Πέμπτη, 30 Δεκεμβρίου 2021 09:16

Συγκρίνοντας τα νεολαιίστικα κινήματα της Ταϊλάνδης: Λευκές κορδέλες το 2020 και Ντιν Ντάενκγ το 2021

 

 

Kanokrat Lertchoosakul

 

Συγκρίνοντας τα νεολαιίστικα κινήματα της Ταϊλάνδης: Λευκές κορδέλες το 20201 και Ντιν Ντάενκγ το 2021

 

 

Από τον Φεβρουάριο του 2020, τα μαζικά κινήματα νεολαίας στην Ταϊλάνδη έχουν πολλαπλασιαστεί. Τόσο οι φοιτητές πανεπιστημίων όσο και οι μαθητές λυκείου έχουν βγει στους δρόμους για να ζητήσουν αλλαγή, όχι μόνο ελεύθερες και δίκαιες εκλογές, αλλά και διαρθρωτικές αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα, ένα πιο δημοκρατικό σύνταγμα και πολιτικό σύστημα και, πάνω απ’ όλα, μεταρρύθμιση της μοναρχίας. Μικρές αυτοοργανωμένες ομάδες φοιτητών έχουν ξεπηδήσει σε όλη τη χώρα, σε μεγάλες και μικρές πόλεις. Αμέτρητες δημιουργικές συμβολικές δράσεις, πολύχρωμες πολιτικές συγκεντρώσεις και ειρηνικές πολιτικές εκστρατείες οργανώθηκαν ειρηνικά από διάφορες ομάδες πολιτικά ενεργών νέων.

Στις αρχές Αυγούστου του 2021, καθώς η κατάσταση της πανδημίας υποχώρησε μετά το κύμα του Απριλίου 2021, εμφανίστηκε ένας νέος τύπος μαζικής διαμαρτυρίας της νεολαίας, αλλά αυτή τη φορά σε πολύ διαφορετική ατμόσφαιρα από τους προηγούμενους γύρους. Αυτοί οι διαδηλωτές που επέμεναν να αντιστέκονται στα δακρυγόνα και τις σφαίρες από καουτσούκ της αστυνομίας αργότερα αυτοαποκαλούνταν «Θαλουγκάς» (Thalugas) ή διαδηλωτές αρκετά γενναίοι για να διαπεράσουν τα δακρυγόνα. Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν καθημερινά για περισσότερους από 2 μήνες, από το σούρουπο μέχρι αργά το βράδυ και μερικές φορές ακόμη και στις 2-3 το πρωί, παρά την απαγόρευση κυκλοφορίας λόγω COVID. Μέχρι το τέλος Οκτωβρίου, σχεδόν 400 άτομα, συμπεριλαμβανομένων 192 διαδηλωτών κάτω των 18 ετών, είχαν συλληφθεί με διάφορες κατηγορίες τόσο στον τόπο της διαμαρτυρίας όσο και στα σπίτια τους.

Προκειμένου να γίνει κατανοητή η δυναμική των φοιτητικών κινημάτων στην Ταϊλάνδη κατά τα τελευταία 2 χρόνια, το παρόν άρθρο συγκρίνει τις δύο μεγάλες φάσεις του ακτιβισμού στην Ταϊλάνδη όσον αφορά την κοινωνικοοικονομική κατάσταση, τα διαρθρωτικά προβλήματα, τις προσδοκίες, τους παράγοντες που οδηγούν τους συμμετέχοντες στους δρόμους, τα πολιτικά και τα τακτικά αιτήματα και προτάσεις, καθώς και τη στρατηγική και την τακτική. Η περιγραφή αυτή βασίζεται σε προηγούμενη έρευνα2 σχετικά με το κίνημα της νεολαίας το 2020 και σε διεξοδικές συνεντεύξεις3 με περισσότερους από 30 διαδηλωτές πρώτης γραμμής στην τομή του Ντιν Ντάενγκ φέτος.

 

Νεολαία της μεσαίας και κατώτερης τάξης

Όλες οι διαμαρτυρίες από το 2020 μέχρι τις πρόσφατες στο Ντιν Ντάενγκ καθοδηγήθηκαν από νέους ανθρώπους απογοητευμένους από το κράτος της Ταϊλάνδης. Το κίνημα ξεκίνησε στις αρχές του 2020, αλλά οι διαδηλώσεις που ξεκίνησαν τον Αύγουστο του 2021 περιελάμβαναν διαδηλωτές με διαφορετικά κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά.

Η πλειονότητα των νέων στις προηγούμενες διαμαρτυρίες προέρχονταν από οικογενειακό υπόβαθρο «μεσαίας» ή «ανώτερης μεσαίας» τάξης. Ήταν λαμπροί μαθητές από κορυφαία σχολεία και πανεπιστήμια στην Μπανγκόκ και αλλού. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες γενιές που προέρχονταν από συντηρητικές μεσαίες τάξεις, αυτή η γενιά μεγάλωσε σε έναν κόσμο ραγδαίων αλλαγών, συμπεριλαμβανομένης της φιλελεύθερης κοινωνικοποίησης μέσω της οικογένειας και των φίλων, της εξάπλωσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και μιας διαταραγμένης οικονομίας. Αυτό τους έχει οδηγήσει στο να πιστεύουν ότι η αλλαγή είναι το μόνο μέσο για να επιβιώσουν στο μέλλον.

Αντίθετα, όσοι συμμετέχουν στις διαμαρτυρίες Ντιν Ντάενγκ το 2021 προέρχονται από «κατώτερα μεσαία» και «χαμηλότερα» κοινωνικά στρώματα. Αυτοί οι νέοι που ζουν σε συνθήκες στέρησης έχουν να παλέψουν για να επιβιώσουν απέναντι στην ανισότητα και τις καταπιεστικές κρατικές και κοινωνικές δομές που περιλαμβάνουν μια δυσμενή οικονομία, ένα αναποτελεσματικό και καταπιεστικό εκπαιδευτικό σύστημα, τη διάλυση της οικογένειας, την κρατική βία και την απασχόληση με χαμηλό εισόδημα.

 

Ελευθερία των πολιτικών κομμάτων και η αναστάτωση του Covid

Μέσα σε ένα κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον που έχει υποδαυλίσει την απογοήτευση μεταξύ αυτών των δύο ομάδων της νεολαίας, αυτές προκλήθηκαν για να βγουν στους δρόμους από διαφορετικά άμεσα ερεθίσματα και έθεσαν διαφορετικά αιτήματα για αλλαγή.

Πριν από το 2020, η νεολαία της μεσαίας τάξης είχε ήδη πραγματοποιήσει με επιτυχία πολιτικές εκστρατείες τόσο στο διαδίκτυο όσο και μέσω της κάλπης. Στα τέλη του 2015, μόλις ένα χρόνο μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 2014, μια ευρεία διαδικτυακή διαμαρτυρία υπό την καθοδήγηση της νεολαίας απέτρεψε με επιτυχία μια κυβερνητική πρόταση για μια «ενιαία δικτυακή πύλη» σε μια προσπάθεια καταστολής της διαδικτυακής ελευθερίας. Περισσότεροι από 166.554 άνθρωποι υπέγραψαν ένα διαδικτυακό αίτημα με τίτλο «Ενάντια στη χρήση μιας ενιαίας πύλης διαδικτύου από την κυβέρνηση της Ταϊλάνδης» στο Change.org4. Περισσότεροι από 100.000 χρήστες επιτέθηκαν σε κυβερνητικούς ιστότοπους για να εκφράσουν τη διαφωνία τους με αυτή την πολιτική. Μετά από αρκετούς γύρους διαδικτυακών διαμαρτυριών, ο υπουργός ανακοίνωσε υποχώρηση. Στις γενικές εκλογές του 2019, η ψήφος των νεότερων γενεών κατάφερε να φέρει το Κόμμα Το Μέλλον Εμπρός [Πακ Ανακότ Μάι / Future Forward Party – FFP] στην 3η θέση. Η νίκη του FFP έδειξε ότι οι δραστήριες νεότερες γενιές μετακινούνται από το διαδίκτυο στην κάλπη.

Η άνοδος του κινήματος της νεολαίας στους δρόμους στις αρχές του 2020 προκλήθηκε από τις προσπάθειες του κράτους της Ταϊλάνδης να καταστρέψει το πολιτικό κόμμα που είχαν ψηφίσει και να παραβιάσει τα πολιτικά δικαιώματα και τις ελευθερίες τους. Αμέσως μετά την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου να διαλύσει το FFP και να απαγορεύσει στα στελέχη του την πολιτική για δέκα χρόνια, επειδή φέρεται να δέχτηκαν οικονομική υποστήριξη από μη νόμιμη πηγή, η ταϊλανδέζικη νεολαία οργάνωσε διαμαρτυρίες σε αμέτρητα σχολεία και πανεπιστήμια σε ολόκληρη τη χώρα. Ταυτόχρονα, η κρατική καταστολή των πολιτικών ελευθεριών, όπως για παράδειγμα η αναγκαστική φυγή του Γουατσιάλερμ Σατσακσίτ, ενός νεαρού πολιτικού ακτιβιστή που επέκρινε τη βασιλική οικογένεια και αργότερα κατέφυγε στην Καμπότζη, οδήγησε πολλούς μαθητές λυκείου να ορθώσουν το ανάστημά τους για να προστατεύσουν τα πολιτικά τους δικαιώματα πριν να είναι πολύ αργά.

Αυτό που οδήγησε τους νέους της κατώτερης τάξης στους δρόμους ήταν διαφορετικό. Τα κίνητρά τους ήταν οι σοβαρές οικονομικές και υγειονομικές επιπτώσεις του COVID-19 και οι αναποτελεσματικές κυβερνητικές πολιτικές για τον μετριασμό των συνεπειών του στους ευάλωτους ανθρώπους. Ως νέοι εργαζόμενοι στον άτυπο τομέα της εργασίας, όταν ενέσκηψε ο COVID-19, επλήγησαν περισσότερο και προστατεύτηκαν λιγότερο. Χωρίς κρατική προστασία απέναντι στις άμεσες αρνητικές επιπτώσεις, οι νέοι αυτοί αποφάσισαν να συμμετάσχουν στις διαμαρτυρίες στο Ντιν Ντάενγκ. Ως φτωχοί μαθητές, η μετάβαση σε διαδικτυακά μαθήματα κατέστησε πιο πιθανό να εγκαταλείψουν το σχολείο, εν μέρει λόγω του κόστους πρόσβασης σε διαδικτυακές συσκευές και στο διαδίκτυο και εν μέρει επειδή ήταν πιο δύσκολο να αποκτήσουν χρήσιμες δεξιότητες από τα διαδικτυακά μαθήματα. Τα κυβερνητικά στοιχεία δείχνουν ότι περισσότεροι από 43.060 μαθητές, ή το 14,6% του συνόλου των μαθητών της χώρας, εγκατέλειψαν το σχολείο το 2021. Υπάρχει επίσης η πιθανότητα να αναγκαστούν να εγκαταλείψουν το σχολείο το επόμενο έτος επιπλέον 1,9 εκατομμύρια μαθητές από οικονομικά ευάλωτες οικογένειες. Η διαβίωση σε φτωχογειτονιές και πολυπληθή σπίτια αυξάνει επίσης την πιθανότητα μόλυνσης από τον COVID-19. Οι οικογένειες με χαμηλό εισόδημα ήταν σχεδόν αδύνατο να έχουν πρόσβαση σε αξιοπρεπή υγειονομική περίθαλψη, ιδίως κατά την κορύφωση κάθε κύματος COVID. Πάνω απ’ όλα, όταν η χώρα και οι πόλεις μπήκαν σε λοκντάνουν, οι νέοι εργαζόμενοι στους κλάδους των τροφίμων, της φιλοξενίας και της ψυχαγωγίας ήταν οι πρώτοι που αντιμετώπισαν μειωμένες ώρες εργασίας, περικοπές μισθών και ενδεχόμενες απολύσεις και ήταν οι τελευταίοι που επέστρεψαν στην εργασία τους. Όντας κάτω των 18 ετών, ήταν η τελευταία ομάδα που είχε πρόσβαση σε εμβόλια, γεγονός που με τη σειρά του μείωσε τις ευκαιρίες τους να επιστρέψουν στην εργασία.

 

Διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις έναντι άμεσων διοικητικών αλλαγών

Σε γενικές γραμμές, όλες οι ομάδες της νεολαίας ζητούν αλλαγές, αλλά σε διαφορετικά επίπεδα. Το αρχικό κίνημα της νεολαίας πέρυσι επικεντρώθηκε κυρίως σε αλλαγές και μεταρρυθμίσεις σε διαρθρωτικό επίπεδο. Τα αιτήματα περιλάμβαναν την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, τη στρατιωτική μεταρρύθμιση, το τέλος των επιχειρηματικών μονοπωλίων, ένα πιο δημοκρατικό σύνταγμα, τη διάλυση του κοινοβουλίου και νέες ελεύθερες και δίκαιες εκλογές, καθώς και τη μεταρρύθμιση της μοναρχίας. Οι προτάσεις αυτές αμφισβητούν βασικές συντηρητικές αξίες και θεσμούς. Το μεταρρυθμιστικό τους μανιφέστο διαμορφώθηκε γύρω από ένα νέο σύνταγμα, περιορισμούς στην εξουσία της μοναρχίας και διοικητική μεταρρύθμιση.

Αντίθετα, οι διαδηλωτές του Ντιν Ντάενγκ ζητούν άμεσες αλλαγές. Το τελεσίγραφό τους για την παραίτηση του πρωθυπουργού ήταν σαφές. Οι ζωές τους βρίσκονται στην κόψη του ξυραφιού∙ τώρα χάνουν δουλειές, σπίτια και μέσα διαβίωσης. Για να επιβιώσουν από τις επιπτώσεις του Covid-19, απαιτούν επείγουσα αλλαγή. Δεν μπορούν να περιμένουν τις συνολικής κλίμακας διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που ζήτησε το περσινό κίνημα. Επομένως, η εστίασή τους επικεντρώνεται στις διοικητικές αλλαγές. Γι’ αυτούς, μια αλλαγή της εθνικής ηγεσίας και του υπουργικού συμβουλίου θα επέφερε τουλάχιστον μια άμεση αλλαγή πολιτικής.

 

Ειρηνικές συμβολικές δράσεις έναντι αντιπαράθεσης και επίθεσης

Τα δύο κινήματα διαμαρτυρίας διαφέρουν όχι μόνο ως προς τις ιδέες και τα αιτήματα, αλλά και ως προς τη μορφή της πολιτικής έκφρασης και δράσης. Το κίνημα της νεολαίας που ξεκίνησε πέρυσι βασίστηκε και επέμεινε στην τήρηση της μη βίας με δημιουργικές και παιγνιώδεις συμβολικές δραστηριότητες. Η ηγεσία τους είχε μακρά εμπειρία σε προηγούμενα δημοκρατικά κινήματα, ακόμη και πριν από το πραξικόπημα του 2014, όταν έμαθε τα μαθήματα για το πώς λειτουργούν οι ισχυρές, χαμηλού κόστους και υψηλού αντίκτυπου ειρηνικές στρατηγικές. Η επιμονή στη μη βία όχι μόνο νομιμοποιεί τους ανίσχυρους, όπως οι νεότερες γενιές, αλλά και απονομιμοποιεί ένα καταπιεστικό κράτος που καταφεύγει στη βία. Ταυτόχρονα, με εμπειρία και δεξιότητες στην ηλεκτρονική πολιτική εκστρατεία, οι νέοι της μεσαίας τάξης ήταν πολύ πρόθυμοι να αναπτύξουν δημιουργικές συμβολικές εκστρατείες επί τόπου παράλληλα με τις διαδικτυακές δράσεις.

Αντίθετα, η νεολαία στο Ντιν Ντάενγκ διαδήλωσε πρόσωπο με πρόσωπο με τις αρχές ασφαλείας. Η πλειονότητα ήταν διαδηλωτές που διαμαρτύρονταν για πρώτη φορά με πολύ μικρή εμπειρία ή γνώση των πολιτικών κινημάτων. Στη συνέχεια, οι επιλογές δράσης τους ήταν πολύ περιορισμένες. Βρισκόμενοι ξαφνικά σε ένα κίνημα χωρίς ηγέτη, κάθε άτομο κατέφυγε στο μοτίβο δράσης με το οποίο ήταν εξοικειωμένο στην αντιμετώπιση των κρατικών αρχών - "αντιπαράθεση - επίθεση". Γνωρίζοντας ότι οι προηγούμενες ειρηνικές και συμβολικές εκστρατείες είχαν ελάχιστα επιτύχει να προωθήσουν την αλλαγή από την πλευρά των αρχών, επέλεξαν κάτι διαφορετικό για να τραβήξουν την προσοχή του κοινού και να ασκήσουν πίεση στις αρχές. Οι διαδηλωτές εξοπλίστηκαν με καταπέλτες, μικρούς εκρηκτικούς μηχανισμούς, όπως κροτίδες ή βόμβες καπνού από μπάλες πινγκ-πονγκ, εμπρηστικές βόμβες και αλεξίσφαιρες ασπίδες. Έκαψαν ελαστικά και έβαλαν φωτιά σε σύμβολα της κρατικής εξουσίας, όπως αστυνομικά περίπτερα, κάμερες κλειστού κυκλώματος παρακολούθησης και αστυνομικά οχήματα. Σε απάντηση, τα ΜΑΤ αύξησαν τα μέτρα τους κατά των διαδηλώσεων. Εκτός από τα κανόνια νερού, τα δακρυγόνα και τις σφαίρες από καουτσούκ (που συχνά χρησιμοποιήθηκαν με τρόπους που αντιβαίνουν στις διεθνείς κατευθυντήριες γραμμές), η αστυνομία πραγματοποίησε σοβαρές σωματικές επιθέσεις, συλλήψεις με απαγωγές και επιδρομές σε σπίτια.

 

Καμπάνιες On-line vs Off-line

Όσον αφορά την κινητοποίηση, το κίνημα της νεολαίας 2020 ήταν ένα εξαιρετικό παράδειγμα ενός επιτυχημένου και δυναμικού διαδικτυακού κοινωνικού κινήματος. Διάφορες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης κινητοποίησαν δυνάμεις, οργάνωσαν διαμαρτυρίες, στρατολόγησαν μέλη και συμμετείχαν σε πολιτικές εκστρατείες. Το Twitter, το Telegram και το Clubhouse ήταν από τα πιο αποτελεσματικά στη διάδοση πληροφοριών, στην κινητοποίηση ανθρώπων για να συμμετάσχουν σε αιφνίδιες συγκεντρώσεις, στο συντονισμό διαδηλώσεων χωρίς αρχηγούς, στη δημιουργία νέων καμπανιών.

Αντίθετα, οι διαμαρτυρίες Ντιν Ντάενγκ αποτελούν ένα εντυπωσιακό δείγμα ενός "off-line" κινήματος. Οι συμμετέχοντες και οι δυνάμεις κινητοποιούνται από στόμα σε στόμα ανάμεσα σε προϋπάρχοντα κοινωνικά δίκτυα, όπως συνοικίες φτωχογειτονιών, τάξεις τεχνικών σχολών, ομάδες οδηγών διανομής τροφίμων κ.λπ. Καθώς οι διαμαρτυρίες πραγματοποιούνται καθημερινά στην ίδια τοποθεσία με τον ίδιο τύπο συμμετοχής, δεν υπήρχε μεγάλη ανάγκη για οργάνωση. Άτομα με μια μικρή ομάδα φίλων με εκτοξευτήρες και μικρούς εκρηκτικούς μηχανισμούς μπορούν να οργανώσουν δράσεις, με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να παίζουν δευτερεύοντα ρόλο. Το Facebook και το TikTok παρέχουν πολιτική έμπνευση και ψυχαγωγία παρά χρησιμεύουν ως εργαλεία είτε για την παρακολούθηση της κατάστασης είτε για την έκφραση πολιτικών ιδεών.

 

Διαταξική γενιά ενεργών πολιτών

Παρά τις διαφορές στην κοινωνικοοικονομική κατάσταση, τα πολιτικά αιτήματα και τις στρατηγικές διαμαρτυρίας, οι δύο ομάδες έχουν αρκετά κοινά χαρακτηριστικά. Είναι πολιτικά ενεργοί πολίτες και τάσσονται υπέρ της πολιτικής ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η νεολαία της μεσαίας τάξης διατύπωσε πολύ λεπτομερή αιτήματα για ελευθερία πολιτικής έκφρασης, κοινωνικοοικονομική ισότητα, σεβασμό της διαφορετικότητας και, πάνω απ’ όλα, ελεύθερες και δίκαιες εκλογές και ένα πιο δημοκρατικό σύνταγμα. Παρομοίως, οι νέοι της κατώτερης τάξης στο Ντιν Ντάενγκ γνωρίζουν καλά τις πολιτικές ελευθερίες και τα πολιτικά δικαιώματα και τη δύναμη των απλών ανθρώπων να πιέζουν για πολιτική αλλαγή. Στις συνεντεύξεις, η πρώτη κιόλας απάντηση ήταν «η ελευθερία της πολιτικής έκφρασης είναι νόμιμη». Ήταν επίσης σε θέση να αναφέρουν τα προβλήματα που αντιμετώπισαν με την κακοδιαχείριση της κυβέρνησης. Πάνω απ’ όλα, πιστεύουν στη δύναμη των ανθρώπων να προκαλέσουν αλλαγές.

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Kanokrat Lertchoosakul, “Thai Youth Movements in Comparison: White Ribbons in 2020 and Din Daeng in 2021”, new mandala, 15 Δεκεμβρίου 2021, https://www.newmandala.org/thai-youth-movements-in-comparison-white-ribbons-in-2020-and-din-daeng-in-2021/. Αναδημοσίευση: Europe Solidaire Sans Frontières, 15 Δεκεμβρίου 2021, http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article60461

 

 

Σημειώσεις

1 [Σ.τ.Μ.:] «Ταϊλανδοί διαδηλωτές έδεσαν λευκές κορδέλες στην πύλη μιας φυλακής στην Μπανγκόκ την Παρασκευή για να ζητήσουν την απελευθέρωση δύο ακτιβιστών των οποίων η εγγύηση ανακλήθηκε καθώς αντιμετωπίζουν κατηγορίες για συμμετοχή σε αντικυβερνητικές διαδηλώσεις.» Panu Wongcha-um, “Thai protesters tie white ribbons at prison for activists”, Reuters, 4 Σεπτεμβρίου 2020, https://www.reuters.com/article/us-thailand-protests-idUSKBN25V1V0.

2 Kanokrat Lertchoosakul, “The white ribbon movement: high school students in the 2020 Thai youth protests”, Critical Asian Studies, τόμος 53, Ιανουάριος 2021, τεύχος 2: “Thailand’s Anti-Government Youth Protests”, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14672715.2021.1883452

3 Ilaw, "เปิดงานวิจัยการชุมนุมที่แยกดินแดง ชีวิตพลิกผันเพราะรัฐล้มเหลว การเผชิญหน้าคือทางออกสุดท้าย", iLaw, 26 Οκτωβρίου 2021, https://ilaw.or.th/node/5997

4 "ต่อต้านการตั้งซิงเกิลเกตเวย์ Go against Thai govt to use a Single Internet Gateway", Change.org, https://www.change.org/p/thai-govt-%E0%B8%95%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%95%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%87%E0%B8%8B%E0%B8%B4%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%B4%E0%B8%A5%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%95%E0%B9%80%E0%B8%A7%E0%B8%A2%E0%B9%8C-stop-proposed-plan-for-single-internet-gateway

Τελευταία τροποποίηση στις Τρίτη, 18 Ιανουαρίου 2022 23:01

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.