Τετάρτη, 23 Νοεμβρίου 2022 01:21

Ο προτεινόμενος νέος νόμος της Ουκρανίας για τα μέσα ενημέρωσης απειλεί την ελευθερία του Τύπου

 

 

Serhiy Guz

 

Ο προτεινόμενος νέος νόμος της Ουκρανίας για τα μέσα ενημέρωσης απειλεί την ελευθερία του Τύπου

 

 

Πολλοί Ουκρανοί δημοσιογράφοι έχουν ανταλλάξει τα ντικταφόν τους με τουφέκια και έχουν πάει να υπηρετήσουν στην πρώτη γραμμή του μετώπου εναντίον του ρωσικού στρατού. Χιλιάδες άλλοι διακινδυνεύουν τη ζωή τους για να κάνουν ρεπορτάζ από τα πεδία των μαχών και τις περιοχές που πλήττονται από τις συγκρούσεις.

Εν τω μεταξύ, το κυβερνών κόμμα «Υπηρέτης του Λαού» της Ουκρανίας αποφάσισε να σκληρύνει τον έλεγχό του στον Τύπο.

Μέχρι στιγμής, η Ουκρανία δεν έχει δημιουργήσει κανένα επίσημο όργανο λογοκρισίας κατά τη διάρκεια της ρωσικής εισβολής χάρη στα υψηλά επίπεδα αυτολογοκρισίας μεταξύ των δημοσιογράφων, οι οποίοι, δικαίως ή αδίκως, συμμορφώθηκαν –εθελοντικά ή ίσως υπό πίεση– με πολλούς περιορισμούς από στρατιωτικούς και πολιτικούς αξιωματούχους.

Όμως, το νέο νομοσχέδιο[1] θα υποτάξει όλα τα μέσα ενημέρωσης σε ένα ενιαίο κρατικό όργανο που θα έχει την εξουσία να προειδοποιεί, να επιβάλλει πρόστιμα και, τελικά, να κλείνει οποιοδήποτε μέσο.

Σύμφωνα με τις εξουσίες του νομοσχεδίου, το Εθνικό Συμβούλιο Τηλεόρασης και Ραδιοφωνίας της Ουκρανίας θα αποκτήσει εξουσίες για τη ρύθμιση των εφημερίδων, των διαδικτυακών μέσων ενημέρωσης ή των ψηφιακών πλατφορμών που παρέχουν υπηρεσίες μέσων ενημέρωσης – παράλληλα με την υφιστάμενη εξουσία του επί της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου.

Εάν τεθεί σε ισχύ με την υπογραφή του νόμου από τον πρόεδρο Βολοντιμίρ Ζελένσκι, θα δώσει πρωτοφανείς εξουσίες ελέγχου του Τύπου της Ουκρανίας.

 

Πρωτοφανής κρατικός έλεγχος

Δεν είναι η πρώτη φορά που η ουκρανική κυβέρνηση επιχειρεί να εισαγάγει νομοθεσία για τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης. Ένας παρόμοιος νόμος εμφανίστηκε πριν από σχεδόν τρία χρόνια, στην αρχή της διακυβέρνησης του Βολοντιμίρ Ζελένσκι.

Τότε, οι περισσότερες ουκρανικές δημοσιογραφικές οργανώσεις ήταν κατηγορηματικά αντίθετες στη νομοθεσία. Ο νόμος θεωρήθηκε υπερβολικά σκληρός και οι εξουσίες που είχαν ανατεθεί στο Εθνικό Συμβούλιο υπερβολικά ακραίες για μια δημοκρατική κοινωνία όπως η Ουκρανία. Ως αποτέλεσμα, τον Μάιο του 2020, το ουκρανικό κοινοβούλιο δεν τον ενέκρινε και το νομοσχέδιο στάλθηκε για αναθεώρηση.

Αλλά τώρα, μετά από εννέα μήνες πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, βλέπουμε να επαναλαμβάνεται ένα σενάριο γνωστό σε όποιον έχει παρατηρήσει τις πρόσφατες αυστηρές και ριζικές αλλαγές στην εργατική νομοθεσία της χώρας.[2]

Προκειμένου να περάσει ο νέος νόμος για τα μέσα ενημέρωσης, η ουκρανική κυβέρνηση και οι κοινοβουλευτικοί σύμμαχοί της χρησιμοποιούν ρητορική σχετικά με την ανάγκη για μεταρρυθμίσεις –και μάλιστα προς υποστήριξη της ένταξης της Ουκρανίας στην ΕΕ[3]– και τις επιπτώσεις της ρωσικής εισβολής.

Στην πραγματικότητα, όλα αποσκοπούν στον έλεγχο.

Πρώτον, ας το παραδεχτούμε: οι εξουσίες που δίνονται στο Εθνικό Συμβούλιο Τηλεόρασης και Ραδιοφωνίας της Ουκρανίας είναι πρωτοφανείς.

Ποτέ στην ιστορία της ανεξάρτητης Ουκρανίας ένα μόνο κρατικό όργανο δεν είχε τέτοιου είδους εξουσίες – ούτε επί προεδρίας του Λεονίντ Κούτσμα (1994-2005, μια περίοδος κορύφωσης της πίεσης προς τους δημοσιογράφους) ούτε κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Βίκτορ Γιανουκόβιτς (2010-2014, που εγκατέλειψε τη χώρα μετά την επανάσταση του Μαϊντάν).

Πράγματι, όταν ο Γιανουκόβιτς εισήγαγε τους λεγόμενους «νόμους της δικτατορίας»[4] για να καταστείλει τις μαζικές διαδηλώσεις τον Ιανουάριο του 2014, οι Ουκρανοί δημοσιογράφοι εξοργίστηκαν. Αυτοί οι νόμοι επεδίωκαν να περιορίσουν το έργο των ειδησεογραφικών πρακτορείων που δεν ήταν επίσημα αναγνωρισμένα (κάτι που ίσχυε για πολλά από αυτά εκείνη την εποχή) και να μπλοκάρουν τους ιστότοπους που θεωρούνταν ότι περιείχαν «παράνομες» πληροφορίες.

Το σημερινό νομοσχέδιο για τα μέσα ενημέρωσης περιλαμβάνει παρόμοιες προτάσεις, καθώς και αυστηρότερες διατάξεις που έλειπαν. Οι διατάξεις αυτές θα μπορούσαν να καταστρέψουν την εύθραυστη ισορροπία δυνάμεων μεταξύ των μέσων ενημέρωσης και της κυβέρνησης, η οποία έχει αποτρέψει την Ουκρανία από το να διολισθήσει σε δικτατορία στο παρελθόν.

Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια των ετών Κούτσμα και Γιανουκόβιτς, η έλλειψη κρατικού ελέγχου των ιστότοπων σήμαινε ότι ο ουκρανικός λαός είχε πρόσβαση σε χιλιάδες διαδικτυακές δημοσιεύσεις που ήταν αντίθετες με τους ηγέτες του. Αυτό δημιούργησε μια βάση για την αντίσταση της ουκρανικής κοινωνίας στις προσπάθειες σφετερισμού τόσο της εξουσίας όσο και του δικαιώματος στην αλήθεια.

Όσον αφορά τα έντυπα μέσα ενημέρωσης, λίγοι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι πολλοί ουκρανικοί δημόσιοι οργανισμοί εκδίδουν εφημερίδες και φυλλάδια χωρίς καμία επίσημη αναγνώριση – η ουκρανική νομοθεσία το επιτρέπει. Το νέο νομοσχέδιο θα το απαγορεύσει.

 

Κίνδυνος κρατικού μονοπωλίου στα μέσα ενημέρωσης

Το νομοσχέδιο για τα μέσα ενημέρωσης περιλαμβάνει 282 σελίδες και επιφέρει αλλαγές σε δεκάδες νόμους – αλλά από τη στιγμή που εγκρίθηκε το νομοσχέδιο, ο ουκρανικός λαός είχε στη διάθεσή του μόνο 21 ημέρες για να διατυπώσει αντιρρήσεις.

Σήμερα, μόνο η Εθνική Ένωση Δημοσιογράφων της Ουκρανίας (NUJU / National Union of Journalists of Ukraine / Національна спілка журналістів України), που υποστηρίζεται από την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Δημοσιογράφων, αντιτίθεται ανοιχτά στο νομοσχέδιο αυτό.[5] Αυτό δεν αποτελεί έκπληξη, τα περισσότερα μέλη της NUJU είναι κατηγορηματικά αντίθετα στην παρέμβαση του κράτους στις δραστηριότητές τους.

Αλλά οι Ουκρανοί αξιωματούχοι χρησιμοποιούν επιδέξια τον πόλεμο της Ρωσίας για να στρέψουν την προσοχή της κοινής γνώμης μακριά από τον υπερβολικό έλεγχο των ουκρανικών μέσων ενημέρωσης προς θέματα που έχουν γίνει πιο αμφιλεγόμενα κατά τη διάρκεια του πολέμου, όπως η χρήση της ρωσικής γλώσσας στην ουκρανική τηλεόραση και το ραδιόφωνο.

Ωστόσο, ο κύριος κίνδυνος έγκειται στη δημιουργία ενός κρατικού μονοπωλίου ελέγχου των μέσων ενημέρωσης.

Έρχεται σε μια δύσκολη στιγμή για τα μέσα ενημέρωσης της χώρας, τα οποία αντιμετωπίζουν παρεμβάσεις από τις ουκρανικές αρχές από την έναρξη της ρωσικής εισβολής. Η ουκρανική τηλεόραση έχει πρακτικά μονοπωληθεί από το κράτος, με ένα πρόγραμμα να μεταδίδεται σε όλα τα κεντρικά ειδησεογραφικά κανάλια,[6] τον Ενιαίο Μαραθώνιο.

Εξαίρεση αποτελούσαν τα κανάλια Pryamyi, Espresso και Channel 5 που συνδέονται με τον πρώην πρόεδρο Πέτρο Ποροσένκο, τα οποία μετέδιδαν τον δικό τους «μαραθώνιο ενημέρωσης» – μέχρι που ένα προεδρικό διάταγμα τα ανάγκασε να περάσουν στον Ενιαίο Μαραθώνιο. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο Ποροσένκο, ο οποίος έχασε από τον Ζελένσκι στις εκλογές του 2019, θεωρείται ευρέως ως πιθανός ανταγωνιστής του σημερινού προέδρου.

Στη συνέχεια, τον Απρίλιο, τα κανάλια που συνδέονται με τον Ποροσένκο εξαιρέθηκαν από το φθηνότερο πακέτο ψηφιακής τηλεόρασης στη χώρα. (Τα κανάλια που συνδέονται με τον πρώην πρόεδρο εξαιρέθηκαν από την διαδικτυακή μετάδοση με πρόσχημα τον «υπερβολικό ναρκισσισμό» του Ποροσένκο).[7]

Ωστόσο, όσο κι αν το επιθυμούν οι ουκρανικές αρχές, τα τηλεοπτικά κανάλια και οι ιστότοποι που συνδέονται με τον Ποροσένκο δεν μπορούν να κλείσουν εντελώς – είναι αδύνατο να τα κατηγορήσει κανείς ότι είναι φιλορωσικά.

Το ίδιο δεν μπορεί να ειπωθεί για άλλα ουκρανικά κανάλια που έχουν συχνά κατηγορηθεί για φιλορωσική κάλυψη. Ορισμένα κανάλια έχουν κλείσει, αλλά οι αποφάσεις αυτές ελήφθησαν χωρίς δικαστικές διαδικασίες που θα επιβεβαίωναν τους ισχυρισμούς περί «φιλορωσικής εκδοτικής πολιτικής» ή εξάρτησης από ρωσική χρηματοδότηση.

Πριν από τον πόλεμο, ο Ολεξάντρ Τκατσένκο, ο σημερινός υπουργός Πολιτισμού και Πολιτικής Πληροφοριών, συνέδεσε τη νέα νομοθεσία για τα μέσα ενημέρωσης με την ανάγκη να κλείσουν τα φιλορωσικά κανάλια.[8] Σήμερα, κανείς δεν προσπαθεί να αποδείξει τέτοιους ισχυρισμούς, αναφέροντας την έλλειψη χρόνου και πόρων κατά τη διάρκεια του πολέμου.

 

Σύγχυση δεοντολογίας και νομιμότητας

Το περιβάλλον των μέσων ενημέρωσης της Ουκρανίας είναι σήμερα γεμάτο προπαγάνδα και αντιπροπαγάνδα. Η τελευταία θεωρείται από πολλούς, συμπεριλαμβανομένων των δημοσιογράφων, ως αναπόφευκτη σε καιρό πολέμου.

Για τη ρύθμιση των ενεργειών των Ουκρανών δημοσιογράφων, το σχέδιο νόμου καθιστά υποχρεωτική την τήρηση ενός κώδικα δεοντολογίας. Αυτό μπορεί να φαίνεται ευγενές εγχείρημα, αλλά η εισαγωγή ηθικών υποχρεώσεων στη νομική ρύθμιση της δημοσιογραφίας μπορεί να γίνει ένα ακόμη παραθυράκι για την άσκηση πίεσης στους δημοσιογράφους.

Μέχρι τώρα, η τήρηση του κώδικα δεοντολογίας ήταν προαιρετική. Ο κώδικας συντάχθηκε και ρυθμίστηκε από την Επιτροπή Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας της Ουκρανίας, ένα αυτοδιοικητικό όργανο δημοσιογράφων (του οποίου είμαι μέλος).

Ομολογουμένως, το γεγονός ότι ο κώδικας δεοντολογίας ήταν εθελοντικός καθιστούσε τόσο αυτόν, όσο και τις εξουσίες της επιτροπής, αδύναμες – αλλά σήμαινε επίσης ότι δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για σκοπούς λογοκρισίας ή πολιτικής πίεσης (αν και υπήρξαν προσπάθειες).

Η νέα νομοθεσία θα δημιουργήσει επίσης «φορείς συνδιαχείρισης» που θα εγκρίνουν διάφορα πρότυπα του κλάδου, συμπεριλαμβανομένης της δεοντολογίας, και θα ρυθμίζουν τυχόν παραβιάσεις. Το Εθνικό Συμβούλιο Τηλεόρασης και Ραδιοφώνου διατηρεί το τελικό δικαίωμα τόσο για την έγκριση των κανόνων δεοντολογίας όσο και για τους εμπειρογνώμονες που θα εξετάζουν τις καταγγελίες σχετικά με τις παραβιάσεις των κωδίκων και των προτύπων από τα μέσα ενημέρωσης.

Εάν διαπιστωθούν, πράγματι, παραβιάσεις, η αντίδραση του Εθνικού Συμβουλίου και οι αρμοδιότητές του μπορεί να κυμαίνονται από προειδοποίηση έως πρόστιμο ή πλήρες κλείσιμο του μέσου ενημέρωσης.

Τα δεοντολογικά πρότυπα δεν αποτελούν νομικούς κανόνες. Η θέσπιση νομικής ευθύνης για την παραβίαση των επαγγελματικών κανόνων δεοντολογίας μπορεί να υπονομεύσει όχι μόνο τα θεμέλια της ελευθερίας του λόγου, αλλά και να θέσει σε κίνδυνο όλους τους δημοσιογράφους που ασκούν σκληρή κριτική στις ουκρανικές αρχές ή τους αξιωματούχους. Και αυτό σημαίνει υπονόμευση των βασικών θεμελίων του ρόλου του Τύπου σε μια δημοκρατική κοινωνία.

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Serhiy Guz, “Ukraine’s proposed new media law threatens press freedom”, openDemocracy, 7 Νοεμβρίου 2022, https://www.opendemocracy.net/en/odr/ukraine-media-law-press-freedom/. Αναδημοσίευση: Europe Solidaire Sans Frontières, https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article64717.

 

Ο Serhiy Guz είναι Ουκρανός δημοσιογράφος και ένας από τους ιδρυτές του συνδικαλιστικού κινήματος δημοσιογράφων της χώρας. Ήταν επικεφαλής της ανεξάρτητης ένωσης μέσων ενημέρωσης της Ουκρανίας μεταξύ 2004 και 2008 και σήμερα είναι μέλος της Επιτροπής Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας της Ουκρανίας, ενός οργάνου αυτορρύθμισης των μέσων ενημέρωσης της χώρας. Είναι επίσης μέλος του συμβουλίου της ΜΚΟ Voice of Nature και αρχισυντάκτης της εφημερίδας Clever City Kamianske (Розумне місто Кам'янське).

 

 

Σημειώσεις

[1] «Проект Закону про медіа», Офіційний портал Верховної Ради України, http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=69353.

[2] Thomas Rowley Serhiy Guz, “Ukraine uses Russian invasion to pass laws wrecking workers’ rights” 20 Ιουλίου 2022, openDemocracy, https://www.opendemocracy.net/en/odr/ukraine-draft-law-5371-workers-rights-war-russia/.

[3] “Round table ‘The new law on media is a step towards the implementation of the recommendations of the EU’”, National Council of Television and Radio Broadcasting of Ukraine, 5 Αυγούστου 2022, https://www.nrada.gov.ua/en/video/round-table-new-law-media-step-towards-implementation-recommendations-eu/.

[4] Tetyana Bohdanova and Tetyana Lokot, “Ukraine's new law cracks down on free speech, protests and the Internet”, The World, 18 Ιανουαρίου 2014, https://theworld.org/stories/2014-01-18/ukraines-new-law-cracks-down-free-speech-protests-and-internet.

[5] “Ukraine: Authorities should withdraw the draft media law”, European Federation of Journalists, 7 Αυγούστου 2022, https://europeanjournalists.org/blog/2022/07/08/ukraine-authorities-should-withdraw-the-draft-media-law/.

[6] Isobel Koshiw, “‘Death to the enemy’: Ukraine’s news channels unite to cover war”, The Guardian, 25 Μαΐου 2022, https://www.theguardian.com/world/2022/may/25/death-to-the-enemy-ukraine-news-channels-unite-to-cover-war.

[7] «У Зеленского объяснили, почему каналы из пула Порошенко убрали из цифрового эфира (видео)», Новое Издание, 31 Μαΐου 2022, https://novoeizdanie.com/u-zelenskogo-obyasnili-pochemu-kanaly-iz-pula-poroshenko-ubrali-iz-czifrovogo-efira-video/.

[8] «Ткаченко: якби існував закон про медіа, санкції РНБО проти «медведчуківських каналів» були б непотрібні», Радіо Свобода, 8 Μαΐου 2021, https://www.radiosvoboda.org/a/news-tkachenko-zakon-pro-media/31244598.html.

 

 

 

Τελευταία τροποποίηση στις Τετάρτη, 23 Νοεμβρίου 2022 01:27

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.