Δευτέρα, 10 Ιανουαρίου 2022 22:45

Η σύγκρουση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας δεν είναι ούτε μπλόφα ούτε τελεσίγραφο

 

 

Philippe Alcoy

 

Η σύγκρουση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας δεν είναι ούτε μπλόφα ούτε τελεσίγραφο

 

 

Η Μόσχα συγκεντρώνει 100.000 στρατιώτες στα σύνορά της με την Ουκρανία, η κυβέρνηση της οποίας επιδιώκει να στηριχθεί στο ΝΑΤΟ για να αντιμετωπίσει τον Πούτιν. Αλλά ακόμη και αν η ρωσική στρατιωτική επέμβαση είναι κεντρικό ζήτημα για την άμυνα της χώρας αυτής, είναι μια πολύ ριψοκίνδυνη επιλογή. Βρισκόμαστε ένα βήμα πριν από τον πόλεμο;

Εδώ και αρκετές εβδομάδες, οι εικασίες σχετικά με τις προθέσεις της Ρωσίας σε σχέση με την Ουκρανία αυξάνονται. Η Μόσχα συγκεντρώνει δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες και τεράστιες ποσότητες στρατιωτικού εξοπλισμού στα σύνορα Ρωσίας-Ουκρανίας, καθώς οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών συνεχίζουν να επιδεινώνονται. Ορισμένοι αναλυτές υπολογίζουν τον αριθμό των ρωσικών στρατευμάτων στα σύνορα σε 100.000. Την περασμένη άνοιξη, ένας παρόμοιος αριθμός στρατιωτών συγκεντρώθηκε για μια στρατιωτική «άσκηση» – αλλά η κατάσταση φαίνεται να είναι αρκετά διαφορετική αυτή τη φορά.

Για να το καταλάβουμε αυτό, πρέπει πρώτα να αντιληφθούμε τη σημασία της Ουκρανίας για τη Ρωσία, και ιδιαίτερα για την άμυνα της Ρωσίας. Όπως το συνοψίζει ο George Friedman, γνωστός ειδικός σε διεθνείς υποθέσεις:

«Η Λευκορωσία και η Ουκρανία αποτελούν την καρδιά των ρωσικών φόβων. Τα ουκρανικά σύνορα απέχουν μόνο μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα από τη Μόσχα και επομένως αποτελούν μια σημαντική απειλή όταν βρίσκονται στα χέρια των εχθρών. Η απόσταση δεν θα κουράσει έναν εχθρό που επιτίθεται από εκεί. Από τη ρωσική άποψη, η απροθυμία των Ηνωμένων Πολιτειών να αναγνωρίσουν αυτούς τους βαθιά ριζωμένους φόβους υποδηλώνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επιθετικά και επικίνδυνα σχέδια. Η μόνη κατανοητή αξία που έχουν η Λευκορωσία και η Ουκρανία για τους Αμερικανούς είναι να θέσουν τη Ρωσία σε μια θέση όπου θα πρέπει να συνθηκολογήσει με τις Ηνωμένες Πολιτείες σε όλα τα κρίσιμα ζητήματα – ή να διακινδυνεύσει μια άμεση εισβολή. Εκεί που οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν επιτακτικά συμφέροντα, η Ρωσία έχει υπαρξιακά συμφέροντα.»1

Με άλλα λόγια, η θέση που παίρνει η Ουκρανία έναντι της Ρωσίας δεν είναι ασήμαντο ζήτημα για τη Μόσχα. Και έγινε ακόμη πιο κρίσιμο μετά το 2014 και το λεγόμενο «Ευρομαϊντάν» κίνημα, το οποίο έριξε την κυβέρνηση του Βίκτορ Γιανουκόβιτς – που θεωρήθηκε «φιλορωσική» (αν και το ζήτημα ήταν πιο σύνθετο) και την αντικατέστησε με φιλοδυτικές κυβερνήσεις. Κατόπιν αυτού, η Ρωσία προσάρτησε την Κριμαία και υποστήριξε περισσότερο ή λιγότερο ανοιχτά «φιλορωσικές» πολιτοφυλακές στο Ντονμπάς, οι οποίες ενίοτε αποτελούνταν από ακροδεξιούς μαχητές. Αυτό με τη σειρά του οδήγησε σε ενίσχυση των φιλοΝΑΤΟϊκών αισθημάτων σε μέρος του ουκρανικού πληθυσμού, ενώ παράλληλα ενίσχυσε τις ουκρανικές ακροδεξιές εθνικιστικές οργανώσεις.

Έκτοτε, η Ρωσία αναγκάστηκε να προσαρμοστεί σε μια νέα πραγματικότητα στην οποία έχασε τον έλεγχο ενός μεγάλου μέρους αυτής της χώρας που είναι τόσο κεντρική για την αμυντική της στρατηγική – ειδικά ενόψει μιας πιθανής επίθεσης από τις κύριες ευρωπαϊκές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Αλλά η Μόσχα δεν έμεινε άπραγη˙ οι Ρώσοι προσπάθησαν να αποκτήσουν κάποια διαπραγματευτική δύναμη έναντι των δυτικών δυνάμεων παρεμβαίνοντας άμεσα στον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας στο πλευρό του Μπασάρ αλ Άσαντ και εναντίον των συμμάχων των ΗΠΑ. Η επέμβαση αυτή, μαζί με άλλες στην Αφρική (κυρίως, αλλά όχι μόνο, στη Λιβύη), είχε ως κίνητρο εν μέρει τον στόχο να πιεστούν οι δυτικές δυνάμεις για το ζήτημα της Ουκρανίας.

Είναι δύσκολο να προσδιοριστεί ακριβώς γιατί ο Πούτιν αποφάσισε να επιδείξει τη δύναμή του εναντίον της Ουκρανίας και των Ευρωπαίων και, κυρίως, των ΗΠΑ που την υποστηρίζουν. Αναμφίβολα, ένας πιο τοπικός παράγοντας είναι η χρήση τουρκικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών2 από την ουκρανική κυβέρνηση κατά των δυνάμεων των ανταρτών στο Ντονμπάς τον περασμένο Οκτώβριο. Ας μην ξεχνάμε ότι τα τουρκικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη συνέβαλαν καθοριστικά στη νίκη του Αζερμπαϊτζάν επί της Αρμενίας στην περσινή σύγκρουση για το Ναγκόρνο-Καραμπάχ3. Το ρωσικό καθεστώς είδε αυτή την ενέργεια όχι μόνο ως «πρόκληση» αλλά και ως άμεση απειλή, επειδή θα μπορούσε να αλλάξει την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή – κάτι που για το Κρεμλίνο αποτελεί «κόκκινη γραμμή».

Υπάρχουν, ωστόσο, και άλλοι διεθνείς λόγοι που μπορεί να εξηγούν τη σημερινή στάση της Ρωσίας. Ένας από αυτούς είναι το γεγονός ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται εν μέσω μιας γεωπολιτικής μετατόπισης προς τον Ινδο-Ειρηνικό, στο πλαίσιο των προσπαθειών τους να αντιμετωπίσουν την Κίνα. Σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι μυστικό ότι η Ουάσινγκτον προσπαθεί να αποφύγει οτιδήποτε συμβάλλει στην προώθηση μιας «συμφωνίας» μεταξύ Κίνας και Ρωσίας∙ επιπλέον, πολλοί αναλυτές και σύμβουλοι έχουν πει ότι θα είχε νόημα για τις Ηνωμένες Πολιτείες να οικοδομήσουν μια καλύτερη σχέση με τη Ρωσία ως έναν τρόπο απομόνωσης του Πεκίνου. Υπάρχουν στοιχεία που μαρτυρούν αυτή τη δυναμική της αμυντικής προσέγγισης μεταξύ Κίνας και Ρωσίας4. Ο Πούτιν, όμως, θα μπορούσε να προσπαθήσει να παίξει με αυτή την κατάσταση ως έναν τρόπο να κερδίσει κάποιες παραχωρήσεις από τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό.

Η αύξηση των τιμών του φυσικού αερίου είναι ένα άλλο στοιχείο που ευνοεί τη θέση της Ρωσίας, αλλά σε αυτή την περίπτωση είναι εναντίον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Μόσχα αναμένει το πράσινο φως από τους Ευρωπαίους για τη λειτουργία του συστήματος αγωγών Nord Stream 2, το οποίο προσφέρει τόσο εμπορικό όσο και γεωπολιτικό πλεονέκτημα έναντι της Ουκρανίας. Όπως ανέφεραν οι Financial Times, «ο Πούτιν δήλωσε την Τετάρτη ότι οι τιμές του φυσικού αερίου θα σταθεροποιηθούν μόλις η γερμανική ρυθμιστική αρχή επιτρέψει τις προμήθειες στη δυτική Ευρώπη μέσω του αγωγού Nord Stream 2, ο οποίος περνά κάτω από τη Βαλτική και παρακάμπτει την Ουκρανία. Το Κίεβο λαμβάνει επί του παρόντος τέλη διέλευσης για το ρωσικό φυσικό αέριο που διέρχεται από το έδαφός του»5.

Τι ακριβώς, λοιπόν, θέλει η Ρωσία από την Ουκρανία; Στο Foreign Affairs, ο Dmitri Trenin –διευθυντής του Carnegie Moscow Center– παραθέτει μια πρόταση συνθήκης που υποβλήθηκε από τις ρωσικές αρχές στις Ηνωμένες Πολιτείες «καθώς το 2021 πλησίαζε στο τέλος του»:

«Η Ρωσία παρουσίασε στις Ηνωμένες Πολιτείες έναν κατάλογο αιτημάτων που, όπως είπε, ήταν απαραίτητα για να αποτραπεί το ενδεχόμενο μιας μεγάλης κλίμακας στρατιωτικής σύγκρουσης στην Ουκρανία. Σε ένα σχέδιο συνθήκης που παραδόθηκε σε Αμερικανό διπλωμάτη στη Μόσχα, η ρωσική κυβέρνηση ζήτησε την επίσημη διακοπή της διεύρυνσης του ΝΑΤΟ στα ανατολικά, το μόνιμο πάγωμα της περαιτέρω επέκτασης της στρατιωτικής υποδομής της συμμαχίας (όπως βάσεις και οπλικά συστήματα) στο πρώην σοβιετικό έδαφος, τον τερματισμό της δυτικής στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία και την απαγόρευση των πυραύλων μεσαίου βεληνεκούς στην Ευρώπη. Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: αν οι απειλές αυτές δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν διπλωματικά, το Κρεμλίνο θα πρέπει να καταφύγει σε στρατιωτική δράση.»6

Για να το θέσουμε με σαφήνεια, η Ρωσία δεν θέλει να προσαρτήσει την Ουκρανία, αλλά θέλει τουλάχιστον να εξασφαλίσει την ουδετερότητά της και μια εγγύηση από τις δυτικές δυνάμεις ότι δεν θα ενταχθεί στο ΝΑΤΟ (μια προοπτική που σήμερα φαίνεται αρκετά μακρινή). Δεν υπάρχει όμως καμία εγγύηση ότι η Δύση θα συμφωνήσει εύκολα στις απαιτήσεις της Ρωσίας, εκτός αν έχει κάτι σημαντικό να χάσει ή να κερδίσει. Το να υποχωρήσει τώρα στη Ρωσία θα σήμαινε ότι θα έχανε μια σημαντική δυνατότητα πίεσης απέναντι στη Μόσχα.

Αν η Ρωσία διατηρήσει τη «σκληρή» της στάση, ωστόσο, το ΝΑΤΟ θα βρεθεί αντιμέτωπο με τις δικές του αντιφάσεις στο θέμα αυτό. Όπως το θέτει ο Dmitri Trenin, συνεχίζοντας στο άρθρο του στο Foreign Affairs,

«Αν ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν συμπεριφέρεται σαν να έχει το πάνω χέρι σε αυτή την αντιπαράθεση, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το έχει. ... Οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες χώρες του ΝΑΤΟ έχουν καταδικάσει τις κινήσεις της Ρωσίας, αλλά ταυτόχρονα έχουν αφήσει να εννοηθεί ότι δεν θα υπερασπιστούν την Ουκρανία, η οποία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ, και έχουν περιορίσει τις απειλές τους για αντίποινα σε κυρώσεις.»

Σε ένα άλλο άρθρο ο George Friedman αναφέρει κάτι παρόμοιο:

«Στρατιωτικά, οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται σε δύσκολη στρατιωτική θέση. Δεν διαθέτουν σημαντικές δυνάμεις στην Ουκρανία και οποιαδήποτε εισροή δυνάμεων θα μπορούσε να οδηγήσει σε έναν μακρύ και δυνητικά αδιέξοδο πόλεμο. Το ΝΑΤΟ δεν έχει αντοχές για αυτού του είδους την σύγκρουση στο κατώφλι του. […] Μια ταχεία ανάπτυξη με λίγες απώλειες είναι δυνατή, αλλά το είδος της σύγκρουσης που προβάλλει η Ρωσία δεν ενδιαφέρει το μοντέλο της ΕΕ, εκτός από μερικές χώρες, κυρίως την Πολωνία. Ο ρωσικός υπολογισμός ήταν ότι οι ΗΠΑ δεν θα ενεργούσαν, και αν το έκαναν, θα δίχαζε τους Ευρωπαίους. Το ΝΑΤΟ θα έκανε ασκήσεις και σχεδιασμούς στις Βρυξέλλες, αλλά η εξαιρετική προσοχή θα περιόριζε τη συλλογική δράση.»7

Αυτό δεν σημαίνει ότι το ΝΑΤΟ δεν παρατηρεί αυτή την, από στρατιωτική άποψη, προκλητική στάση. Τα όπλα, οι εκπαιδευτικές αποστολές και οι στρατιωτικές ασκήσεις στη Μαύρη Θάλασσα έχουν αυξηθεί τους τελευταίους μήνες. Σημαίνουν όμως όλα αυτά ότι επίκειται μια ρωσική εισβολή; Όχι – ή, τουλάχιστον, όλες οι ενδείξεις δείχνουν ότι η Ρωσία θα το έκανε μόνο αν ξεπερνιούνταν ορισμένες κόκκινες γραμμές, όπως μια επίθεση του Κιέβου εναντίον των δυνάμεων του Ντονμπάς. Το πιθανότερο είναι ότι η Ρωσία χρησιμοποιεί τη στρατιωτική της κινητοποίηση ως ένα σημαντικό μέσο πίεσης προς τον δυτικό ιμπεριαλισμό για παραχωρήσεις, αφήνοντας παράλληλα ανοιχτή την πόρτα για περαιτέρω συνομιλίες, χωρίς να θέσει ένα πραγματικό τελεσίγραφο.

Πράγματι, μια απόφαση για επίθεση στην Ουκρανία είναι πολύ επικίνδυνη για τη Ρωσία. Υπάρχουν υλικοτεχνικά, υλικά και οικονομικά εμπόδια για μια τέτοια εισβολή, αλλά τα πιο σημαντικά εμπόδια είναι πολιτικά και γεωπολιτικά. Η εισβολή σε μια χώρα δεν είναι ποτέ εύκολη υπόθεση. Ακόμα και αν στην αρχή μπορούν να επιτευχθούν σχετικά εύκολα στρατιωτικές νίκες, το ερώτημα που τίθεται είναι πώς θα διατηρηθεί η εξουσία και θα διαιωνιστεί ένα καθεστώς ευνοϊκό για τη Μόσχα. Η αντίσταση του τοπικού πληθυσμού μπορεί πολύ γρήγορα να γίνει πονοκέφαλος, απαιτώντας καταστροφική δαπάνη ενέργειας εκ μέρους της κατοχικής δύναμης. Το εθνικό συναίσθημα θα μπορούσε να ωθήσει εκατομμύρια Ουκρανούς να αντισταθούν. Και όπως και με τις ιμπεριαλιστικές εισβολές στη Μέση Ανατολή, η Ρωσία θα μπορούσε να βρεθεί εντελώς παγιδευμένη σε μια εχθρική Ουκρανία.

Υπάρχει όμως και ένα άλλο πολιτικό ζήτημα, αυτή τη φορά στην ίδια τη Ρωσία: Είναι ο ρωσικός πληθυσμός έτοιμος και υποστηρίζει έναν πόλεμο κατά της Ουκρανίας; Για το θέμα αυτό γράφει ο Ρώσος δημοσιογράφος Andrei Kolesnikov:

«Ο μέσος Ρώσος έχει κουραστεί από την αυταπάτη και από το να πείθει τον εαυτό του ότι αν συμβεί ένας πόλεμος, δεν θα επηρεάσει τη ζωή του ή τη ζωή των μελών της οικογένειάς του. Οι Ρώσοι κομφορμιστές είναι, φυσικά, παραδοσιακά φιλοπόλεμοι άνθρωποι, αλλά η δική τους φιλοπόλεμη διάθεση είναι η φιλοπόλεμη διάθεση των προπαγανδιστικών τηλεοπτικών τοκ σόου ή η γλώσσα του διαδικτυακού μίσους. Κανένας κομφορμιστής δεν θέλει έναν πόλεμο μεγάλης κλίμακας: η επιστράτευση δεν αποτελεί μέρος του κοινωνικού συμβολαίου, ιδίως σε μια εποχή επιταχυνόμενου πληθωρισμού και οικονομικής στασιμότητας. [...]

Φέτος, ο φόβος ενός παγκόσμιου πολέμου έχει αυξηθεί δραματικά, φτάνοντας σταθερά στηδεύτερη θέση σε μια λίστα του Levada Center με τα κορυφαία ζητήματα που προκαλούν ανησυχία στους Ρώσους. Οι άλλοι φόβοι που έχουν αυξηθεί παράλληλα με αυτόν του πολέμου είναι εκείνοι ενός όλο και πιο σκληρού πολιτικού καθεστώτος, της μαζικής καταστολής και της αυθαιρεσίας: η αυταρχικοποίηση του ρωσικού πολιτικού καθεστώτος δεν έχει περάσει απαρατήρητη.»8

Τέλος, από γεωπολιτική άποψη, το ρωσικό καθεστώς έχει να χάσει σημαντικά περισσότερα από τη Δύση σε περίπτωση ήττας σε έναν πιθανό πόλεμο στην Ουκρανία. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ρωσία δεν θα μπορούσε να συμμετάσχει σε μερικές επιθέσεις, αεροπορικούς βομβαρδισμούς ή σε υποστήριξη των Ουκρανών μαχητών στο Ντονμπάς – μια εισβολή πλήρους κλίμακας δεν είναι προφανώς η μόνη εναλλακτική λύση.

Όπως και να έχει, το ζήτημα της Ουκρανίας είναι πολύ σοβαρό για να μπλοφάρει το καθεστώς του Πούτιν σχετικά με μια πιθανή εισβολή ή επίθεση. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόλεμος είναι επικείμενος, αλλά σαφώς παραμένει μια πιθανότητα. Θα πυροδοτηθεί μόνο αν ο Πούτιν δεν έχει άλλη εναλλακτική λύση ή αν δει μια πιθανότητα πολιτικού κέρδους αρκετά μεγάλη ώστε να αναλάβει το ρίσκο.

Είναι περισσότερο από σαφές ότι σε αυτή την επικίνδυνη κατάσταση για τους λαούς και την εργατική τάξη, καμία από τις δύο πλευρές δεν αντιπροσωπεύει κανενός είδους προοδευτική εναλλακτική λύση. Οι δυτικές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις χρησιμοποιούν υποκριτική γλώσσα για την ουκρανική κυριαρχία μπροστά στη ρωσική αλαζονεία – αλλά η πρόθεσή τους να περιορίσουν αυτή την κυριαρχία δεν είναι μικρότερη. Τόσο η Δύση όσο και ο Πούτιν βλέπουν την Ουκρανία μόνο ως πιόνι στον διεθνή τους ανταγωνισμό. Όσο για το καθεστώς του Πούτιν, δεν υπάρχει τίποτα αντιιμπεριαλιστικό σε αυτό: υπερασπίζεται μόνο τα συμφέροντα του ρωσικού καπιταλισμού, ακόμη και αν αυτό σημαίνει την υποταγή άλλων λαών.

Μια επαναστατική διεθνιστική θέση απαιτεί την πλήρη αντίθεση σε αυτές τις προκλήσεις και τις απειλές πολέμου και την άνευ όρων υπεράσπιση του δικαιώματος της Ουκρανίας στην αυτοδιάθεση σε πλήρη αδελφοσύνη με τους Ρώσους εργάτες και τις λαϊκές τάξεις.

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Philippe Alcoy, «Conflit Russie-Ukraine. Ni bluff ni ultimatum», Révolution Permanente, 30 Δεκεμβρίου 2021,  https://www.revolutionpermanente.fr/Conflit-Russie-Ukraine-Ni-bluff-ni-ultimatum

Philippe Alcoy, “The Conflict between Russia and Ukraine Is Neither Bluff nor Ultimatum”, LeftVoice, 1 Ιανουαρίου 2022, https://www.leftvoice.org/the-conflict-between-russia-and-ukraine-is-neither-bluff-nor-ultimatum/ (μετάφραση Scott Cooper). Αναδημοσίευση: LeftEast, 2 Ιανουαρίου 2022,  https://lefteast.org/the-conflict-between-russia-and-ukraine-is-neither-bluff-nor-ultimatum/

 

 

Σημειώσεις

1 George Friedman, “Russia and Ukraine: War or Bluff?”, GPF (Geopolitical Futures), 7 Δεκεμβρίου 2021,  https://geopoliticalfutures.com/russia-and-ukraine-war-or-bluff/

2 “Ukraine using Turkish drones in Donbass conflict in self-defence, Zelenskiy says”, Reuters, 29 Οκτωβρίου 2021,  https://www.reuters.com/world/ukraine-using-turkish-drones-donbass-conflict-self-defence-zelenskiy-says-2021-10-29/

3 «Haut Karabakh», Révolution Permanentehttps://www.revolutionpermanente.fr/Haut-Karabakh

4 Santiago Montag, «Geopolítica.Putin y Xi Jinping consolidan su alianza en medio de los roces con occidente», Révolution Permanente, 16 Δεκεμβρίου 2021,  https://www.laizquierdadiario.com/Putin-y-Xi-Jinping-consolidan-su-alianza-en-medio-de-los-roces-con-occidente?var_mode=calcul

5 Nastassia Astrasheuskaya and James Politi, “Biden and Putin to hold telephone talks as Ukraine tensions rise”, Financial Times, 29 Δεκεμβρίου 2021,  https://www.ft.com/content/2685adaa-00f7-46f8-b1be-70c888871ecb

6 Dmitri Trenin, “What Putin Really Wants in Ukraine”, Foreign Affairs, 28 Δεκεμβρίου 2021,  https://www.foreignaffairs.com/articles/russia-fsu/2021-12-28/what-putin-really-wants-ukraine

7 George Friedman, “Russia, US and Ukraine: The State of Play”, GPF (Geopolitical Futures), 28 Δεκεμβρίου 2021,  https://geopoliticalfutures.com/russia-us-and-ukraine-the-state-of-play/

8 Andrei Kolesnikov, “How Do Russians Feel About a War With Ukraine?”, The Moscow Times, 17 Δεκεμβρίου 2021,  https://www.themoscowtimes.com/2021/12/17/how-do-russians-feel-about-a-war-with-ukraine-a75847

Τελευταία τροποποίηση στις Κυριακή, 16 Ιανουαρίου 2022 15:23

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.