούχοι, ακολουθώντας όχι τη διάθεση του λαού αλλά τη διάθεση του ηγέτη. Αυτές οι ιδιότητες εκδηλώθηκαν ξεκάθαρα κατά την κυβερνητική κακοδιαχείρηση της επιδημίας COVID-19, η οποία εξόργισε μαζικά τον πληθυσμό.

Επιπλέον, η κυβέρνηση διαλύει με συστηματικό τρόπο το μοντέλο του κράτους πρόνοιας και τις κοινωνικές του υποχρεώσεις έναντι των πολιτών της. Αυτό έγινε εμφανές με την εφαρμογή των ατομικών συμβάσεων έργου με τους εργαζομένους αντί των συλλογικών συμβάσεων το 2004· με τον «φόρο επί της ανεργίας» το 2017· και με την εξαίρεση της στρατιωτικής θητείας, της άδειας μητρότητας και των πανεπιστημιακών ή κολεγίων σπουδών από τα έτη που υπολογίζονται για τη σύνταξη. Η αυστηρή νομισματική πολιτική των τελευταίων πέντε ετών οδήγησε επίσης σε πάγωμα των μισθών, ενώ οι τιμές συνέχισαν να αυξάνονται.

Vitaly Shkurin: Τα τελευταία δέκα χρόνια σημειώθηκε αποπολιτικοποίηση των Λευκορώσων. Μετά τις αποτυχημένες μετεκλογικές διαδηλώσεις του 2010 και την επακόλουθη «επανάστασης των χειροκροτημάτων» [όταν οι άνθρωποι χειροκροτούσαν στο δρόμο για να δείξουν τη διαφωνία τους, φοβούμενοι ότι θα συλληφθούν εάν έκαναν διαδηλώσεις], πολλά μέλη κομμάτων και κινημάτων υπέστησαν κρατική καταστολή.

Το 2017, αφού η κυβέρνηση επέβαλε τον λεγόμενο φόρο ανεργίας, στη Λευκορωσία είδαμε διαδηλώσεις όχι μόνο στο Μινσκ, αλλά και σε μικρές επαρχιακές πόλεις5, για πρώτη φορά ύστερα από έξι χρόνια. Αυτός ο φόρος αναβλήθηκε στη συνέχεια. Φαίνεται όμως ότι μετά την ήττα των αντιπολιτευτικών κομμάτων και κινημάτων, η νέα αντιπολίτευση στο Λουκασένκο εμφανίστηκε μόνο με την αόριστη μορφή των «Λευκορώσων».

Δεδομένου ότι ένα σημαντικό μερίδιο της οικονομίας της Λευκορωσίας εξακολουθεί να ανήκει στο κράτος, οι «απλοί άνθρωποι» –οι συνηθισμένοι ψηφοφόροι του Λουκασένκο– αποτελούνται από εργαζόμενους κρατικών εργοστασίων, δασκάλους ή γιατρούς. Τα τελευταία χρόνια, ο δημόσιος τομέας δεν χρηματοδοτείται, γεγονός που οδήγησε σε μείωση των μισθών, συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού, εξαναγκαστικές διακοπές, και αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης. Προφανώς, αυτό πολιτικοποίησε τους «απλούς ανθρώπους», αλλά δυστυχώς δεν προέκυψε ένα ισχυρό θετικό πρόγραμμα με προτάσεις.

Ksenia Kunitskaya: Εξάλλου, οι αρχές έδωσαν λίγη προσοχή στη θετική τους εικόνα στα μάτια του πληθυσμού. Η κρατική μας προπαγάνδα είναι πολύ αδύναμη και συχνά φαίνεται γελοία: «Ποτέ δε ζούσαμε όπως τώρα», ισχυρίζονται. Οι αντίπαλοί της, ωστόσο, έχουν δημιουργήσει ένα αποτελεσματικό σύστημα επαγγελματικών, σύγχρονων, ηλεκτρονικών μέσων. Μέσα από αυτό, επισημαίνουν τις αδυναμίες του κράτους και προβαίνουν σε προπαγάνδα υπέρ των νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων και μιας εθνικιστικής πολιτικής μνήμης. Αυτό επέτρεψε στη φιλελεύθερη-εθνικιστική αντιπολίτευση να κινητοποιήσει υποστηρικτές πριν από τις εκλογές, να ξεσκεπάσει τις αρχές σε πολλές περιπτώσεις νοθείας και να κατεβάσει τους ανθρώπους στους δρόμους.

Επιπλέον, οι σκληρές αστυνομικές ενέργειες –η χρήση χειροβομβίδων αναισθητοποίησης, κανόνια νερού και δακρυγόνων, βασανιστήρια των κρατουμένων– προκάλεσαν αγανάκτηση όχι μόνο μεταξύ των υποστηρικτών της αντιπολίτευσης, αλλά σόκαραν και εκείνους που δεν ενδιαφέρονταν προηγουμένως για την πολιτική.

Volodymyr Artiukh: Ποιές κατηγορίες Λευκορώσων υποστηρίζουν το Λουκασένκο – και αυτή η υποστήριξη υποχωρεί τώρα; Αυτό έχει να κάνει με την αποδυνάμωση του συμβιβασμού «όχι πολιτικά δικαιώματα, αλλά τουλάχιστον δικαιώματα στην κοινωνική πρόνοια»;

Ksenia Kunitskaya: Μετά την πρώτη εκλογική του νίκη ο Λουκασένκο το 1994, είχε πολύ ευρεία υποστήριξή, από όσους υποστήριζαν τη συμμαχία με τη Ρωσία και την αναβίωση της ΕΣΣΔ, από τους αντιπάλους των σκληρών μεταρρυθμίσεων της αγοράς και από Ρωσόφωνους δυσαρεστημένους με την πολιτική της «Λευκορωσικοποίησης». Οι κάτοικοι της υπαίθρου τον αντιλαμβάνονταν ως τον «άνθρωπό τους». Στη δεκαετία του 2000, προσέλκυσε υποστηρικτές με μια πολιτική συνεχούς αύξησης των μισθών, υποσχόμενος να αυξήσει τον μέσο μισθό στα 500 δολάρια, ακόμη και στα 1.000 δολάρια το μήνα.

Μια σειρά οικονομικών κρίσεων εμπόδισε την πραγματοποίηση αυτού του ονείρου. Η ένωση με τη Ρωσία έχει πληγεί επίσης λόγω των αντιθέσεων μεταξύ ρώσικων και λευκορώσικων ελίτ. Και οι εκστρατείες για αύξηση των μισθών αντικαταστάθηκαν από μια αυστηρή νομισματική πολιτική, στο πνεύμα των συστάσεων του ΔΝΤ.

Η ανεξάρτητη κοινωνιολογία στη σύγχρονη Λευκορωσία ουσιαστικά απαγορεύεται και οι κοινωνιολόγοι που σχετίζονται με το κράτος δεν δημοσιεύουν δεδομένα, επομένως είναι δύσκολο να κριθεί η πραγματική αποδοχή του προέδρου. Προφανώς, είναι μικρότερη από ό,τι στη δεκαετία του 1990 και του 2000, και οι σκληρές αστυνομικές ενέργειες σαφώς δεν αύξησαν τη δημοτικότητά του. Ταυτόχρονα, η άποψη που είναι δημοφιλής στην αντιπολίτευση, ότι η αποδοχή του Λουκασένκο είναι μόλις 3%, είναι πιθανότατα μύθος.

Vitaly Shkurin: Πιστεύω ότι το οικονομικό μοντέλο του Λουκασένκο που βασίζεται στην επανεξαγωγή ρωσικού πετρελαίου έχει εξαντληθεί, καθώς η Ρωσία αύξησε την τιμή του πετρελαίου για τη Λευκορωσία και οι παγκόσμιες τιμές μειώθηκαν. Προφανώς, ο Λουκασένκο δεν μπορεί να διατηρήσει το τρέχον επίπεδο ευημερίας για τον πληθυσμό, οπότε γι’ αυτόν, ο νεοφιλελευθερισμός φαίνεται να είναι ο μόνος δρόμος διεξόδου.

Ωστόσο, πρέπει να θυμόμαστε ότι ένα υψηλό ποσοστό απασχόλησης στο δημόσιο τομέα σημαίνει ότι οι χώροι εργασίας είναι επίσης τόποι πολιτικού ελέγχου. Δεδομένου ότι το ανεπίσημο ποσοστό ανεργίας στη Λευκορωσία είναι αρκετά υψηλό (περίπου 10%) και τα επιδόματα ανεργίας είναι περίπου 10 δολάρια ανά μήνα, το να είσαι άνεργος δεν είναι πολύ άνετο. Οι υπάλληλοι του δημόσιου τομέα πρέπει να συμμετέχουν τακτικά σε άλλες δραστηριότητες για να σώσουν τους χώρους εργασίας τους: να δουλεύουν τα Σάββατα, να ψηφίζουν σε πρόωρες εκλογές [Στμ. Ψηφοφορίες σε ημερομηνίες προγενέστερες της επίσημα προκηρυγμένης ημερομηνίας εκλογών] (όπου γίνονται συχνά παραποιήσεις), ακόμη και να συμμετάσχουν στις εκλογές ως μέλη των εκλογικών επιτροπών και να παραποιούν τα αποτελέσματα. Η απασχόληση στο δημόσιο τομέα βασίζεται σε συμβάσεις ορισμένου χρόνου που εμποδίζουν τον εργαζόμενο να αποχωρήσει εύκολα – αλλά επιτρέπει στον εργοδότη να απαλλαγεί από τον εργαζόμενο όποτε θέλει. Προφανώς, σε κάποιο σημείο, πολλοί υπάλληλοι του δημόσιου τομέα συνειδητοποίησαν ότι δεν υπάρχει διέξοδος, εκτός από την ψήφο κατά του Λουκασένκο.

Ταυτόχρονα, μπορούμε να εντοπίσουμε νέα στρώματα που υποστηρίζουν τον Λουκασένκο: τους υπηρέτες του στη σφαίρα της ιδεολογίας και της εξουσίας. Με τους πρώτους, εννοώ μια νέα γενιά φιλοκυβερνητικών «δημόσιων εμπειρογνωμόνων» που απασχολούνται σε διάφορα κρατικά ιδρύματα (από πανεπιστήμια έως αμφίβολους «δημόσιους οργανισμούς»). Είναι τακτικοί επισκέπτες σε κρατικά, ανεξάρτητα και ξένα μέσα ενημέρωσης, όπου υποστηρίζουν το κράτος της Λευκορωσίας. Σε αντίθεση με το παλιό κατεστημένο των βαρετών σοβιετικών υπαλλήλων, αυτοί οι άνθρωποι είναι ευφυείς στις ομιλίες τους και στην εμφάνισή τους. Το παλιό επίσημο κατεστημένο σοβιετικού τύπου υποστηρίζει επίσης σθεναρά τον Λουκασένκο, καθώς έξω από το σύστημά του είναι άχρηστοι.

Η αστυνομία και οι μυστικές υπηρεσίες είναι το δεύτερο στρώμα των υποστηρικτών του Λουκασένκο. Έχουν ειδικά επιδόματα πρόνοιας που περιλαμβάνουν επιδοτήσεις για αγορά κατοικιών, πρόωρη συνταξιοδότηση, υγειονομική περίθαλψη σε ειδικές κλινικές, διακοπές σε κέντρα διακοπών κ.λπ. Ο αριθμός της αστυνομίας στη Λευκορωσία δεν είναι γνωστός στο κοινό, αλλά ο υπουργός Εσωτερικών είπε το 2016 ότι υπάρχουν 405 αστυνομικοί ανά 100.000 πολίτες και σύμφωνα με εκτίμηση του ΟΗΕ το 2013, ο αριθμός αυτός είναι 1.442 ανά 100.000. Αυτή η εργασία είναι επίσης ένας σημαντικός παράγοντας για την κοινωνική κινητικότητα: άτομα από μικρές πόλεις χωρίς απασχόληση μπορούν να μετακινηθούν σε μεγαλύτερες πόλεις για να εργαστούν ως αστυνομικοί. Σε αντάλλαγμα, πρέπει να υπακούν τυφλά στις εντολές: μπορούμε να δούμε το αποτέλεσμα τις πρώτες μέρες των διαδηλώσεων, όταν χρησιμοποιήθηκαν χειροβομβίδες και δακρυγόνα εναντίον σχετικά μικρών και άοπλων ομάδων διαδηλωτών. Η αστυνομία και οι μυστικές υπηρεσίες είναι εκτός δημόσιου ελέγχου και είναι σημαντικό ότι οι νέοι, ευφυείς «άνθρωποι της ιδεολογίας» έχουν δεσμούς μαζί τους.

Volodymyr Artiukh: Πώς θα περιγράφατε την κοινωνική συγκρότηση των διαδηλωτών, το κοινωνικό και ταξικό τους προφίλ, τις ιδεολογίες και τα παράπονά τους;

Ksenia Kunitskaya: Κατ’ αρχάς, υπάρχει η παραδοσιακή αντιπολίτευση από τη δεκαετία του 1990: οι εθνικιστές, οι φιλελεύθεροι και οι διανοούμενοι που τους συμπαθούν. Δεύτερον, υπάρχουν νέοι αστοί, επιχειρηματίες και οι ειδικοί της πληροφορικής, που αυτοαποκαλούνται προοδευτικοί, δυτικοί και αντι-σοβιετικοί. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, τα κεντρικά γραφεία της αντιπολίτευσης κατάφεραν να κινητοποιήσουν έναν ελαφρώς μεγαλύτερο πληθυσμό, τουλάχιστον από τις μεγάλες πόλεις. Η πολιτικοποίηση στην κοινωνία κατά τις προεκλογικές ημέρες ήταν εξαιρετικά υψηλή. Πολλοί δυσαρεστημένοι πολίτες συμμετείχαν ενεργά ως παρατηρητές των εκλογών.

Τώρα, εντάσσονται ευρύτερα τμήματα της κοινωνίας, σοκαρισμένα από την πρωτοφανή αστυνομική βία και εξοργισμένα από την εκλογική απάτη. Κάποιοι από αυτούς δεν ήταν ικανοποιημένοι με την οικονομική τους κατάσταση, αλλά υποστήριζαν παθητικά τον Λουκασένκο ως το «μικρότερο κακό» σε σύγκριση με τη δεξιά αντιπολίτευση. Οι εθνικοί φιλελεύθεροι που συμμετείχαν στην εκλογική διαδικασία δεν μίλησαν ανοιχτά για το πρόγραμμά τους, μόνο για δίκαιες εκλογές και αργότερα για τον περιορισμό της αστυνομικής βίας ως αυτοσκοπό.

Vitaly Shkurin: Παρά την πεποίθηση πολλών ορθόδοξων κομμουνιστών ότι αυτή είναι μια «επανάσταση των hipster-προγραμματιστών», πολλοί νέοι διαδηλωτές είναι εργάτες σε εργοστάσια, οδηγοί ταξί και μαθητές. Δεν νομίζω ότι μπορούμε να αποδώσουμε κάποια συγκεκριμένη ιδεολογία σε αυτό το αυθόρμητο κίνημα. Οι διαδηλωτές υψώνουν τις επίσημες [πράσινες και κόκκινες] σημαίες της Λευκορωσίας, καθώς και τις παλιές σημαίες [λευκές-κόκκινες-λευκές σημαίες που χρησίμευσαν ως εθνικά σύμβολα το 1991-1994]. Δεδομένου ότι οι τελευταίες κυριαρχούν, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι οι διαμαρτυρίες είναι εθνικιστικές. Αλλά όπως είπα, οι ηγέτες της παραδοσιακής εθνικιστικής αντιπολίτευσης βρίσκονται στη φυλακή, και δεν υπήρχαν συγκρούσεις σχετικά με τα σύμβολα μεταξύ των διαδηλωτών. Όταν οι διαδηλωτές άρχισαν να χρησιμοποιούν βία κατά της αστυνομίας, μπορούμε να υποψιαζόμαστε ότι συμμετείχαν οι οργανωμένοι οπαδοί του ποδοσφαίρου, αλλά εξακολουθούν να είναι μικρές ομάδες.

Volodymyr Artiukh: Πώς θα συγκρίνατε αυτές τις διαμαρτυρίες με άλλες κινητοποιήσεις στη Λευκορωσία και στην περιοχή;

Vitaly Shkurin: Όλες οι διαμαρτυρίες πριν από το 2010 είχαν μια ισχυρή εθνικιστική πολιτική, αλλά ήδη η «επανάσταση των χειροκροτημάτων» του 2011 δεν είχε τέτοια ατζέντα. Μετά το Μαϊντάν της Ουκρανίας το 2014, ο εθνικισμός επέστρεψε στη μόδα μεταξύ των διαδηλωτών – κυκλοφόρησε ως ένα σύμβολο των νέων, επιτυχημένων, πιο «Ευρωπαίων» Λευκορώσων. Οι σημερινές διαδηλώσεις απομακρύνονται ακόμη περισσότερο από τον εθνικισμό και μάλλον θυμίζουν τις διαδηλώσεις του 2017, όταν μεγάλα πλήθη σε όλη τη Λευκορωσία διαδήλωσαν εναντίον του φόρου για την ανεργία.

Οι φετινές διαδηλώσεις έχουν δύο ιδιαιτερότητες: δεν έχουν καμία πολιτική και κοινωνική ατζέντα, εκτός από την αμφισβήτηση των εκλογικών αποτελεσμάτων και είναι διάσπαρτες σε ολόκληρη τη Λευκορωσία. Πριν από το 2017, σχεδόν όλες οι μεγάλες διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στο Μινσκ και ακολούθησαν το ίδιο σενάριο: μεγάλη πορεία μέσω του κέντρου της πόλης, συγκέντρωση σε μια μεγάλη πλατεία, και ο επακόλουθος σκληρός ξυλοδαρμός από την αστυνομία. Εκτός από το 2006, όταν υπήρξε στρατόπεδο με σκηνές στην κεντρική πλατεία, διήρκεσαν μια μέρα. Αλλά αυτές οι διαδηλώσεις έχουν ήδη διαρκέσει τέσσερις ημέρες σε διάφορες πόλεις, όχι μόνο στο Μινσκ. Ακόμα και στην πρωτεύουσα, οι διαδηλωτές δεν καταλαμβάνουν ένα μέρος, κυρίως επειδή το κέντρο της πόλης είναι υπό αστυνομικό έλεγχο εως αργά το βράδυ. Καθ’ όλη τη διάρκεια του απογεύματος και της νύχτας, διαδηλώσεις μπορούν να ξεσπάσουν σε διάφορες περιοχές. Οι διαδηλωτές κυνηγιούνται από την αστυνομία και επιστρέφουν μετά την υποχώρηση της αστυνομίας.

Ksenia Kunitskaya: Το πιο σημαντικό, η κλίμακα της βίας έχει γίνει τέτοια που δεν θεωρείται πλέον μια αφηρημένη εικόνα στις ειδήσεις. Ένας τεράστιος αριθμός ανθρώπων την έχουν δει και βιώσει οι ίδιοι ή έχουν θύματα μεταξύ φίλων και συγγενών. Η αντιπολίτευση δεν προτείνει επίσημα κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε σύγκρουση συμφερόντων διαφορετικών τάξεων και κοινωνικών ομάδων, μόνο νέες εκλογές – αυτό έχει γίνει ένας επιπλέον παράγοντας κινητοποίησης.

Vitaly Shkurin: Η περισσότερη βία προέρχεται από την αστυνομία: ποτέ στη Λευκορωσία δεν χρησιμοποιήθηκαν χειροβομβίδες κρότου-λάμψης, δακρυγόνα και λαστιχένιες σφαίρες σε τέτοια κλίμακα. Νομίζω ότι το κράτος ήθελε να εκφοβίσει τους διαδηλωτές, αλλά αυτό είχε το αντίθετο αποτέλεσμα, την εξάπλωση των ταραχών. Εξάλλου, η κλίμακα της βίας είναι ξεκάθαρη από τον αριθμό των ατόμων που συνελήφθησαν – ποτέ δεν είχαμε στη φυλακή τρεις χιλιάδες ανθρώπους για μια νύχτα.

Τελικά, την τέταρτη ημέρα μετά τις εκλογές, είδαμε μια νέα διάσταση των δράσεων διαμαρτυρίας: δηλώσεις εργατικών συλλογικοτήτων σε όλη τη χώρα για πιθανές απεργίες. Δυστυχώς, αυτές οι δηλώσεις συνήθως δεν περιλαμβάνουν κοινωνικά αιτήματα, μόνο τα αιτήματα να σταματήσει η αστυνομική βία, την απελευθέρωση όλων των κρατουμένων και τη διεξαγωγή νέων εκλογών. Τέλος πάντων, δεν έχει υπάρξει (νόμιμη) απεργία στη Λευκορωσία από το 1991.

Επίσης, το Διαδίκτυο ως το αποτελεσματικό μέσο επικοινωνίας χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά, αν και κατά τη διάρκεια των πρώτων τριών ημερών διαδηλώσεων, η διαδικτυακή σύνδεση με το εξωτερικό διακόπηκε και οι περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποίησαν VPN [εικονικό ιδιωτικό δίκτυο] και απομακρισμένους διακομιστές μεσολάβησης [proxy servers]. Έτσι, κατ’ αναλογία με τις «επαναστάσεις του Twitter» κατά τη διάρκεια της αραβικής άνοιξης του 2011, οι διαδηλώσεις στη Λευκορωσία μπορούν να ονομαστούν «επανάσταση του Telegram». Το Telegram messenger ιδρύθηκε από τον Pavel Durov μετά τη μετανάστευσή του από τη Ρωσία και έγινε δημοφιλές στους μετα-σοβιετικούς χρήστες για να αγοράζουν ναρκωτικά (βασικά μοιάζει με την πρόσβαση σε ένα σκοτεινό δίκτυο, αλλά χωρίς να απαιτούνται μεγάλες τεχνικές δεξιότητες εκ μέρους του χρήστη). Το 2018, ένας νεαρός μετανάστης από τη Λευκορωσία στην Πολωνία ξεκίνησε το κανάλι Telegram «Nexta» («нехта», που σημαίνει «κάποιος» στα Λευκορωσικά) και απέκτησε δημοτικότητα μεταξύ των Λευκορώσων λόγω «εσωτερικών» δημοσιεύσεων σχετικά με τις αρχές της Λευκορωσίας.

Προφανώς, ένας άνθρωπος δεν μπορεί να οργανώσει ένα δίκτυο εσωτερικών πληροφοριών, και υπάρχουν υποψίες ότι διάφοροι δημοσιογράφοι και ειδικοί στα μέσα ενημέρωσης που μετανάστευσαν κατά τη διάρκεια των χρόνων της κυριαρχίας του Λουκασένκο δουλεύουν γι’ αυτό. Το Nexta και ένα δίκτυο συνδεδεμένων καναλιών Telegram κυκλοφόρησαν φωτογραφίες και βίντεο από διαφορετικά σημεία κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων. Πριν από την πρώτη βραδυνή διαδήλωση, δημοσίευσαν «οδηγίες για το πώς να διαδηλώσουμε προσεκτικά», αλλά χωρίς ριζοσπαστικά πράγματα όπως συνταγές για βόμβες Molotov. Εκτός αυτού, το Nexta πρόβαλε σενάρια διαδηλώσεων τα οποία ακολούθησαν οι περισσότεροι. Εάν, την πρώτη νύχτα, αυτό το σενάριο ήταν σε ένα μέρος στο Μινσκ και σε μεγάλες πλατείες σε μικρές πόλεις, τις επόμενες δύο νύχτες, το σενάριο υπονοούσε την κινητοποίηση μικρών ομάδων στις ήσυχες περιοχές του Μινσκ και σε μεγάλους δρόμους στις μικρές πόλεις. Μερικές φορές το Nexta ήταν πραγματικά προκλητικό: «Μόνο μια τελευταία προσπάθεια, ας δείξουμε στην αστυνομία την αλληλεγγύη μας», «[Η πόλη Χ] ζητά βοήθεια, η αστυνομία χτυπά τις γυναίκες μας». Αφού άρχισε να λειτουργεί το διαδίκτυο, τα κανάλια Telegram έχασαν κάποια από την επιρροή τους. Οι διαδηλώσεις άρχισαν να γίνονται κυρίως στο φως της ημέρας και είχαν εξαιρετικά ειρηνικό χαρακτήρα, κυρίως με τη μορφή «αλυσίδων αλληλεγγύης»: γραμμές ανθρώπων, κυρίως γυναικών στους κεντρικούς δρόμους, που κρατούσαν λουλούδια.

Δεν βλέπω ομοιότητες μεταξύ αυτών των διαδηλώσεων στη Λευκορωσία και των προηγούμενων διαδηλώσεων στην Ανατολική Ευρώπη. Μερικοί προσπαθούν να βρουν ομοιότητες με το Ευρωμαϊντάν στο Κίεβο το 2014, αλλά αυτό είναι ένα καθαρά ιδεολογικό εργαλείο για να δικαιολογήσει τον Λουκασένκο και να δείξει ότι δεν υπάρχει δυνατή εναλλακτική λύση. Σε αντίθεση με το Ευρωμαϊντάν, οι διαδηλώσεις της Λευκορωσίας δεν έχουν μεγάλες ακροδεξιές ομάδες να ηγούνται και να χρησιμοποιούν βία. Έχουμε μερικές γηπεδικές συμμορίες, αλλά μετά το Ευρωμαϊντάν, οι περισσότερες καταστάλθηκαν από την αστυνομία. Στη Λευκορωσία, δεν υπάρχει γλωσσική και ιδεολογική σύγκρουση, όπως στην Ουκρανία. Τέλος, σε αντίθεση με το Ευρωμαϊντάν, οι διαδηλώσεις της Λευκορωσίας δεν έχουν ηγέτη: οι παραδοσιακές μορφές της αντιπολίτευσης βρίσκονται στη φυλακή, και η υποψήφια για την προεδρία Σβετλάνα Τιχανόφσκαγια βρίσκεται στη Λιθουανία. Είμαι απολύτως βέβαιος ότι δεν μπορεί να αδηγηθούμε σε πόλεμο όπως στο Ντονμπάς: δεν υπάρχει ιδεολογική σύγκρουση μεταξύ Δύσης και Ανατολής, όπως στην Ουκρανία το 2014.

Volodymyr Artiukh: Πώς θα περιγράφατε την κατάσταση της Λευκορώσικης αριστεράς σήμερα;

Ksenia Kunitskaya: Το αριστερό κίνημα βρίσκεται σε κρίση εδώ και πολύ καιρό, επειδή ο ίδιος ο Λουκασένκο χρησιμοποίησε σχεδόν σοσιαλιστικά συνθήματα για να έρθει στην εξουσία. Όταν οι δεξιοί τον αποκαλούν «σοβιετικό» και «κομμουνιστή», δεν φαίνεται να τον πειράζει. Σοβιετικά μνημεία, ονόματα δρόμων και γιορτές διατηρήθηκαν πλήρως στη Λευκορωσία. Έτσι, κατά κάποιο τρόπο «αποφασίστηκε» ότι ήταν «αριστερός». Επιπλέον, κάτω από μια δικτατορία, μπορούν να επιβιώσουν μόνο εκείνες οι μη κρατικές πολιτικές δυνάμεις και μέσα ενημέρωσης που τροφοδοτούνται από το εξωτερικό. Είναι γνωστό ότι μεγάλα αμερικανικά και ευρωπαϊκά ταμεία προσφέρουν χρήματα σε μη κομμουνιστές.

Ως αποτέλεσμα, δεν έχουμε μεγάλα αριστερά μέσα ενημέρωσης και κόμματα ικανά να αναλάβουν τουλάχιστον ένα μέρος της ηγεσίας. Υπό αυτές τις συνθήκες, έχουμε δύο «κομμουνιστικά» κόμματα. Το πρώτο ονομάζεται Κομμουνιστικό Κόμμα της Λευκορωσίας και υποστηρίζει το καθεστώς (συμπεριλαμβανομένων των πιο αποτρόπαιων αντικοινωνικών μέτρων του). το άλλο, «Ένας Δίκαιος Κόσμος», υποστηρίζει τη φιλελεύθερη αντιπολίτευση σε αιτήματα για αλλαγή καθεστώτος, εστιάζοντας λιγότερο στην ταξική ατζέντα. Υπάρχουν επίσης λαϊκές πρωτοβουλίες: μαρξιστικοί κύκλοι, μικρά μέσα ενημέρωσης, ομάδες συμφερόντων, μικρές ενώσεις αναρχικών.

Vitaly Shkurin: Το κόμμα της Αριστεράς «Ένας Δίκαιος Κόσμος» διασπάστηκε από το Κομμουνιστικό Κόμμα το 1996 μετά το πρώτο δημοψήφισμα του Λουκασένκο που μετατόπισε την ισορροπία δύναμης υπέρ του προέδρου. Σήμερα, είναι εναντίον τόσο του Λουκασένκο όσο και της φιλοδυτικής αντιπολίτευσης. Το Πράσινο Κόμμα της Λευκορωσίας, που ιδρύθηκε το 1994 με προσανατολισμό κατά της πυρηνικής ενέργειας και ανέπτυξε μια αριστερή και αντι-αυταρχική ατζέντα. Είναι αρκετά ισχυρό και, σε αντίθεση με το κόμμα «Ένας Δίκαιος Κόσμος», είναι λιγότερο προσανατολισμένο στους κλασσικούς του Μαρξισμού-Λενινισμού. Επίσης, έχουμε τρία σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, μερικά από τα μέλη των οποίων έχουν έντονο κοινωνικό προσανατολισμό, αλλά τα περισσότερα είναι μέρος του φιλοδυτικού αντιπολιτευτικού κατεστημένου.

Η Λευκορωσία είχε ένα μεγάλο και ισχυρό αναρχικό κίνημα, ίσως το ισχυρότερο στον μετα-σοβιετικό χώρο, συνδεδεμένο με την πανκ-χάρντκορ σκηνή. Μερικοί από αυτούς διείσδυσαν στο Πράσινο Κόμμα. Κάποιοι κατέληξαν στη φυλακή. Είναι δύσκολο να πούμε κάτι για τη δραστηριότητα των αναρχικών τώρα, επειδή εξακολουθούν να είναι ο κύριος στόχος της καταστολής. Μερικές αναρχικές ομάδες δεν αποκαλούνται «αριστερές», γιατί συσχετίζουν εσφαλμένα την αριστερά με τους φιλοσοβιετικούς «τάνκι»6. Μερικοί βρίσκουν υποστήριξη από την φιλοδυτική εθνικιστική αντιπολίτευση.

Τέλος, έφτασε στη Λευκορωσία τα τελευταία χρόνια η ρωσική μόδα του «Left YouTube» και του μαρξιστικού kruzhki (μικρές οργανώσεις αυτοεκπαίδευσης). Δυστυχώς, μεγάλο μέρος του περιεχομένου τους δεν αφορά τόσο τη δική τους ατζέντα, αλλά μια έντονη κριτική για την φιλοδυτική αντιπολίτευση. Σαγηνεύουν τους θεατές τους περισσότερο με σοβιετική νοσταλγία ή σοβιετική μνησικακία παρά προτείνοντας μια θετική ατζέντα για την οικοδόμηση ενός πλατιού δημοκρατικού κοινωνικού κινήματος. Αυτά, το Left YouTube και το kruzhki, δεν είναι κακά από μόνα τους, αλλά δεν μπορούν να θεωρηθούν ως η μοναδική στρατηγική για την Αριστερά, όπως συχνά ισχυρίζονται.

Volodymyr Artiukh: Ποια είναι η στάση αυτών των διαφόρων ομάδων απέναντι στη σημερινή πολιτική συγκυρία και τις διαδηλώσεις;

Ksenia Kunitskaya: Ένα τμήμα της Αριστεράς είναι έτοιμο να υποστηρίξει άμεσα τη φιλελεύθερη διαμαρτυρία, κυρίως με τη μορφή της εμπλοκής ακτιβιστών και δηλώσεων. Ένα άλλο τμήμα πιστεύει ότι ο λαός έχει το δικαίωμα να διαδηλώσει, ότι η αστυνομική βία είναι απαράδεκτη και ειδεχθής, και ότι έγινε νοθεία στις εκλογές, αλλά δεν μπορούν να περάσουν με την πλευρά της φιλελεύθερης αντιπολίτευσης. Γι’ αυτήν ο στόχος της είναι να συνεχιστεί η ιδιωτικοποίηση των επιχειρήσεων, να περιοριστεί η δωρεάν υγεία και να εφαρμοστεί ακόμη μεγαλύτερη ευελιξία στην εργασία από αυτή που υπάρχει τώρα.

Πρόσφατα, προέκυψε μια μικρή πρωτοβουλία λαϊκής βάσης με σκοπό να αναδείξει οικονομικά και κοινωνικά αιτήματα στην ημερήσια διάταξη των εργατικών διαδηλώσεων, καθώς αυτή τη στιγμή, όλες οι διαδηλώσεις των εργαζομένων επικεντρώνονται σε πλατιά πολιτικά αιτήματα: την παραίτηση του Λουκασένκο, την απελευθέρωση πολιτικών κρατουμένων, μηνύσεις ενάντια στις δυνάμεις ασφαλείας, δίκαιες εκλογές.

Vitaly Shkurin: Όλα τα αριστερά κόμματα αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στις προεδρικές εκλογές κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Και ούτως ή άλλως, δεν είχαν αρκετούς πόρους για να κινητοποιήσουν απλούς ανθρώπους και ακτιβιστές για να μετατρέψουν τη λαϊκή δυσαρέσκεια προς τον Λουκασένκο σε μια σοσιαλιστική ατζέντα.

Ταυτόχρονα, αφού το κράτος είχε ήδη αρχίσει να χρησιμοποιεί καταστολή εναντίον εναλλακτικών υποψηφίων και των υποστηρικτών τους πριν από τις εκλογές, πολλοί ακτιβιστές του kruzhki και του Left YouTube αποφάσισαν να μην ασχοληθούν. Συνέχισαν να απορρίπτουν κάθε αντιπολίτευση στον Λουκασένκο. Μερικοί έψαχναν για ομοιότητες με το Ευρωμαϊντάν, προειδοποιώντας ότι θα καταλήξει σε μια καταστροφική αποκομμουνιστικοποίηση και σε καταστολή από ακροδεξιές ομάδες. Αλλά κυρίως επιμένουν σε μια πονηρή στρατηγική ανάπτυξης του Left YouTube και του kruzhki, εν όσο το κράτος συγκρούεται με την φιλοδυτική, δημοκρατική αντιπολίτευση.

Για μένα, αυτή η θέση είναι μια μεγάλη αποτυχία, γιατί αδιαφορεί για τις διαθέσεις των Λευκορώσων. Είναι πραγματικά κουρασμένοι από το καθεστώς του Λουκασένκο, και προφανώς η Αριστερά πρέπει να δουλέψει μαζί τους, όχι μόνο να τους κατηγορεί ότι είναι τυφλά πρόβατα που θα οδηγήσουν τη χώρα σε μια ολοκληρωτική οικονομία της αγοράς. Υπό το καθεστώς του Λουκασένκο, οι οργανώσεις της εργατικής τάξης ή λαϊκής βάσης δεν θα μπορέσουν ποτέ να αλλάξουν την κατάσταση.

Ταυτόχρονα, όταν την τέταρτη ημέρα των διαμαρτυριών οι μάζες της εργατικής τάξης βγήκαν στους δρόμους και η πιθανότητα απεργιών έγινε πραγματική, σχεδόν καμία αριστερή οργάνωση ή κόμμα στην πραγματικότητα δεν αντιτάχθηκε σε αυτό το κίνημα. Όλοι προσπαθούν να οργανώσουν ένα απεργιακό κίνημα και να προτείνουν κοινωνικές και οικονομικές διεκδικήσεις για να μετατοπίσουν αυτές τις διαμαρτυρίες από μια καθαρά εκλογική σε μια κοινωνική ατζέντα.

Volodymyr Artiukh: Σε ποιο βαθμό συμμετέχει η εργατική τάξη στις ταραχές και ποιος είναι ο ρόλος της οργανωμένης εργατικής τάξης;

Vitaly Shkurin: Εργατικές συλλογικότητες από περισσότερα από είκοσι κρατικά εργοστάσια και οργανώσεις εξέφρασαν την επιθυμία τους να απεργήσουν. Μετά τα πρώτα απαξιωτικά λόγια του Λουκασένκο για τους απεργούς («υπήρχαν περίπου είκοσι απεργοί σε κάποιο εργοστάσιο», ισχυρίστηκε), μερικοί εργαζόμενοι από το Minsk Tractor Works έκαναν πορεία μέσα στο Μινσκ προς το Κοινοβούλιο για να δείξουν την αντίθεσή τους. Κατά τη γνώμη μου, αυτό δεν ήταν ιδιαίτερα ταξικά συνειδητό – συνέπεσε με τις «αλυσίδες αλληλεγγύης κατά της βίας». Αλλά στις 14 Αυγούστου, έξω από το Κοινοβούλιο, μπορούσαμε να δούμε τους εργαζόμενους με πανό που έγραφαν: «Είμαστε εργαζόμενοι, όχι πρόβατα».

Ksenia Kunitskaya: Υπάρχει μόνο μία μεγάλη εθνική συνδικαλιστική ένωση, η Ομοσπονδία Συνδικάτων της Λευκορωσίας, η οποία έχει γίνει μέρος του γραφειοκρατικού μηχανισμού της κυβέρνησης Λουκασένκο. Όλες οι δραστηριότητές της συνοψίζονται στη διοργάνωση εορτασμών στις εθνικές γιορτές και στην έκδοση κουπονιών για ξενώνες. Αυτό το «συνδικάτο» δεν έχει καμία σχέση με την προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων.

Οι λίγες ανεξάρτητες συνδικαλιστικές οργανώσεις που δημιουργήθηκαν μετά την έκρηξη του εργατικού κινήματος στις αρχές της δεκαετίας του 1990 έχουν συντριβεί. Λίγες μόνο επιχειρήσεις έχουν για παράδειγμα τμήματα της Λευκορωσικής Ανεξάρτητης Συνδικαλιστικής Ένωσης. Αυτά τα ανεξάρτητα συνδικάτα μοιάζουν τώρα περισσότερο με τις ΜΚΟ, που βασίζονται λιγότερο στις συνεισφορές των εργαζομένων απ’ ό,τι σε χρηματοδοτήσεις από το εξωτερικό. Οι δραστηριότητές τους επικεντρώνονται στη νομική συνδρομή σε μεμονωμένους εργαζόμενους που έχουν προσφύγει σ’ αυτά.

Η τελευταία μεγάλη διαμαρτυρία των εργαζομένων του μετρό το 1995 καταστάλθηκε βάναυσα από τον Λουκασένκο. Έκτοτε, δεν έγινε λόγος για απεργίες. Τώρα, βλέπουμε το πρώτο μεγάλο κίνημα διαμαρτυρίας των εργαζομένων από τότε. Μέχρι στιγμής, αυτές οι διαμαρτυρίες μοιάζουν μάλλον με συναντήσεις με τη διοίκηση των επιχειρήσεων, τα «κίτρινα» συνδικάτα και τις τοπικές αρχές. Τώρα υπάρχουν ειδήσεις ότι στις 17 Αυγούστου, οι ανθρακωρύχοι ποτάσας της Λευκορωσίας σχεδιάζουν μια απεργία (ο πυρήνας της Ανεξάρτητης Ένωσης έχει επιβιώσει εκεί – ο πρόεδρός της ξυλοκοπήθηκε σχεδόν μέχρι θανάτου κατά τη σύλληψή του). Εργατικές συλλογικότητες από τα μεγάλα εργοστάσια απείλησαν με απεργία και αυτό, τουλάχιστον κατά τη στιγμή που γράφουμε, ανάγκασε τις αρχές να συγκρατήσουν την αστυνομική βία.

Ωστόσο, μέχρι στιγμής, οι εργαζόμενοι έχουν προβάλλει μόνο γενικές δημοκρατικές διεκδικήσεις, στα πλαίσια μιας πλατιάς φιλελεύθερης διαμαρτυρίας. Οι διαδηλώσεις σηματοδότησαν σαφώς μια νέα τάση: τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα, είτε αριστερά είτε δεξιά, δεν έπαιξαν ουσιαστικά κανένα ρόλο σε αυτές. Η ιδεολογική και πρακτική έμπνευση προήλθε μάλλον από τα μέσα ενημέρωσης με την ευρεία έννοια, συμπεριλαμβανομένων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αυτός που έχει ένα ισχυρό μέσο ενημέρωσης κατέχει και τη σκέψη. Αλλά τώρα ένα ισχυρό μέσο είναι στα χέρια εκείνων που προωθούν τη φιλελεύθερη και εθνικιστική ατζέντα. Και αν οι εργαζόμενοι εθιστούν σε αυτό, τότε από πού θα προέλθει ένα εργατικό κίνημα ταξικά συνειδητοποιημένο;

 

 

Μετάφραση: e la libertà

 

Volodymyr Artiukh, Ksenia Kunitskaya, Vitaly Shkurin, «In Belarus, the Left Is Fighting to Put Social Demands at the Heart of the Protests», Jacobin, 17 Αυγούστου 2020. Αναδημοσίευση: Europe Solidaire Sans Frontières, 17 Αυγούστου 2020  - International Viewpoint, 21 Αυγούστου 2020

 

Σημειώσεις

1 Volodymyr Artiukh, «More contagious than coronavirus: electoral unrest under Lukashenka’s tired rule in Belarus», Open Democracy, 4 Αυγούστου 2020.

2 Volodymyr Artiukh, «Partisans or Workers? Figures of Belarusian Protest and Their Prospects», Commons: Journal of Social Critique / Спільне: журнал соціальної критики, 14 Αγούστου 2020. Αναδημοσίευση: LeftEast, 15 Αυγούστου 2020.  [Μετάφραση στα ελληνικά: RedTopia, 18 Αυγούστου 2020. Αναδημοσίευση: e la libertà, Αυγούστου 2020]

3 Nelly Bekus, «Belarus Is Cracking Down on Worker-Led Pro-Democracy Protest», Jacobin, 14 Αυγούστου 2020.

4 Maxim Edwards, «Belarus’s Workers Are Going on Strike Against the Election Fraud», Jacobin, 14 Αυγούστου 2020.

5 Alona Liasheva, «Belarus’s Parasites», Jacobin, 5 Απριλίου 2017.

6 [Σ.τ.Μ.] Ο όρος χρησιμοποιήθηκε αρχικά για τα μέλη του ΚΚ Βρετανίας που υποστήριξαν τη ρωσική εισβολή στην Ουγγαρία το 1956 (αυτοί που υποστηρίζουν τα τανκς της εισβολής). Ο όρος γενικά αναφέρεται σε όσους υποστηρίζουν και νοσταλγούν τα σταλινικά καθεστώτα.

Τελευταία τροποποίηση στις Κυριακή, 30 Αυγούστου 2020 23:34

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.