Τετάρτη, 09 Νοεμβρίου 2022 10:04

Διαδηλώσεις στο Ιράν: Μεταβαλλόμενη δυναμική μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας και των φτωχών

Απεργίες και διαδηλώσεις στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης για την οικονομική κατάσταση, 25 Ιουνίου 2018

 

 

 

Siavash Saffari

 

 

Διαδηλώσεις στο Ιράν: Μεταβαλλόμενη δυναμική μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας και των φτωχών

 

 

Τις τελευταίες ημέρες του 2017, ένα κύμα διαδηλώσεων ξέσπασε στο Ιράν, φέρνοντας στην επιφάνεια πλήθος οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών δυσαρεσκειών. Παρά την πληθώρα συνθημάτων και αιτημάτων, το αρχικό έναυσμα θεωρείται γενικά ότι ήταν οικονομικό. Αυτό το άρθρο έχει ως στόχο να προσεγγίσει τις διαδηλώσεις του Ιράν εξετάζοντας τη μεταβαλλόμενη δυναμική μεταξύ του κράτους και των φτωχών στις τέσσερις δεκαετίες από την επανάσταση του 1979 στη χώρα. Υποστηρίζεται ότι, ενώ κατά την πρώτη δεκαετία μετά την επανάσταση οι φτωχοί αποτέλεσαν την πρωταρχική κοινωνική βάση του μετεπαναστατικού κράτους, η (νεοφιλελεύθερη) στροφή στις οικονομικές πολιτικές από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 καλλιέργησε νέες δυναμικές στις οποίες τα κατώτερα οικονομικά στρώματα απογοητεύονται όλο και περισσότερο από το κράτος και στερούνται των δικαιωμάτων τους.

 

 

Αυξανόμενη οικονομική αγανάκτηση

Για σχεδόν δύο εβδομάδες, τις τελευταίες ημέρες του 2017 και τις πρώτες ημέρες του 2018, οι ειδήσεις σχετικά με τις διαδηλώσεις στο Ιράν έγιναν πρωτοσέλιδα σε όλο τον κόσμο. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από το Μασάντ, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Ιράν και έδρα μερικών από τις πιο ισχυρές θρησκευτικές προσωπικότητες της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Από εκεί εξαπλώθηκαν γρήγορα σε ολόκληρη τη χώρα, κατακλύζοντας περίπου πενήντα πόλεις. Αρχικά, κυβερνητικοί αξιωματούχοι υποστήριξαν ότι επρόκειτο απλώς για μια αντικυβερνητική συνωμοσία που ενορχηστρώθηκε από τους υποστηρικτές του Εμπραχίμ Ραϊσί, του σκληροπυρηνικού υποψηφίου που είχε χάσει τις προεδρικές εκλογές του Μαΐου 2017 από τον εν ενεργεία Χασάν Ρουχανί. Λίγες ημέρες αργότερα, ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ κατηγόρησε τους εχθρούς του Ιράν για την πρόκληση ταραχών. Καθώς η λαϊκή διαφωνία συνέχισε να ζυμώνεται, ωστόσο, ο Ρουχανί και άλλοι κρατικοί αξιωματούχοι αναγνώρισαν ότι οι διαδηλώσεις προκλήθηκαν από δικαιολογημένες δυσαρέσκειες για την οικονομική κατάσταση, την έλλειψη διαφάνειας και τη διαφθορά.

Σίγουρα, δεν προέρχονταν όλοι οι συμμετέχοντες στις διαδηλώσεις από τις τάξεις των φτωχών. Αν και η αδιαμφισβήτητη ώθησή του ήταν η διάχυτη οικονομική δυσαρέσκεια μεταξύ των κατώτερων αλλά και των μεσαίων τάξεων, το κίνημα διαμαρτυρίας τροφοδοτήθηκε από ένα πλήθος παραπόνων που αντικατοπτρίζονταν σε συνθήματα που κυμαίνονταν από το «κάτω οι αυξήσεις των τιμών» μέχρι το «κάτω ο δικτάτορας». Αναγνωρίζοντας αυτό το μείγμα απογοητεύσεων, το άρθρο αυτό αναλύει ορισμένους από τους τρόπους με τους οποίους η μεταβαλλόμενη δυναμική μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας και των φτωχών μπορεί να συνέβαλε στην εκδήλωση της πρόσφατης εξέγερσης. Υποστηρίζεται ότι, ενώ κατά την πρώτη δεκαετία μετά την επανάσταση οι φτωχοί και οι εργατικές τάξεις αποτέλεσαν ουσιαστικά την πρωταρχική κοινωνική βάση του μετεπαναστατικού κράτους, η (νεοφιλελεύθερη) στροφή στις οικονομικές πολιτικές από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 καλλιέργησε νέες δυναμικές στις οποίες τα κατώτερα οικονομικά στρώματα απογοητεύονται όλο και περισσότερο από το κράτος και στερούνται των δικαιωμάτων τους.

 

 Iran 2017 1 iran protests 2 1024x683

Εργάτες ορυχείων διαμαρτύρονται κατά του Χασάν Ρουχανί καθώς επισκέπτεται ορυχείο άνθρακα κοντά στο Αζαντσάρ, στο Γκολεστάν. Εκφράζουν την οργή τους για την έλλειψη μέτρων ασφαλείας και προστασίας.

Πηγή: Fars News Agency, 7 Μαΐου 2017

 

Ο ισλαμισμός υπέρ των φτωχών και η επανάσταση του 1979

Το κυρίαρχο πολιτικό καθεστώς στο Ιράν, η Ισλαμική Δημοκρατία (ΙΔ), δημιουργήθηκε ύστερα από ένα επαναστατικό κίνημα που έφτασε στο απόγειό του τον Φεβρουάριο του 1979 με την ανατροπή της μοναρχίας των Παχλαβί. Αν και το επαναστατικό κίνημα ήταν εμφανώς πολυφωνικό στους λόγους του και ετερογενές στη σύνθεση των φορέων του, η ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας σηματοδότησε τον μοιραίο θρίαμβο των ισλαμιστών, που ενώθηκαν υπό την ηγεσία του Ρουχολλάχ Χομεϊνί, εναντίον άλλων επαναστατικών δυνάμεων. Οι τελευταίες αποτελούνταν από ένα ευρύ φάσμα ομαδοποιήσεων, από φιλελεύθερους-εθνικιστές μέχρι υποστηρικτές του Τρίτου Κόσμου και αριστερούς (τόσο θρησκευτικής όσο και κοσμικής προέλευσης). Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά την ίδρυσή της, η ΙΔ σήμερα μοιάζει πολύ διαφορετική από την πολιτική οντότητα που δημιουργήθηκε το 1979. Με την πάροδο του χρόνου, οι θεσμοί, οι δομές και οι τρόποι νομιμοποίησης του μετεπαναστατικού καθεστώτος έχουν υποστεί σημαντικούς μετασχηματισμούς, δημιουργώντας διαρκώς μεταβαλλόμενες σχέσεις μεταξύ της ΙΔ και διαφόρων κοινωνικών τάξεων, συμπεριλαμβανομένων των φτωχών.

Η άνοδος των ισλαμιστών στην εξουσία έγινε δυνατή χάρη σε μια σειρά παραγόντων. Παρόλα αυτά, υπάρχει σχεδόν ομοφωνία ότι κερδίζοντας την υποστήριξη των κατώτερων και εργατικών τάξεων κατά τους κρίσιμους τελευταίους μήνες και εβδομάδες της επανάστασης, οι ισλαμιστές εξασφάλισαν ένα αποφασιστικό πλεονέκτημα έναντι των αντιπάλων τους και βρήκαν μια σημαντική κοινωνική βάση υποστήριξης. Ακριβώς κατά την περίοδο αυτή ο Χομεϊνί και οι ισλαμιστές σύμμαχοί του έστρεψαν την προσοχή τους στις κατώτερες τάξεις, υιοθέτησαν μια ρητορική όλο και περισσότερο υπέρ των φτωχών και δεσμεύτηκαν να εξαλείψουν τη φτώχεια και να δημιουργήσουν μια κοινωνικά και οικονομικά δίκαιη τάξη υπό την κυριαρχία ενός ισλαμικού κράτους. Αυτή η μετατόπιση της ρητορικής αποδείχθηκε πολιτικά σκόπιμη. Σύμφωνα με τον κοινωνιολόγο Ασέφ Μπαγιάτ, η υιοθέτηση της γλώσσας της κοινωνικής και οικονομικής δικαιοσύνης βοήθησε τους ισλαμιστές να κινητοποιήσουν τις οικονομικά αδικημένες μάζες «υπό τη σημαία της Ισλαμικής Επανάστασης» κατά την άμεση περίοδο πριν και μετά την ανατροπή της μοναρχίας (Bayat 1997, xvi). Ο ισχυρισμός του Μπαγιάτ ότι οι εξισωτικές ευαισθησίες ήταν μόνο καθυστερημένες προσθήκες στον λόγο του Χομεϊνί επιβεβαιώνεται από έναν αριθμό άλλων μελετητών. Μεταξύ άλλων, ο Ερβάντ Αμπραχαμιάν, κορυφαίος ιστορικός του σύγχρονου Ιράν, υποστηρίζει ότι οι ανησυχίες υπέρ των φτωχών δεν είχαν εξέχουσα θέση στα γραπτά και τα κηρύγματα του Χομεϊνί πριν από τη δεκαετία του 1970 (Abrahamian 1993, 27). Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ωστόσο, ο Χομεϊνί άρχισε να οικειοποιείται έναν επαναστατικό λόγο για την οικονομική δικαιοσύνη που είχε εκλαϊκευθεί από τη δεκαετία του 1950 από την κοσμική και θρησκευτική Αριστερά1.

 

Το μετεπαναστατικό κράτος πρόνοιας

Σύμφωνα με τον πρόσφατα υιοθετημένο τότε λόγο των ισλαμιστών υπέρ των φτωχών, κατά την πρώτη δεκαετία μετά την επανάσταση, η ΙΔ εισήγαγε μια σειρά μέτρων που αποσκοπούσαν στη δημιουργία μιας πιο δίκαιης κοινωνίας. Σε αυτά περιλαμβανόταν ένα εκτεταμένο πρόγραμμα καταπολέμησης της φτώχειας που προσέφερε στέγαση, ηλεκτρικό ρεύμα, ασφαλές πόσιμο νερό, υπηρεσίες υγείας και σχολεία σε εκατομμύρια φτωχούς της πόλης και της υπαίθρου, καθώς και ένα γενναιόδωρο σύστημα επιδοτήσεων για βασικά αγαθά. Η δεκαετία του 1980, λοιπόν, μπορεί να θεωρηθεί η φάση του κράτους πρόνοιας του μεταπολιτευτικού κράτους. Βασικός αρχιτέκτονας αυτής της φάσης ήταν ο Μιρ-Χοσσεΐν Μουσαβί, πρωθυπουργός από το 1981-1989, ο οποίος εκπροσωπούσε τη λεγόμενη αριστερή πτέρυγα της ΙΔ. Η κυβέρνηση του Μουσαβί, υποστηρίζει ένας μελετητής, ήταν γενικά επιτυχής στην αύξηση «του σχετικού μεριδίου του εισοδήματος που πήγαινε στα νοικοκυριά με φτωχό και μεσαίο εισόδημα» (Jafari 2009). Σύμφωνα με έναν άλλο μελετητή, επί Μουσαβί η συνολική ανισότητα μειώθηκε σημαντικά, «κατά περίπου 10 μονάδες Gini»- αν και αυτό το μοτίβο σταμάτησε την επόμενη περίοδο (Salehi-Isfahani 2009).

Εκτός από την άνοδο στην εξουσία των αριστερών ισλαμιστών, καθώς και τη συνολική αποφασιστικότητα της ΙΔ να αποκτήσει πολιτική νομιμοποίηση από τις οικονομικά αδικημένες μάζες, τουλάχιστον δύο άλλοι παράγοντες συνέβαλαν στη διαμόρφωση της φάσης του κράτους πρόνοιας της ΙΔ. Ο πρώτος ήταν η επιρροή της Αριστεράς, η οποία εκπροσωπήθηκε στο μετεπαναστατικό Ιράν από ένα ευρύ φάσμα ομάδων τόσο κοσμικής όσο και θρησκευτικής μορφής, συμπεριλαμβανομένης της τότε ευρέως δημοφιλούς Οργάνωσης Ανταρτών Fadaie του Λαού και της Οργάνωσης Μοτζαχεντίν του Λαού. Επιδιώκοντας να αποκτήσουν το πάνω χέρι έναντι της Αριστεράς στη μάχη για την πολιτιστική ηγεμονία, οι ισλαμιστές διπλασίασαν τη ρητορική τους υπέρ των φτωχών και των εργατών και ο Χομεϊνί κάλεσε τους εργάτες να «απορρίψουν» τους αριστερούς αντιπάλους της ΙΔ, οι οποίοι, κατά την περιγραφή του, διέπρατταν τις πράξεις τους «προδοσίας με τη μεταμφίεση της συμπάθειας προς τους εργάτες» (Khomeini 2008, 26). Η παράταση αυτού του πολέμου θέσεων καθ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, ενώ υπέβαλε την Αριστερά σε αυξημένη καταστολή και λογοκρισία, διατήρησε ωστόσο τις ανησυχίες για την οικονομική δικαιοσύνη στο επίκεντρο της ιρανικής πολιτικής.

Ο δεύτερος παράγοντας ήταν το ξέσπασμα του πολέμου με το Ιράκ τον Σεπτέμβριο του 1980. Η συνέχιση του πολέμου για οκτώ μακρά και καταστροφικά χρόνια επέβαλε υπέρογκο οικονομικό και ανθρώπινο κόστος και στις δύο χώρες. Και όμως, ίσως ειρωνικά, ο ίδιος ο πόλεμος θεωρήθηκε από τους ισλαμιστές ως «δώρο Θεού», που τους επέτρεψε να εδραιώσουν την εξουσία τους και να αναλάβουν τον πλήρη έλεγχο των διαφόρων δομών του μετεπαναστατικού κράτους. Ο πόλεμος επέτρεψε επίσης στον Μουσαβί να επιμείνει (και τελικά να πείσει τον Χομεϊνί) για την ανάγκη ενός ισχυρού κράτους και μιας αυστηρής ρύθμισης της παραγωγής και της διανομής. Όπως γράφει ο πολιτικός οικονομολόγος Μπεχζάντ Γιαγμαγιάν, «η κρατική εμπλοκή στην οικονομία αυξήθηκε κατά τη διάρκεια των οκτώ ετών του πολέμου με το Ιράκ», καθώς η κυβέρνηση έθεσε σε εφαρμογή «ένα περίπλοκο σύστημα... επιδοτήσεων, ελέγχων των τιμών και άλλων οικονομικών ρυθμίσεων» (Yaghmaian 2002, 185).

 

Η νεοφιλελεύθερη στροφή

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η ΙΔ άρχισε να απομακρύνεται σταδιακά από τις αρχικές εξισωτικές δεσμεύσεις της και να στρέφεται προς την οικονομική φιλελευθεροποίηση. Μέχρι τότε ο πόλεμος με το Ιράκ είχε τελειώσει, η Αριστερά είχε ουσιαστικά εξαλειφθεί μέσω μιας σειράς βίαιων εκκαθαρίσεων (συμπεριλαμβανομένων των μαζικών εκτελέσεων του 1988) και με το θάνατο του Χομεϊνί το 1989 οι αριστεροί ισλαμιστές είχαν χάσει τον κύριο προστάτη και υποστηρικτή τους μέσα στις εξελισσόμενες δομές εξουσίας της ΙΔ. Επιπλέον, η λήξη του Ψυχρού Πολέμου και η κατάρρευση του σοσιαλιστικού μπλοκ υπό σοβιετική ηγεμονία είχαν ως παγκόσμιο αποτέλεσμα την επιτάχυνση της οικονομικής φιλελευθεροποίησης. Στο Ιράν, ήταν ο Ακμπάρ Χασεμί-Ραφσαντζανί, πρόεδρος από το 1989 έως το 1997, ο πρώτος που ξεκίνησε μια ατζέντα οικονομικής φιλελευθεροποίησης. Σύμφωνα με τον οικονομολόγο Σοχράμπ Μπεχντάντ, τα τρία βασικά στοιχεία της οικονομικής πολιτικής του Χασεμί-Ραφσαντζανί περιελάμβαναν: «(i) ενοποίηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας και κυμαινόμενο νόμισμα, το ριάλ∙ (ii) απελευθέρωση του ελέγχου των τιμών και κατάργηση των επιδοτήσεων∙ και (iii) ιδιωτικοποίηση των κρατικών επιχειρήσεων» (Behdad 2000, 115). Στη δεκαετία του 1990, το ιρανικό κράτος ξεκίνησε επίσης ένα πρόγραμμα κατεδάφισης των παραγκουπόλεων που στέγαζαν μεγάλες κοινότητες φτωχών των πόλεων. Οι επακόλουθες διαμαρτυρίες και εξεγέρσεις των φτωχών των πόλεων κατά τη διάρκεια αυτής της δεκαετίας –σε πόλεις όπως η Τεχεράνη, το Σιράζ, το Αράκ, το Μασάντ, το Γκαζβίν, την Ταμπρίζ και το Χορραμαμπάντ– σηματοδότησαν μια μετατόπιση στις σχέσεις μεταξύ της ΙΔ και των κατώτερων οικονομικών τάξεων (Bayat 1994, 10).

 

 Iran 2017 2 economic trends Πηγή: https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Presidents_of_Iran

Γράφημα-Ποσοστό ανεργίας - https://www.imf.org/external/datamapper/LUR@WEO/IRN%22%3Ehttp:/www.imf.org/external/datamapper/LUR@WEO/IRN

Γράφημα-ΑΕΠ ανά κάτοικο - https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/IRN%22%3Ehttp://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/IRN

© DIVERSE+ASIA

 

Το 1997, ο Μοχάμμαντ Χαταμί κέρδισε τις προεδρικές εκλογές που διεξήχθησαν με έντονες αντιδράσεις και υποσχέθηκε φιλελεύθερες-δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις. Παρά τις αναφορές σε θέματα κοινωνικής και οικονομικής δικαιοσύνης στις αρχές της προεδρίας του, κατά τη διάρκεια της διετούς θητείας του, ο Χαταμί ακολούθησε ως επί το πλείστον την ατζέντα οικονομικής φιλελευθεροποίησης του προκατόχου του. Ενώ η έλλειψη επιτυχίας του Χαταμί στην προώθηση της πολιτικής μεταρρυθμιστικής ατζέντας του οδήγησε στην απογοήτευση ορισμένων ψηφοφόρων της μεσαίας τάξης, η συνεχιζόμενη εφαρμογή των νεοφιλελεύθερων οικονομικών πολιτικών σε όλη τη δεκαετία του 2000 έδωσε αφορμή για μια σειρά συλλογικών δράσεων από τους εργαζόμενους που διαμαρτύρονταν για την υποβάθμιση των δικαιωμάτων και της προστασίας τους. Μεταξύ των πιο ορατών περιπτώσεων τέτοιων ενεργειών ήταν μια σειρά διαδηλώσεων και απεργιών από δασκάλους το 2001 και το 2003, καθώς και μια απεργία των οδηγών λεωφορείων στην Τεχεράνη το 2006.

Οι προεδρικές εκλογές του 2005 διεξήχθησαν στο πλαίσιο του αυξανόμενου πολιτικού κυνισμού και της οικονομικής δυσαρέσκειας. Το αποτέλεσμα των εκλογών ήταν η απροσδόκητη νίκη του δεξιού λαϊκιστή Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ και η ήττα του πρώην προέδρου Χασεμί-Ραφσαντζανί. Παρά τη συχνά επιθετική κριτική του στις κληρονομιές των προκατόχων του, κατά τη διάρκεια της διετούς προεδρίας του Αχμαντινετζάντ συνεχίστηκε η ατζέντα της οικονομικής φιλελευθεροποίησης. Λίγους μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο Αχμαντινετζάντ υπέβαλε στο κοινοβούλιο το σχέδιο προτεινόμενων τροποποιήσεων του ιρανικού εργατικού δικαίου. Οι τροποποιήσεις επεδίωκαν, σύμφωνα με τον οικονομολόγο Μοχάμμαντ Μαλτζού, να αποδυναμώσουν την κινηματική δύναμη των εργαζομένων, «δίνοντας στους εργοδότες το δικαίωμα της ταχείας απόλυσης, ενώ δεν αναγνώριζαν το δικαίωμα των εργαζομένων να ιδρύουν τα δικά τους ανεξάρτητα συνδικάτα» (Maljoo 2007, 10). Δύο χρόνια αργότερα, το 2008, η κυβέρνηση κατέθεσε στο κοινοβούλιο μια ακόμη σημαντική οικονομική πρόταση, αυτή για τη μεταρρύθμιση του συστήματος επιδοτήσεων της χώρας. Η πρόταση εγκρίθηκε στη συνέχεια και έγινε νόμος το 2010, περικόπτοντας τις επιδοτήσεις σε πολλά βασικά αγαθά, συμπεριλαμβανομένων των καυσίμων, των τροφίμων και της ηλεκτρικής ενέργειας.

Ενώ προωθούσε αυτή την ατζέντα οικονομικής φιλελευθεροποίησης, ο Αχμαντινετζάντ, του οποίου οι δύο προεκλογικές εκστρατείες επικεντρώθηκαν στο μήνυμα της κοινωνικοοικονομικής δικαιοσύνης και της επιστροφής στις πρώιμες εξισωτικές δεσμεύσεις της ΙΔ, εισήγαγε επίσης μια σειρά από έκτακτους μηχανισμούς αναδιανομής του πλούτου, που χρηματοδοτήθηκαν από τα αυξανόμενα τότε έσοδα από το πετρέλαιο. Ένας τέτοιος μηχανισμός ήταν οι μετοχές δικαιοσύνης, με τις οποίες η κυβέρνηση διένειμε σε ιδιαίτερα μειωμένες τιμές το 40% των μετοχών των ιδιωτικοποιημένων δημόσιων περιουσιακών στοιχείων μεταξύ των νοικοκυριών με χαμηλό εισόδημα. Παρομοίως, όπως ακριβώς εισήχθησαν οι περικοπές των επιδοτήσεων σε βασικά αγαθά, η κυβέρνηση μετέφερε επιδοτήσεις σε μετρητά στους πολίτες με τη μορφή μηνιαίων πληρωμών (Habibi 2013, 3). Αξιολογώντας τον αντίκτυπο της πολιτικής μεταφοράς μετρητών του Αχμαντινετζάντ στα πρότυπα φτώχειας και ανισότητας, ο κορυφαίος οικονομολόγος Τζαβάντ Σαλεχί-Ισφαχανί διαπίστωσε ότι μεταξύ 2009 και 2013, η πολιτική των μεταβιβάσεων μετρητών διατήρησε τη φτώχεια σε χαμηλά επίπεδα και μείωσε την ανισότητα, με τον δείκτη Gini της χώρας να μειώνεται από 0,42 σε 0,37 (Salehi-Isfahani 2017, 130). Παρόλα αυτά, όπως επισημαίνει ο Ναντέρ Χαμπίμπι, ο συνδυασμένος αντίκτυπος της οικονομικής πολιτικής της κυβέρνησης και των αυστηρών οικονομικών κυρώσεων κατά του Ιράν λόγω του πυρηνικού του προγράμματος οδήγησε τον πληθωρισμό και τα ποσοστά ανεργίας σε υψηλά επίπεδα, με αποτέλεσμα «[να] διαβρώσουν τα οφέλη των άμεσων πληρωμών επιδοτήσεων σε μετρητά σε οικογένειες με χαμηλό εισόδημα, ενώ ώθησαν ορισμένες οικογένειες της μεσαίας τάξης στη φτώχεια» (Habibi 2013, 7).

Το 2013 εξελέγη πρόεδρος ο Χασάν Ρουχανί, ο οποίος υποσχέθηκε να επιλύσει την πυρηνική κρίση και να τερματίσει τις κυρώσεις. Κατά την προεκλογική εκστρατεία, ο Ρουχανί είπε ως γνωστόν ότι «οι πυρηνικοί φυγόκεντροι θα πρέπει να συνεχίσουν να γυρίζουν, αλλά το ίδιο θα πρέπει να κάνουν και οι τροχοί των μέσων διαβίωσης των ανθρώπων». Παρά τις υποσχέσεις αυτές, και ακόμη και μετά την επίτευξη πυρηνικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ και άλλες πέντε παγκόσμιες δυνάμεις το 2015, ο δείκτης φτώχειας στο Ιράν κατέγραψε συνολική αύξηση επί προεδρίας Ρουχανί (που διανύει πλέον τη δεύτερη θητεία του). Ενώ οι μεταβιβάσεις μετρητών της εποχής Αχμαντινετζάντ έχαναν σταθερά την αξία τους λόγω του πληθωρισμού, ο Ρουχανί αύξησε τις τιμές της ενέργειας κατά περίπου 50%∙ μια απόφαση που, κατά την εκτίμηση του Σαλεχί-Ισφαχανί, αύξησε τη φτώχεια και «έβλαψε περισσότερο τους φτωχούς παρά τους πλούσιους» (Salehi-Isfahani 2017).

Η συνέχιση της νεοφιλελεύθερης στροφής της ΙΔ υπό τον Ρουχανί είχε επίσης ως αποτέλεσμα την απότομη αύξηση της ανασφάλειας του εργατικού δυναμικού. Τον Δεκέμβριο του 2015, ο Άλι Μπεϊγκί, πρόεδρος του Ανώτατου Συντονιστικού Κέντρου για τα Ισλαμικά Συμβούλια Εργασίας, ανακοίνωσε ότι όχι λιγότερο από το 93% των Ιρανών εργαζομένων απασχολούνταν βάσει συμβάσεων ορισμένου χρόνου, μια στατιστική αύξηση τουλάχιστον 13% από την έναρξη της θητείας του Ρουχανί. Εντός ημερών από την έκθεση αυτή, η κυβέρνηση ανακοίνωσε σχέδιο μείωσης του κατώτατου μισθού κατά 25% για τους εργαζόμενους κάτω των 29 ετών. Μετά τη δεύτερη εκλογική του νίκη τον Μάιο του 2017, ο Ρουχανί επεδίωξε επίσης να καταργήσει το πρόγραμμα μεταβιβάσεων μετρητών και συμπεριέλαβε σχετική πρόταση στο σχέδιο προϋπολογισμού που υπέβαλε στο κοινοβούλιο τον Δεκέμβριο του 2017. Το σχέδιο προϋπολογισμού πρότεινε επίσης την αύξηση της τιμής της βενζίνης κατά 50%. Ωστόσο, μετά τις πρόσφατες διαδηλώσεις, το κοινοβούλιο ανακοίνωσε το πάγωμα της τιμής της βενζίνης και ο Ρουχανί απέσυρε την πρότασή του για κατάργηση των μεταβιβάσεων μετρητών.

 

 Iran 2017 3 DYaoHyGWkAA0z0X 1068x1141

Αγρότες από το Βαρζανέχ του Ισφαχάν διαμαρτύρονται για την κακοδιαχείριση των υδάτινων πόρων από την κυβέρνηση στρέφοντας την πλάτη τους στους κρατικούς αξιωματούχους κατά τη διάρκεια συγκέντρωσης για την προσευχή της Παρασκευής. Η ξηρασία και η κλιματική αλλαγή έχουν συμβάλει στην οικονομική επιδείνωση, ιδίως στις αγροτικές περιοχές.

Πηγή: Tweet από ton Amir Ebtehaj (@amirebtehaj), 16 Μαρτίου 2018

 

Διαφορετικές διαμαρτυρίες, ποικίλες ανισότητες

Μετά την εμφάνιση του «μεταρρυθμιστικού κινήματος» υπό την ηγεσία του Χαταμί στα τέλη της δεκαετίας του 1990, και όλο και περισσότερο μετά το Πράσινο Κίνημα του 2009 (το πολύμηνο κίνημα διαμαρτυρίας που ξέσπασε μετά τις αμφισβητούμενες προεδρικές εκλογές του Ιουνίου 2009), ο κύριος όγκος των σχολίων των μέσων ενημέρωσης και των επιστημονικών εργασιών σχετικά με τις σχέσεις κράτους-κοινωνίας στο Ιράν επικεντρώθηκε στις κοινωνικοπολιτικά διαμαρτυρίες της αστικής μεσαίας τάξης. Οι διαμαρτυρίες αυτές λέγεται ότι περιλαμβάνουν την πολιτική καταστολή, την άρνηση των πολιτικών ελευθεριών, την αυξανόμενη αδυναμία των εκλεγμένων έναντι των μη εκλεγμένων κρατικών οργάνων και την εγγενή ασυμβατότητα μεταξύ του προτιμώμενου τρόπου ζωής της αστικής μεσαίας τάξης και των συντηρητικών κρατικά επιβαλλόμενων κωδίκων δημόσιας και ιδιωτικής συμπεριφοράς. Όσο ακριβείς και αν είναι ως προς τον εντοπισμό ορισμένων δυνητικά διαλυτικών ρωγμών στη σύγχρονη ιρανική κοινωνία, οι αναλύσεις αυτές έχουν δώσει ελάχιστη προσοχή στις διαμαρτυρίες που σχετίζονται με τα μέσα διαβίωσης και στις εντεινόμενες δυσαρέσκειες που απορρέουν από τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες. Αυτές οι ανισότητες –είτε μεταξύ ανδρών και γυναικών, πρωτεύουσας και περιφέρειας, πόλης και χωριού– συνεχίζουν να δημιουργούν διάφορες μορφές και βαθμούς απογοήτευσης από την ΙΔ.

Παρά τη σημαντική μεταπολιτευτική πρόοδο στην αύξηση της πρόσβασης των γυναικών στην υγειονομική περίθαλψη και την εκπαίδευση, καθώς και στην επίτευξη υψηλών ποσοστών εγγραφής γυναικών στα πανεπιστήμια (που ξεπέρασαν το 60% το 2007-2008), η φτώχεια και η οικονομική ανισότητα παραμένουν έντονα θηλυκοποιημένες. Το χάσμα μεταξύ των φύλων είναι πιο εμφανές στην απασχόληση και το εισόδημα. Οι Μιρσαρντού και Μπατμανγελιτσί παρατηρούν ότι κατά την περίοδο μεταξύ 1996 και 2006, και παρά την αδιάκοπη αύξηση του επιπέδου εκπαίδευσης των γυναικών, «το 88% του εισοδήματος της χώρας ... ανήκε στους άνδρες». Κατά την ίδια περίοδο, τα ποσοστά ανεργίας των ανδρών μειώθηκαν, ενώ η ανεργία των γυναικών κατέγραψε αύξηση (Mirsardoo και Batmanghelichi 2011, 86). Η υποεκπροσώπηση των γυναικών στην αγορά εργασίας του Ιράν συνεχίστηκε καθ' όλη τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας∙ σύμφωνα με έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας, τα στατιστικά στοιχεία του 2015 αποκάλυψαν «έντονες διαφορές μεταξύ των δύο φύλων» στα ποσοστά ανεργίας (9,3% για τους άνδρες έναντι 19,4% για τις γυναίκες), καθώς και στα ποσοστά συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό (63,2% για τους άνδρες έναντι 13,2% για τις γυναίκες) (World Bank Group 2016). Μέχρι το 2016, τα ποσοστά ανεργίας για τις γυναίκες είχαν φθάσει το 20,7%, έναντι 10,5% για τους άνδρες (Financial Tribune 2017). Η επίμονη θηλυκοποίηση της φτώχειας και της ανεργίας μπορεί να συμβάλει στη μερική εξήγηση της ενεργού συμμετοχής των γυναικών στις πρόσφατες εξεγέρσεις.

 

 Iran 2017 4 rpce mean region1 1024x745

Κατά κεφαλήν δαπάνες των νοικοκυριών (σε τιμές 2016/17). Τα στοιχεία δείχνουν απότομη μείωση τόσο των δαπανών των αστικών όσο και των αγροτικών νοικοκυριών από τις αρχές της δεκαετίας του 2010.

Πηγή: Tyranny of Numbers - https://djavadsalehi.com/2018/01/03/poverty-and-living-standards-of-iranians-since-the-nuclear-deal/

 

Αν και δεν είναι τόσο έντονη όσο η διαφορά μεταξύ των δύο φύλων, η διαφορά (στο εισόδημα των νοικοκυριών, την απασχόληση κ.λπ.) μεταξύ της Τεχεράνης και της υπόλοιπης χώρας, καθώς και μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών, είναι μια ακόμη πτυχή της πολυδιάστατης πραγματικότητας της κοινωνικοοικονομικής ανισότητας. Το γεγονός ότι, σε αντίθεση με το Πράσινο Κίνημα του 2009, οι πρόσφατες διαδηλώσεις ξεκίνησαν και βρήκαν μεγαλύτερη υποστήριξη εκτός Τεχεράνης θα πρέπει να γίνει κατανοητό στο πλαίσιο της αυξανόμενης ανισότητας μεταξύ κέντρου και περιφέρειας. Όπως σημειώνει ο Σαλεχί-Ισφαχανί, το 2016, οι κατά κεφαλήν δαπάνες των νοικοκυριών στις πόλεις και τις αγροτικές περιοχές εκτός Τεχεράνης ήταν σημαντικά χαμηλότερες από ό,τι το 2010, ενώ στην Τεχεράνη οι αριθμοί ήταν υψηλότεροι. Το ίδιο έτος, τα ποσοστά φτώχειας στις περισσότερες αστικές και αγροτικές περιοχές ήταν υψηλότερα από ό,τι το 2013, ενώ στην Τεχεράνη δεν είχε καταγραφεί καμία στατιστικά σημαντική μεταβολή. Σύμφωνα με αυτά τα πρότυπα, μετά την πυρηνική συμφωνία και καθώς η οικονομία του Ιράν γνώρισε ταχεία ανάπτυξη, το μέσο πραγματικό κατά κεφαλήν εισόδημα αυξήθηκε άνισα σε ολόκληρη τη χώρα: 9,6% στην Τεχεράνη, 5,9% σε άλλες αστικές περιοχές και μόνο 3,4% στις αγροτικές περιοχές (Salehi-Isfahani 2018).

Ένας σημαντικός παράγοντας που συμβάλλει στην αύξηση των ανισοτήτων μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών είναι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και της περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Ήδη το 2010, και επισημαίνοντας τις σχέσεις μεταξύ της κλιματικής αλλαγής και της επιδείνωσης των αναπτυξιακών δεικτών, μια μελέτη προειδοποίησε ότι «το παράθυρο ευκαιρίας για την αποφυγή των πιο επιζήμιων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής ... κλείνει» (Amiri and Eslamian 2010, 216). Η προειδοποίηση αυτή επιβεβαιώνεται από μια πιο πρόσφατη μελέτη, η οποία υποστηρίζει ότι οι αγρότες με χαμηλό εισόδημα επωμίζονται δυσανάλογα το βάρος της κλιματικής αλλαγής. Η μελέτη προσδιορίζει τη «φτώχεια που σχετίζεται με το κλίμα», ως ένα πολυδιάστατο φαινόμενο, οι συνέπειες του οποίου μπορεί να περιλαμβάνουν απώλεια αγροτικού εισοδήματος, επισιτιστική ανασφάλεια, προβλήματα υγείας, μειωμένες δαπάνες των νοικοκυριών για την εκπαίδευση και αυξημένες κοινωνικές συγκρούσεις. Οι συντάκτες της μελέτης προειδοποιούν επίσης ότι «η συχνότητα των σοκ που σχετίζονται με το κλίμα (π.χ. ξηρασία) μπορεί να κρατήσει τους φτωχούς αγρότες σε παγίδα φτώχειας» (Karimi, Karami, and Keshavarz 2018, 8).

Ιστορικά, οι ξηρασίες έχουν οδηγήσει σε μαζική μετανάστευση αγροτικών πληθυσμών προς τις αστικές περιοχές. Αυτοί οι οικονομικοί μετανάστες έχουν συχνά εγκατασταθεί στα περιθώρια των πόλεων και έχουν ενταχθεί στις τάξεις των φτωχών των πόλεων. Η κλιματική αλλαγή έχει, όπως ήταν αναμενόμενο, επιδεινώσει αυτό το μοτίβο. Μια μελέτη του 2016 σχετικά με τις επιπτώσεις των ξηρασιών στο χωριό Εσφετζίν (στην επαρχία Ζαντζάν), διαπίστωσε μείωση του αγροτικού πληθυσμού κατά 31% μετά την ξηρασία (Rezaeia, Gholifarb, and Safa 2016, 62). Μια άλλη μελέτη, αυτή με επίκεντρο την ξηρασία του 2008 στην αγροτική περιφέρεια του νομού Τζιρόφτ (στη νοτιοανατολική επαρχία Κερμάν) παρατήρησε μείωση του αγροτικού πληθυσμού λόγω ξηρασίας κατά 30%, καθώς και σημαντική μείωση της απασχόλησης και του ετήσιου εισοδήματος των αγροτικών νοικοκυριών (Ghanbari, Bayad και Rezayi 2015, 56). Λαμβάνοντας υπόψη ότι τόσο το Ζαντζάν όσο και το Τζιρόφτ αποτέλεσαν πεδίο διαδηλώσεων τον περασμένο χειμώνα, δεν θα πρέπει να υπάρχει αμφιβολία για την ύπαρξη άμεσης σύνδεσης μεταξύ των οικονομικών καταστροφών που σχετίζονται με το κλίμα και της έξαρσης της αντικυβερνητικής ή αντικρατικής διαφωνίας.

 

Πού πάμε τώρα;

Η απογοήτευση των κατώτερων τάξεων από την ΙΔ δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, οι διαμαρτυρίες και οι ταραχές των φτωχών και των εργατικών τάξεων έχουν γίνει συνηθισμένο φαινόμενο στις ιρανικές πόλεις και κωμοπόλεις. Παρόλα αυτά, η πρόσφατη εξέγερση ήταν μακράν η μεγαλύτερη δημόσια εκδήλωση μιας φαινομενικά μη αναστρέψιμης ρήξης μεταξύ της ΙΔ και ενός τμήματος της ιρανικής κοινωνίας για λογαριασμό του οποίου έγινε η επανάσταση και στο όνομα του οποίου ιδρύθηκε το ισλαμικό κράτος. Ενώ οι πανεθνικές διαδηλώσεις άρχισαν να υποχωρούν μέσα σε σχεδόν δύο εβδομάδες από την έναρξή τους, σποραδικές διαμαρτυρίες εξακολουθούν να πραγματοποιούνται σε όλη τη χώρα, με πιο αξιοσημείωτη ίσως το Ισφαχάν, όπου εκατοντάδες αγρότες από τις γύρω αγροτικές περιοχές της πόλης εξέφρασαν την οργή τους για την έλλειψη νερού και για αυτό που θεωρούν ως κακή διαχείριση των υδάτινων πόρων από την κυβέρνηση. Διαμαρτυρίες ξέσπασαν επίσης στο Άχβαζ, πρωτεύουσα της πλούσιας σε πετρέλαιο επαρχίας Χουζεστάν, όπου οι εργαζόμενοι κινητοποιήθηκαν για να διεκδικήσουν καθυστερημένους μισθούς.

Η κυβέρνηση Ρουχανί έχει δεσμευτεί να βελτιώσει την οικονομική κατάσταση. Η προοπτική, ωστόσο, να δούμε αυτές τις μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για να αντιστραφεί η διαρκώς αυξανόμενη απογοήτευση των οικονομικά περιθωριοποιημένων τάξεων από την ΙΔ είναι σαφώς δυσοίωνη. Όπως σημειώθηκε παραπάνω, η (νεο)φιλελευθεροποίηση της ιρανικής οικονομίας επιδιώχθηκε, με περίπου το ίδιο σθένος, τόσο από τους Μεταρρυθμιστές (πρώην αριστερή πτέρυγα της ΙΔ) όσο και από τους Συντηρητικούς (παλιότερα γνωστούς ως δεξιά πτέρυγα). Υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία που να υποδηλώνουν ότι στα υπόλοιπα τρία χρόνια της προεδρικής του θητείας, ο Ρουχανί θα αλλάξει αυτή την πορεία. Ωστόσο, ακόμη και αν η κυβέρνηση έθετε ως προτεραιότητα την αντιμετώπιση των διευρυνόμενων οικονομικών ανισοτήτων, η ικανότητά της να προχωρήσει σε μια τέτοια ατζέντα μειώνεται από μια σειρά προβλημάτων που έχουν ταλαιπωρήσει την οικονομία του Ιράν κατά το μεγαλύτερο μέρος των τελευταίων δύο δεκαετιών: η ανεξέλεγκτη διαφθορά της κυβέρνησης και των επιχειρήσεων, οι κυρώσεις και ο διαρκώς διευρυνόμενος ρόλος του Σώματος Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (ΣΦΙΕ) στις οικονομικές υποθέσεις της χώρας, για να αναφέρουμε μόνο μερικά από αυτά. Η συνέχιση της παρούσας κατάστασης θα οδηγήσει πιθανότατα στην επανάληψη διαδηλώσεων με οικονομικά κίνητρα. Δεδομένης της επί δεκαετίες καταστολής του λαϊκού ακτιβισμού της κοινωνίας των πολιτών (συμπεριλαμβανομένων των ανεξάρτητων σωματείων εργαζομένων και των αριστερών οργανώσεων),δεν είναι και τόσο απίθανο να πάρουν οι διαμαρτυρίες τη μορφή εξεγέρσεων και πολιτικών αναταραχών. Για να επαναλάβω την προειδοποίηση των προαναφερθέντων περιβαλλοντολόγων, το παράθυρο ευκαιρίας για την αποτροπή των χειρότερων αποτελεσμάτων μπορεί να κλείνει γρήγορα.

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Siavash Saffari, “Iran Protests: Changing Dynamics between the Islamic Republic and the Poor”, Asian Regional Review. DiverseAsia, τόμος 1, τεύχος 1 (2018). SNUAC / 다양성+Asia, https://diverseasia.snu.ac.kr/?p=324

 

Siavash Saffari: Τμήμα Ασιατικών Γλωσσών και Πολιτισμών – Εθνικό Πανεπιστήμιο της Σεούλ.

.

 

Σημειώσεις

1 Κάνω διάκριση μεταξύ «αριστερών ισλαμιστών» και «θρησκευτικής Αριστεράς». Ενώ κατά την περίοδο που οδήγησε στην επανάσταση, η πρώτη ομάδα επεδίωκε τον γενικό ισλαμιστικό στόχο της εγκαθίδρυσης ενός ισλαμικού κράτους βασισμένου στη θεωρία του Χομεϊνί για την «κηδεμονία του ισλαμικού νομικού» (βελαγιάτ-ε φακίχ), η δεύτερη –της οποίας το ανεπανάληπτο πρότυπο ήταν ο Άλι Σαριάτι– κράτησε μια έντονα αντιθεοκρατική θέση, ακόμη και ενώ έβλεπε το Ισλάμ ως κατεξοχήν πηγή έμπνευσης για τη διεξαγωγή επαναστατικών αγώνων τόσο κατά της δικτατορίας όσο και κατά του καπιταλισμού. Για μια λεπτομερή συζήτηση σχετικά με αυτό, βλ. το άρθρο μου με τίτλο “Two Pro-Mostazafin Discourses in the 1979 Iranian Revolution”, που δημοσιεύθηκε στο Contemporary Islam, τόμος 11, τεύχος 3 (2017), σσ. 287-301 (διαθέσιμο στο Research Gate, https://www.researchgate.net/publication/318928951_Two_Pro-Mostazafin_Discourses_in_the_1979_Iranian_Revolution).

..

Βιβλιογραφία

Abrahamian, Ervand. Khomeinism: Essays on the Islamic Republic. Μπέρκλεϊ: University of California Press, 1993.

Amiri, M.J., and S.S. Eslamian. “Investigation of Climate Change in Iran”, Journal of Environmental Science and Technology, 3, νο. 4 (2010): 208-216.

Bayat, Asef. Street Politics: Poor People’s Movements in Iran. Νέα Υόρκη: Columbia University Press, 1997.

Bayat, Asef. “Squatters and the State: Back Street Politics in the Islamic Republic”, Middle East Report, νο. 191 (1994): 10-14.

Behdad, Sohrab. “From Populism to Economic Liberalism: The Iranian Predicament”, In Iran’s Economy: Dilemma of an Islamic State, edited by Parvin Alizadeh, 100-141. Λονδίνο: I.B. Tauris, 2000.

Financial Tribune. “Unemployment Remains Critical”, 7 Νοεμβρίου 2017. https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/75731/unemployment-remains-critical (πρόσβαση 2 Απριλίου 2018).

Ghanbari, Sirous, Habib Bayad, and Somayeh Rezayi. “Socio–Economical Impact Assessment of Drought on the Rural Agriculture: A Case Study of Rural District in Southern Iran”, International Journal of Environmental Protection and Policy, 3, νο. 2 (2015): 53-56.

Habibi, Nader. “The Economic Legacy of Mahmoud Ahmadinejad”, Middle East Brief, 74 (2013): 1-8.

Jafari, Peyman. “Rupture and Revolt in Iran”, International Socialism Journal, 124 (2009), http://isj.org.uk/rupture-and-revolt-in-iran/ (πρόσβαση 5 Απριλίου 2018).

Karimi, Vahid, Ezatollah Karami, and Marzieh Keshavarz. “Climate Change and Agriculture: Impacts and Adaptive Responses in Iran”, Journal of Integrative Agriculture, 17, νο. 1 (2018): 1–15.

Khomeini, Ruhollah. Sahifeh-ye Imam: An Anthology of Imam Khomeini’s Speeches, Messages, Interviews, Decrees, Religious Permissions, and Letters – Volume 7, μετάφραση και επιμέλεια Saeed Khosravi and Mansoor Limba. Τεχεράνη: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works, 2008.

Maljoo, Mohammad. “The Lose-Lose Game for the Iranian Workers: A Critical Evaluation of the Proposed Draft of Labor Law in Iran”, Ανακοίνωση, Διεθνές Συνέδριο IDEA [IDEAs International Conference] στη μνήμη του Guy Mhone για τη βιώσιμη δημιουργία απασχόλησης στις αναπτυσσόμενες χώρες: Περιορισμοί και εναλλακτικές στρατηγικές, Ναϊρόμπι, Κένια, 25-27 Ιανουαρίου 2007: 1-13.

Mirsardoo, Tahereh, and Kristin Soraya Batmanghelichi. “Gender and Reduction of Poverty in Iran”, International Journal of Social Sciences, 1, νο. 2 (2011): 83-88.

Rezaeia, R., E. Gholifarb, and L. Safa. “Identifying and Explaining the Effects of Drought in Rural Areas in Iran from Viewpoints of Farmers (Case Study: Esfejin village, Zanjan County)”, Desert, 21, νο. 1 (2016): 56-64.

Salehi-Isfahani, Djavad. “Did Bad Economic Conditions Cause Iran’s Protests?” LobeLog. March 1, 2018. https://lobelog.com/did-bad-economic-conditions-cause-irans-protests/ (πρόσβαση 1 Μαρτίου 2018).

Salehi-Isfahani, Djavad. “Poverty and Living Standards in Iran after the Nuclear Deal”, Tyranny of Numbers. 3 Ιανουαρίου 2018, https://djavadsalehi.com/2018/01/03/poverty-and-living-standards-of-iranians-since-the-nuclear-deal/ (πρόσβαση 22 Μαρτίου 2018).

Salehi-Isfahani, Djavad. “Poverty and Income Inequality in the Islamic Republic of Iran”, Revue internationale des études du développement, 229 (2017): 113-136.

Salehi-Isfahani, Djavad. “Trends in Poverty and Income Inequality and Iran Election Debate”, Tyranny of Numbers. 17 Μαΐου 2017. https://djavadsalehi.com/2017/05/17/trends-in-poverty-and-income-inequality-and-the-iran-election-debate/ (πρόσβαση 22 Μαρτίου 2018).

Salehi-Isfahani, Djavad. “Poverty and Inequality Since the Revolution”, Brookings. January 29, 2009. https://www.brookings.edu/opinions/iran-poverty-and-inequality-since-the-revolution/ (πρόσβαση 17 Μαρτίου 2018).

World Bank Group. “Iran Economic Monitor Towards Reintegration: Fall 2016”, https://documents1.worldbank.org/curated/en/741891483046725613/pdf/111462-WP-P162048-PUBLIC-IranEcoMonitor-12-22-2016.pdf (πρόσβαση 24 Μαρτίου 2018).

Yaghmaian, Behzad. Social Change in Iran: An Eyewitness Account of Dissent, Defiance, and New Movements for Rights. Άλμπανι: State University of New York Press, 2002.

 

 

 

 

 

 

Τελευταία τροποποίηση στις Τετάρτη, 09 Νοεμβρίου 2022 11:10

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.