Στρατιώτες περιπολούν με τεθωρακισμένα οχήματα στο κέντρο του Κίτο μετά την κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης στις 9 Ιανουαρίου 2024 (REUTERS/Karen Toro)

Dawn Marie Paley

Ο αντιδραστικός πόλεμος του Εκουαδόρ

Τα πολιτικά δικαιώματα αναιρούνται. Στρατιώτες στους δρόμους, επιβολή απαγόρευσης κυκλοφορίας. Ένοπλοι άνδρες με μάσκες περιπολούν στις γειτονιές. Πακέτα με μαριχουάνα και κουτιά με χρήματα απλώνονται και φωτογραφίζονται. Αξιωματούχοι του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών με επίσημη ενδυμασία σφίγγουν τα χέρια με τους ντόπιους ομολόγους τους.

Το Εκουαδόρ άρχισε πρόσφατα να βιώνει ένα μοτίβο βίας παρόμοιο με αυτό της Κολομβίας τα τελευταία 25 χρόνια και του Μεξικού τα τελευταία 15 χρόνια.

Κυβερνητικοί αξιωματούχοι ισχυρίζονται ότι οι υπεύθυνοι για τη βία στο Εκουαδόρ είναι άνδρες εγκληματικών συμμοριών, που θεωρούνται πλέον «τρομοκράτες», με παρατσούκλια όπως «Κουγιουγιουγιούι» και «Ελ Ραβιόλι». Σε αυτό το πλαίσιο, μας λένε, ο στρατός δρα για να ανακόψει το οργανωμένο έγκλημα και να προστατεύσει τους πολίτες.

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η δεύτερη απόδραση ενός αρχηγού του εγκλήματος από τη φυλακή ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι και ότι απαιτήθηκε άμεση στρατιωτική αντίδραση. Αυτό θυμίζει τις λεγόμενες αποδράσεις του Χοακίν «Ελ Τσάπο» Γκουζμάν. Η δημοσιογράφος Άναμπελ Ερνάντεζ γράφει ότι την πρώτη φορά, ο Γκουζμάν βγήκε από την μπροστινή πόρτα της φυλακής με ένα καρότσι πλυντηρίου με τη συνεργασία των φρουρών. Στη δεύτερη περίπτωση, λέγεται ότι δραπέτευσε από ένα τούνελ που ο Τύπος δεν έχει δει ποτέ στην πραγματικότητα.

Ακριβώς όπως αμφισβητούμε τον επίσημο λόγο για τις πολιτικές λιτότητας και τα οικονομικά μέτρα που δικαιολογούν τον εξορυκτισμό και ωφελούν το 1%, είναι σημαντικό να αμφισβητήσουμε τον επίσημο λόγο για τη βία και, ειδικότερα, τη στρατιωτικοποίηση.

Στο Μεξικό, ένα παρόμοιο είδος λόγου χρησιμοποιείται από τότε που ο πρόεδρος Φελίπε Καλντερόν ανέλαβε τα καθήκοντά του τον Δεκέμβριο του 2006 και ξεκίνησε εκεί τον «πόλεμο κατά των ναρκωτικών». Έχω γράψει δύο βιβλία για το θέμα αυτό^[1]. Με βάση αυτό το έργο, σκέφτηκα να μοιραστώ κάποιες βασικές θέσεις που μας βοηθούν να κατανοήσουμε τι συμβαίνει στο Εκουαδόρ.

Ο επίσημος λόγος για τον πόλεμο κατά των ναρκωτικών δημιουργεί σύγχυση και προσπαθεί να μας πείσει ότι αυτοί που έχουν τη λιγότερη δύναμη είναι οι πιο βίαιοι και επικίνδυνοι. Αποκρύπτει το ρόλο των κυβερνήσεων στη διαµόρφωση της απαγόρευσης που δηµιουργεί τις απαγορευµένες ουσίες και την επακόλουθη στρατιωτικοποίηση της δηµόσιας ζωής.

Στο Εκουαδόρ, το σωφρονιστικό σύστημα (στο οποίο περισσότεροι από 400 κρατούμενοι έχουν σκοτωθεί τα τελευταία τρία χρόνια) αποτελεί κεντρικό κόμβο στην οργάνωση του πολέμου κατά του λαού, ο οποίος είναι επίσης πόλεμος κατά των φυλακισμένων^[2].

110 και 111

Το περιεχόμενο των εκτελεστικών διαταγμάτων 110 και 111, που δημοσιεύθηκαν στις 8 και 9 Ιανουαρίου, δείχνει πώς οι κυβερνήσεις δημιουργούν σύγχυση στο πλαίσιο αυτού που είναι γνωστό ως «πόλεμος κατά των ναρκωτικών» εδώ και δεκαετίες.

Το διάταγμα 110 επικαλείται μια έκθεση της Εθνικής Αστυνομίας (PN, το ισπανικό ακρωνύμιο) που υποστηρίζει ότι το 91% των 8.008 ανθρωποκτονιών που διαπράχθηκαν πέρυσι «αποδίδονται σε εγκληματική βία, η οποία σχετίζεται κυρίως με τις Απειλές και τη Διακίνηση Ναρκωτικών (τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό)». Ούτε η έκθεση της PN ούτε η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε για να καθοριστεί ποιες ανθρωποκτονίες συνδέονται με τη διακίνηση ναρκωτικών έχουν δημοσιοποιηθεί.

Σύμφωνα με την Παγκόσμια Μελέτη του ΟΗΕ για τις Ανθρωποκτονίες 2023,^[3] λιγότερο από το 5% των ανθρωποκτονιών που έλαβαν χώρα στο Εκουαδόρ το 2021 σχετίζονταν με το οργανωμένο έγκλημα.

Αν και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο δείκτης δολοφονιών του Εκουαδόρ έχει αυξηθεί απότομα τα τελευταία τέσσερα χρόνια, υπάρχει λόγος να αμφισβητηθεί η προσπάθεια της PN να κατηγορήσει τις ομάδες του οργανωμένου εγκλήματος για την αύξηση των θανάτων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν δεν παρέχουν επιβεβαιωτικά στοιχεία και σε ένα πλαίσιο υψηλών επιπέδων ατιμωρησίας, ιδίως σε περιπτώσεις βίας που διαπράττονται από τις δυνάμεις ασφαλείας^[4].

Η έκθεση της PN που αναφέρεται στο διάταγμα συνεχίζει ως εξής: «Η τοπική πραγματικότητα δεν μας επιτρέπει να μιλάμε για δομημένες οργανώσεις αλλά για ένα ευέλικτο και ασταθές εγκληματικό τοπίο: πρόκειται για ένα διάχυτο δίκτυο φορέων που είναι δύσκολο να αναγνωριστούν και να ομαδοποιηθούν».

Είναι εκπληκτικό να βρίσκει κανείς αυτόν τον ορισμό σε μια έκθεση της αστυνομίας, δεδομένου ότι απηχεί χαρακτηρισμούς της εγκληματικής δραστηριότητας στο Μεξικό που έχουν διατυπώσει ερευνητές, μεταξύ των οποίων και εγώ.

Εάν ο χαρακτήρας της εγκληματικής δραστηριότητας είναι «διάχυτος», είναι σαφές ότι μια στρατιωτική στρατηγική κατά των «καρτέλ» δεν θα αποδώσει. Επιπλέον, η έννοια του «διάχυτου δικτύου δραστών» αφήνει χώρο για τη συμμετοχή των εργαζομένων του συστήματος κρατικής ασφάλειας και δικαιοσύνης σε εγκληματικές ομάδες που διακινούν απαγορευμένες ουσίες σε στρατιωτικοποιημένα πλαίσια και ελέγχουν, υποτάσσουν και ασκούν ένοπλο έλεγχο σε μεταναστευτικές και λαϊκές-κοινοτικές οργανώσεις και γειτονιές.

Στο πρώτο άρθρο του, το διάταγμα 110 ορίζει κατάσταση εξαίρεσης «λόγω σοβαρών εσωτερικών ταραχών» και το άρθρο II ορίζει ότι θα διαρκέσει 60 ημέρες. Το τρίτο άρθρο κινητοποιεί τις Ένοπλες Δυνάμεις και την Εθνική Αστυνομία. Τα επόμενα άρθρα αναστέλλουν την ελευθερία του συνέρχεσθαι, το απαραβίαστο της κατοικίας, το απόρρητο της αλληλογραφίας στις φυλακές, την ελευθερία της μετακίνησης, μεταξύ άλλων δικαιωμάτων.

Την επόμενη ημέρα, στις 10 Ιανουαρίου, εκδόθηκε ένα δεύτερο διάταγμα, το διάταγμα 111. Μέχρι τότε, η έννοια του «διάχυτου δικτύου δραστών» είχε εξαφανιστεί.

Αντί γι’ αυτό, το έγγραφο απαριθμεί 22 οργανώσεις και αναφέρεται αόριστα στα καρτέλ Σιναλόα και Χαλίσκο-Νέα Γενιά του Μεξικού. Ορισμένες από τις 22 είναι αναγνωρισμένες εγκληματικές ομάδες, όπως οι Λάτιν Κινγκς και οι Τσονέρος, ενώ άλλες είναι πιο πρόσφατες. Οι πιο μακροχρόνια εδραιωμένες εγκληματικές ομάδες επιβίωσαν χάρη στις συμμαχίες με τις κρατικές δυνάμεις, γι’ αυτό και συχνά μπορούν να θεωρηθούν και παραστρατιωτικές οργανώσεις.

Το πρώτο άρθρο του διατάγματος 111 προβλέπει την αναγνώριση μιας «εσωτερικής ένοπλης σύγκρουσης» στον Ισημερινό και το άρθρο ΙΙ την προσθέτει ως αιτία στο διάταγμα 110. Το άρθρο ΙΙΙ τροποποιεί το διάταγμα 110, ώστε η καταπολέμηση της «τρομοκρατίας» να αποτελεί μέρος της αποστολής της PN και των Ενόπλων Δυνάμεων, και το τέταρτο απαριθμεί τις 22 ομάδες του «διακρατικού οργανωμένου εγκλήματος», οι οποίες θεωρούνται πλέον «τρομοκρατικές». Τον Μάιο του περασμένου έτους, ο πρόεδρος Γκιγιέρμο Λάσσο ενέκρινε τη χρησημοποίηση των Ενόπλων Δυνάμεων για «αντιτρομοκρατικά» καθήκοντα στο εσωτερικό της χώρας^[5].

Κρατικές λογικές και συγκεκαλυμμένοι παράγοντες

Υπάρχει μια λογική στον τρόπο με τον οποίο το κράτος έθεσε τα θεμέλια, βήμα προς βήμα, χρόνο με το χρόνο, για μια κήρυξη πολέμου εναντίον του λαού, μέσω της χρησιμοποίησης μιας ρητορικής που υποδηλώνει ότι δεσμεύεται να προστατεύσει τους πολίτες από τη βία.

Αν μπορέσουμε να σταματήσουμε, όσο δύσκολο κι αν φαίνεται, να επικεντρωνόμαστε στους Λος Λόμπος, στους p. 27, στους Άγκιλας Κίλερ, οι οποίοι συγκαταλέγονται στις 22 ομάδες που θεωρούνται πλέον τρομοκρατικές οργανώσεις, αρχίζουν να έρχονται στο φως άλλοι βασικοί παράγοντες.

Γνωρίζουμε ότι αυτό που συμβαίνει στο Εκουαδόρ δεν είναι καινούργιο. Ακολουθεί μια πεπατημένη πορεία που είναι εμφανής από την επιβολή του Σχεδίου Κολομβία στον βόρειο γείτονα του Εκουαδόρ. Συγκαλύπτει την κρατική και παραστρατιωτική βία ως καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, ενισχύει τον κατασταλτικό μηχανισμό του κράτους και των παραστρατιωτικών και οδηγεί σε εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Αυτό αποδεικνύεται με τραγικό τρόπο από τους περισσότερους από 114.000 ανθρώπους που εξαφανίστηκαν και τους 460.000 που δολοφονήθηκαν στο Μεξικό από την έναρξη του «πολέμου κατά των ναρκωτικών» πριν από 16 χρόνια.

Γνωρίζουμε ότι οι στρατοί και η αστυνομία είναι βασικοί παράγοντες σε αυτές τις συγκρούσεις. Διακινούν ναρκωτικά και είναι οι διαιτητές στις διαφορές μεταξύ παραγωγών και διακινητών. Διαθέτουν περισσότερη δύναμη πυρός από οποιαδήποτε άλλη ομάδα. Αυτή είναι η προέλευση του συνθήματος «fue el estado» [«ήταν το κράτος»], το οποίο προέκυψε μετά την εξαφάνιση 43 φοιτητών από τη σχολή εκπαιδευτικών της Αγιοτσινάπα τον Σεπτέμβριο πριν από 10 χρόνια.

Αλλά υπάρχουν και άλλοι παράγοντες: το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών και το υπουργείο Άμυνας. Στο πρόγραμμά της 2020-2025, η USAID σημειώνει ότι επανέφερε τις δραστηριότητές της στο Εκουαδόρ το 2020, μετά από 10ετή απουσία κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Ραφαέλ Κορρέα^[6]. Χωρίς ειρωνεία, η έκθεση αναφέρει ότι «ο πρόεδρος Λάσσο είναι ο πιο φιλοαμερικανός ηγέτης στον Ισημερινό εδώ και 20 χρόνια», πριν περιγράψει το σκάνδαλο διαφθοράς που οδήγησε στην παραίτησή του.

Αλλά αντί να τονίσω τον ρόλο της USAID στο Εκουαδόρ, νομίζω ότι είναι σημαντικό να επιστήσω την προσοχή στη μαζική αύξηση της χρηματοδότησης των ΗΠΑ για την ασφάλεια τα τελευταία χρόνια. Η «διεθνής βοήθεια» των ΗΠΑ προς το Εκουαδόρ έφθασε στο υψηλότερο επίπεδο όλων των εποχών το 2022,^[7] ξεπερνώντας τα 240 εκατομμύρια δολάρια, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων δαπανήθηκε για τη στρατιωτικοποίηση (163 εκατομμύρια δολάρια). Επιπλέον, η Ουάσινγκτον και το Κίτο έχουν υπογράψει δύο συμφωνίες συνεργασίας στον τομέα της ασφάλειας από το 2022.

Οι ΗΠΑ αναζητούν συνεχώς νέες αγορές για να εξάγουν πολέμους και όπλα και τους βολεύει να επικεντρώνονται σε χώρες με «συντηρητικούς τραπεζίτες» στην εξουσία.

Οι τραγικές συνέπειες του «πολέμου κατά των ναρκωτικών» στο Μεξικό και την Κολομβία καταδεικνύουν με ποιο τρόπο αυτές οι στρατηγικές πολέμου εξασφαλίζουν κοινωνική και εδαφική κυριαρχία, ιδίως σε παραμεθόριες περιοχές, σε κόμβους εφοδιασμού ή μεταφορών και σε μέρη πλούσια σε φυσικούς πόρους. Αυτές οι συγκρούσεις αφορούν κάτι περισσότερο από την εξαγωγή όπλων, αφορούν την εξαγωγή ενός παραδείγματος του Καπιταλισμού του Πολέμου των Ναρκωτικών^[8], το οποίο οδηγεί στην καταστολή και τον έλεγχο.

Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η ακραία βία αυξήθηκε παράλληλα με τη στρατιωτική βοήθεια των ΗΠΑ προς το Εκουαδόρ. Δεν αποτελεί έκπληξη, διότι κάτι παρόμοιο έχει ήδη συμβεί στο Μεξικό και την Κολομβία, όπου η διαρκής βία που σχετίζεται με τη στρατιωτικοποίηση συνεχίζεται.

Κατά τη διάρκεια αυτών των μακρών και δύσκολων ετών μάθαμε επίσης ότι η αμφισβήτηση και η κριτική στον επίσημο λόγο δεν αρκεί. Πρέπει να τον υπονομεύσουμε, απορρίπτοντας τις προσπάθειες διαχωρισμού του πληθυσμού σε «αθώα θύματα»^[9] και σε εκείνους που «πρέπει να έχουν εμπλακεί με κάποιο τρόπο», και να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε τη ρητορική τους, η οποία αποπολιτικοποιεί και ποινικοποιεί. Ο πόλεμός τους είναι ένας αντιδραστικός πόλεμος εναντίον του λαού. Τα υπόλοιπα είναι καθαρή σύγχυση.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Dawn Marie Paley, “Ecuador’s reactionary war”, Ojalá, 7 Ιανουαρίου 2024, https://www.ojala.mx/en/ojala-en/reactionary-war-in-ecuador. Αναδημοσίευση: New Politics, 24 Ιανουαρίου 2024, https://newpol.org/ecuadors-reactionary-war/.

Σημειώσεις

^[1] Dawn Paley, Drug War Capitalism, AK Press, Όκλαντ 2014. Dawn Marie Paley, Guerra Neoliberal. Desaparición y búsqueda en el norte de México, Libertad bajo palabra, Μεξικό 2020.

^[2] Kimberley Brown, “Understanding Ecuador’s violent turn”, Ojala, 21 Ιουλίου 2023, https://www.ojala.mx/en/ojala-en/understanding-ecuadors-violent-turn.

^[3] “Global Study on Homicide 2023”, United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC), https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/gsh/2023/Global_study_on_homicide_2023_web.pdf.

^[4] Amnesty International, «ECUADOR: IMPUNIDAD. El largo camino por la justicia», Amnesty International, https://www.amnesty.org/es/wp-content/uploads/sites/4/2021/06/amr280072000es.pdf.

^[5] «Guillermo Lasso Mendoza Presidente Constitucional de la República», https://www.fielweb.com/App_Themes/InformacionInteres/Decreto_Ejecutivo_No._730_20230403173447.pdf.

^[6] “USAID/Ecuador Strategic Framework”, https://www.usaid.gov/sites/default/files/2023-10/REVISED_USAID_Ecuador%20Strategic%20Framework%20Paper_EXTERNAL_1.pdf.

^[7] “U.S. Foreign Assistance By Country”, ForeignAssistance.gov, https://www.foreignassistance.gov/cd/ecuador/.

^[8] Dawn Paley, Drug War Capitalism, 2014.

^[9] Jackie Wang, “Against Innocence. Race, Gender, and the politics of Safety”, LIES Journal, τόμος Ι, 2012, https://www.liesjournal.net/volume1-10-againstinnocence.html.