Κυριακή, 16 Μαϊος 2021 11:07

Ο αντισημιτισμός και η Ρωσική Επανάσταση

Ένα μπολσεβίκικο φυλλάδιο κατά των πογκρόμ: «Ποιος οργάνωσε τα πογκρόμ κατά των Εβραίων και για ποιο λόγο» (Μόσχα, 1924)

 

 

Neil Rogall

 

Ο αντισημιτισμός και η Ρωσική Επανάσταση

 

 

Ο Neil Rogall σχολιάζει το βιβλίο Antisemitism and the Russian Revolution του Brendan McGeever (Ο αντισημιτισμός και η Ρωσική Επανάσταση), το οποίο ρίχνει νέο φως στο ρόλο του αντισημιτισμού στη Ρωσική Επανάσταση του 1917 και φωτίζει επίσης τον αγώνα κατά της ανόδου του αντισημιτισμού σήμερα.

 

 

Έγινα μαρξιστής ως μέλος της γενιάς του ’68. Το βασικό ζήτημα για μένα σε ηλικία 17 ετών ήταν η φύση της Σοβιετικής Ένωσης. Είχα δει τα τανκς να μπαίνουν στην Πράγα για να συντρίψουν την Τσεχική Άνοιξη και το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα να δραστηριοποιείται για να εξουδετερώσει και να προδώσει τις δυναμικές του Γαλλικού Μάη. Τι είχε πάει στραβά με τα όνειρα και τις ελπίδες του 1917 που υποτίθεται ότι ενσάρκωναν αυτά τα κράτη και τα κόμματα; Η μοίρα της Ρωσικής Επανάστασης ήταν κρίσιμη για όλους στην δική μας επαναστατική γενιά, ανεξάρτητα από την παράταξη στην οποία ανήκαμε. Πιθανότατα διάβασα τα περισσότερα βιβλία για τη Ρωσική Επανάσταση και τα επακόλουθά της από οτιδήποτε άλλο για τα επόμενα 20 χρόνια.

Η μόνη πειστική εξήγηση, για μένα, ήταν αυτή που πρότειναν οι Διεθνείς Σοσιαλιστές και ο ιδρυτής τους, Τόνι Κλιφ: ότι υπήρξε μια εσωτερική αντεπανάσταση στα τέλη της δεκαετίας του 1920, κατά την οποία η σταλινική γραφειοκρατία ανέτρεψε κάθε κατάκτηση του Οκτώβρη και χρησιμοποίησε τον έλεγχο του κράτους για να εκβιομηχανίσει την ΕΣΣΔ με ιλιγγιώδη ταχύτητα και εις βάρος του βιοτικού επιπέδου και των οργάνων της εργατικής τάξης και της αγροτιάς. Το αποτέλεσμα δεν ήταν σοσιαλισμός ή κομμουνισμός αλλά κρατικός καπιταλισμός. Μια τέτοια διαπίστωση χάραζε ένα ευδιάκριτο ποτάμι αίματος μεταξύ της δόξας του 1917 και της φρίκης του σταλινισμού.

Ήμουν ένας επαναστάτης από εβραϊκή και σιωνιστική οικογένεια, ένας από εκείνους τους μη εβραϊκούς Εβραίους για τους οποίους ο Ισαάκ Ντόιτσερ είχε μιλήσει τόσο εύστοχα στο δοκίμιό του «Ο μη εβραϊκός Εβραίος». Ταυτίστηκα έντονα με εκείνους τους Εβραίους επαναστάτες από το 1917 και μετά: Τρότσκι, Ράντεκ, Ζινόβιεφ, Ουρίτσκι, Σβερντλόφ και Κάμενεφ στη Ρωσία – Λούξεμπουργκ, Λέβι, και Γιόγκισες.

Μελέτησα την ιστορία των Εβραίων στην τσαρική αυτοκρατορία. Τέσσερα εκατομμύρια ζούσαν στα εδάφη που κατέκτησε η τσαρική αυτοκρατορία τον 18ο και 19ο αιώνα. Οι περισσότεροι βρίσκονταν σε μια περιοχή που ονομαζόταν «Ζώνη Εποικισμού» – το μόνο τμήμα της Τσαρικής Αυτοκρατορίας στο οποίο οι Εβραίοι επιτρεπόταν να ζουν χωρίς ειδικές άδειες. Η περιοχή αυτή εκτεινόταν από τη Λιθουανία στη Βαλτική μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα στα νότια, από την Πολωνία στα δυτικά μέχρι τη «Λευκορωσία» και την Ουκρανία στα ανατολικά. Όλοι οι Εβραίοι αντιμετώπιζαν κυβερνητικούς περιορισμούς στα ταξίδια, την απασχόληση, την εκπαίδευση και τη λατρεία. Η επιστράτευση στο στρατό έπληττε τους Εβραίους πολύ περισσότερο από ό,τι τους μη Εβραίους. Ο πλειοψηφικός ρωσικός ορθόδοξος πληθυσμός όφειλε να παρέχει επτά στρατεύσιμους ηλικίας 18-35 ετών ανά χίλιους για τον τσαρικό στρατό, ενώ για τους Εβραίους ήταν δέκα ανά χίλιους στρατεύσιμους ηλικίας 12-18 ετών και έπρεπε να υπηρετήσουν 25 χρόνια. Οι Εβραίοι, σύμφωνα με επίσημη τσαρική έκθεση του 1888, υπέφεραν από «καταστολή και στέρηση των δικαιωμάτων, διακρίσεις και διώξεις».

Αλλά ο διωγμός δεν ήταν ποτέ απλώς το έργο του κράτους. Βασίστηκε και ενισχύθηκε από τις λαϊκές προκαταλήψεις στη Ζώνη. Οι Εβραίοι ήταν σε μεγάλο βαθμό αστικός πληθυσμός, αποκλεισμένος από τις νέες αναπτυσσόμενες βιομηχανίες και τη γεωργία. Ήταν επιτηδευματίες, έμποροι, μεσάζοντες, γυρολόγοι, μικροί δανειστές και ταβερνιάρηδες. Για αιώνες οι Εβραίοι είχαν παγιδευτεί από τον Τσαρισμό να είναι οι αντιπρόσωποι της αριστοκρατίας. Ως έμποροι και βιοτέχνες αποτελούσαν τον κρίσιμο σύνδεσμο μεταξύ των χωριών και των μικρών πόλεων των αριστοκρατικών περιουσιών. Ο μόνος τομέας της μεταποίησης στον οποίο έπαιζαν σημαντικό ρόλο ήταν η κλωστοϋφαντουργία, ένας τομέας που απαιτούσε λιγότερο κεφάλαιο και απασχολούσε εντατική, εξαντλητική εργασία, και όπου οι ιδιοκτήτες ήταν συχνά οι ίδιοι Εβραίοι. Αυτό βέβαια ερχόταν σε αντίθεση με τον χριστιανικό πληθυσμό –Ρωμαιοκαθολικό ή Ορθόδοξο– που ήταν κάτοικοι της υπαίθρου ή των μικρών πόλεων και γεωργοί, οι οποίοι συχνά εξαρτιόνταν από Εβραίους μεσάζοντες και εμπόρους. Για τον αγροτικό πληθυσμό, οι Εβραίοι ήταν «κερδοσκόποι» και «εκμεταλλευτές», καθώς και «φονιάδες του Χριστού», όπως κήρυτταν οι ιερείς τους. Αυτή η εχθρότητα μπορούσε εύκολα να καταλήξει σε πογκρόμ, ειδικά όταν υποδαυλιζόταν από το τσαρικό κράτος, και το σύνθημα «χτυπήστε τους Εβραίους» ήταν πάντα επίκαιρο. Κύματα πογκρόμ σημειώθηκαν τη δεκαετία του 1880 μετά τη δολοφονία του τσάρου Αλέξανδρου, μετά την επανάσταση του 1905 και σε γιγαντιαία κλίμακα κατά τη διάρκεια του ρωσικού εμφυλίου πολέμου μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917.

 

Επανάσταση και αντίδραση

Η υπόσχεση της Οκτωβριανής Επανάστασης μιλούσε για έναν κόσμο απαλλαγμένο από τη φτώχεια και την εκμετάλλευση, έναν κόσμο χωρίς καταπίεση. Το μήνυμα των Μπολσεβίκων προσέλκυσε εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο που είχαν εξαντληθεί από έναν πόλεμο που δεν είχε φέρει τίποτε άλλο παρά αρρώστιες, πείνα και θάνατο για τους εργαζόμενους. Αυτό το μήνυμα είχε απήχηση σε όλο τον Παγκόσμιο Νότο καθώς και στον βιομηχανικό κόσμο.

Αυτή η υπόσχεση έπρεπε να πνιγεί στο αίμα. Εκατομμύρια πέθαναν στις μάχες από την πείνα και τις αρρώστιες, καθώς οι αντεπαναστατικές δυνάμεις σε συμμαχία με τους εισβολείς ξένους στρατούς προσπαθούσαν να καταστρέψουν το νέο κράτος. Ο εβραϊκός πληθυσμός υπέφερε πάρα πολύ. Μεταξύ 100.000 και 200.000 Εβραίοι δολοφονήθηκαν στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου. Οι ελπίδες του 1917 συνοδεύτηκαν από εκτεταμένες και τρομακτικές ρατσιστικές δολοφονίες. Η πλειονότητα πέθανε σε πογκρόμ που υποκινήθηκαν από τον λευκό στρατό του Ντενίκιν ή τους Ουκρανούς αυτονομιστές του Πετλιούρα. Για αυτές τις αντεπαναστατικές δυνάμεις, η επανάσταση ήταν έργο των «εβραιο-μπολσεβίκων», μια φράση που χρησιμοποίησε ο Χίτλερ με ακόμη πιο θανατηφόρες συνέπειες στην μεταγενέστερη Ιουδεοκτονία.

Αλλά περίπου το οκτώ τοις εκατό των Εβραίων νεκρών, μια μειοψηφία αλλά και πάλι ένας σημαντικός αριθμός, πέθανε σε πογκρόμ σε περιοχές που ελέγχονταν από την επανάσταση, συχνά με τη συμμετοχή στρατιωτών του Κόκκινου Στρατού, όπως καταγράφει με τραγικό τρόπο το βιβλίο του Brendan McGeever, Antisemitism and the Russian Revolution. Το πρώτο κύμα τέτοιων πογκρόμ ήταν την άνοιξη του 1918. Σε ένα από τα πιο βίαια παραδείγματα, στο Νόβχοροντ-Σιβέρσκιι, μια μικρή πόλη στη βορειοανατολική Ουκρανία, οι Ερυθροφρουροί και οι «Μπολσεβίκοι» έσφαξαν πάνω από 88 Εβραίους. Δολοφονήθηκαν ανεξάρτητα από την ταξική τους προέλευση. Στις αρχές Μαρτίου, αφού οι φιλομπολσεβίκικες δυνάμεις κατέλαβαν το Χλούχιφ, μια πόλη 15.000 κατοίκων, συμπεριλαμβανομένων 4.000 Εβραίων, πραγματοποιήθηκε πογκρόμ με το σύνθημα «εξοντώστε την αστική τάξη και τους Εβραίους». Περισσότεροι από 100 Εβραίοι δολοφονήθηκαν. Όταν ένα από τα θύματα ρώτησε γιατί τους σκοτώνουν, ο στρατιώτης των Κόκκινων Παρτιζάνων απάντησε «έχουμε λάβει εντολές [από ψηλά] να σκοτώσουμε όλους τους Εβραίους».

Ένα δεύτερο, ευρύτερο κύμα αντι-εβραϊκής βίας εκδηλώθηκε στην Ουκρανία το 1919. Η μεγάλη πλειοψηφία των πογκρόμ πραγματοποιήθηκε από τους αντιδραστικούς λευκούς. Στο Πρόσκουριβ, για παράδειγμα, το Φεβρουάριο, 1650 Εβραίοι δολοφονήθηκαν από τον εθνικιστικό ουκρανικό στρατό σε τέσσερις ώρες. Αλλά, πάλι, μια μειοψηφία σκοτώθηκε στα χέρια των επαναστατικών δυνάμεων. Απλώς για να δώσω ένα παράδειγμα από πολλούς: στις 15 Μαΐου, οι εργαζόμενοι στο εργοστάσιο Elvorti στο Ελισάβετγκραντ, ένα εργοστάσιο με σημαντική παρουσία Μπολσεβίκων, ένωσαν δυνάμεις με τους κόκκινους ναύτες από την Οδησσό και τα στρατεύματα που διοικούσαν ο Νικιφόρ Γκριγκόριεφ, πρώην τσαρικός αξιωματικός . Στις αρχές Ιανουαρίου ο Γκριγκόριεφ είχε υποστηρίξει τις αντι-μπολσεβίκικες ουκρανικές εθνικιστικές δυνάμεις, στη συνέχεια μετατοπίστηκε στην υποστήριξη της επανάστασης, η οποία επέτρεψε στον Κόκκινο Στρατό να εξασφαλίσει τις βασικές πόλεις του ουκρανικού νότου. Στη συνέχεια, ο Γκριγκόριεφ άλλαξε και πάλι στρατόπεδο στις αρχές Μαΐου. Στην πραγματικότητα, ο Κόκκινος Στρατός της Ουκρανίας ήταν γεμάτος αντισημιτισμό, όπως κατέστησαν σαφές οι εσωτερικές αναφορές των Μπολσεβίκων.

Αυτό είναι το παράδοξο, το σκοτεινό, που βρίσκεται στην καρδιά του βιβλίου του Brendan McGeever, το οποίο επικεντρώνεται στην Ουκρανία ειδικότερα.

 

Εθνικισμός, εθνικότητα και τάξη

Ο αντισημιτισμός είχε τις ρίζες του στον ουκρανικό κοινωνικό σχηματισμό. Η Ουκρανία ήταν μια κοινωνία βαθιά διαιρεμένη από ταξική και εθνοτική άποψη. «Στις αστικές περιοχές, η εργατική τάξη προερχόταν κατά συντριπτική πλειοψηφία από τους μειονοτικούς εθνοτικούς πληθυσμούς της Ουκρανίας, κυρίως Ρώσους και Εβραίους», εξηγεί ο McGeever. Αλλά στις αγροτικές περιοχές ο πληθυσμός ήταν κατά συντριπτική πλειοψηφία ουκρανικός. Μια σοβιετική απογραφή του 1926 έδειξε ότι οι Ουκρανοί αποτελούσαν το 80% του πληθυσμού αλλά μόνο το 4% της εργατικής τάξης. Από την άλλη πλευρά, μέχρι και το 97 τοις εκατό του αγροτικού πληθυσμού ήταν Ουκρανοί. Αυτό είχε τεράστιες συνέπειες για τις ταξικές σχέσεις, όπως επισημαίνει ο McGeever: «ο εθνικισμός, η εθνικότητα και η τάξη» ήταν «αλληλένδετες εμπειρίες». Οι σχέσεις μεταξύ των εμπόρων των πόλεων και των αγροτών στην Ουκρανία ήταν κεντρικής σημασίας για τη διαμόρφωση της τάξης και της ταυτότητας. Αυτό επιδεινώθηκε κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, όταν υπήρχε έλλειψη βιομηχανικών προϊόντων για να ανταλλάξουν τα προϊόντα των αγροτών. Για τους Ουκρανούς αγρότες οι πόλεις ήταν γεμάτες από αδίστακτους αισχροκερδείς και κερδοσκόπους που καταπίεζαν τους Ουκρανούς εργάτες. Όπως γράφει ο McGeever, «το εθνικό ζήτημα ήταν έντονα αισθητό στο σημείο της παραγωγής και ιδιαίτερα στο τομέα της διανομής και της ανταλλαγής».

Αυτό είχε σοβαρές συνέπειες κατά τη διάρκεια της επανάστασης και του εμφυλίου πολέμου. «Στο ουκρανικό λαϊκό φαντασιακό... οι κομμουνιστές ήταν αστοί, μη Ουκρανοί που βρίσκονταν μακριά από τη ζωή των αγροτών – ήταν “Ρώσοι καταπιεστές” και, πάνω απ’ όλα, “κερδοσκόποι Εβραίοι”». Καθώς η επανάσταση ριζοσπαστικοποιούσε την αγροτιά, συνθήματα όπως «Είμαστε υπέρ της μπολσεβίκικης εξουσίας χωρίς κομμουνιστές!» και «Κάτω οι κομμουνιστές, ζήτω η σοβιετική εξουσία» έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην κινητοποίησή τους.

Καθώς οι λευκοί στρατοί απειλούσαν τη σοβιετική εξουσία, οι Κόκκινοι αντάρτες και αργότερα ο Κόκκινος Στρατός στρατολογούσαν αναγκαστικά από την ουκρανική αγροτιά. Η ταξική ανάλυση των Μπολσεβίκων – «αστική τάξη», «εργάτες», «εκμεταλλευτής και εκμεταλλευόμενος» ερμηνεύτηκαν στην Ουκρανία μέσα από το λαϊκό φαντασιακό, όπου οι Ουκρανοί αγρότες ήταν «αληθινοί" και «τίμιοι» «εργάτες» που ασχολούνταν με την παραγωγική εργασία, ενώ οι «Εβραίοι» ήταν κομμουνιστές, μη εργάτες κερδοσκόποι. Η επανάσταση στην Ουκρανία φυλετικοποιήθηκε και αυτές οι έννοιες ήταν μέρος των ιδεολογικών φορτίων στα κεφάλια των Κόκκινων δυνάμεων, οι οποίες αποτελούνταν κατά συντριπτική πλειοψηφία από Ουκρανούς αντάρτες, καθώς οι Μπολσεβίκοι είχαν ελάχιστα κομμουνιστικά στελέχη στην Ουκρανία. Συνθήματα των Μπολσεβίκων όπως «σαρώστε τους κερδοσκόπους που σας έκλεψαν» ή ακόμη και «χτυπήστε την αστική τάξη» μπορούσαν να διαβαστούν στο λαϊκό μυαλό ως «χτυπήστε τους Εβραίους».

Πώς αντέδρασε η ηγεσία των Μπολσεβίκων σε αυτή την άθλια κατάσταση; Πρέπει να έχουμε κατά νου την επικίνδυνη κατάσταση της σοβιετικής εξουσίας εκείνα τα χρόνια. Αντιμέτωπη τόσο με την εσωτερική όσο και με την εξωτερική αντεπανάσταση, η πείνα και οι ασθένειες μάστιζαν την επανάσταση. Η ανάγκη να διατηρηθεί ο Κόκκινος Στρατός ταϊσμένος και οι υποδομές, όπως οι σιδηρόδρομοι, σε λειτουργία απαιτούσαν τεράστια προσπάθεια.

Σύμφωνα με τον McGeever δεν ήταν απλώς η δύσκολη κατάσταση της σοβιετικής εξουσίας που οδήγησε στην αργή αντίδραση της ηγεσίας των Μπολσεβίκων. Η αδυναμία της θεωρητικής κατανόησης του αντισημιτισμού ήταν επίσης ένας παράγοντας. Τον Μάρτιο του 1919 ο Λένιν ηχογράφησε μια ομιλία σε γραμμόφωνο στην οποία όριζε τον αντισημιτισμό απλά ως τη δράση των «καπιταλιστών, οι οποίοι προσπαθούν να σπείρουν και να υποδαυλίσουν το μίσος μεταξύ εργατών διαφορετικής πίστης, διαφορετικών εθνών και διαφορετικών φυλών». Για την ηγεσία των Μπολσεβίκων ο αντισημιτισμός θεωρήθηκε ως κάτι που υποκινείται από τα πάνω από τις δυνάμεις της αντεπανάστασης, όπως ακριβώς το παλιό τσαρικό καθεστώς τον είχε χρησιμοποιήσει για να αποδυναμώσει κάθε αμφισβήτηση απέναντι στην απολυταρχία. Όπως το έθεσε ο Πρεοπραζένσκι, ο αντισημιτισμός οφειλόταν στους Ρώσους καπιταλιστές που «υποκινούσαν το κυνήγι εναντίον των Εβραίων» για να «εκτρέψουν την οργή των εκμεταλλευόμενων εργατών».

Αυτή η έλλειψη κατανόησης του λαϊκού αντισημιτισμού σήμαινε την αδυναμία εννοιολογικής προσέγγισης ή αντιμετώπισης του αντισημιτισμού στο πλαίσιο της επανάστασης. Επιπλέον, οι Μπολσεβίκοι ηγέτες με εβραϊκό υπόβαθρο ήταν σε μεγάλο βαθμό «μη εβραϊκοί Εβραίοι». Είχαν ελάχιστη γνώση της ζωής ή της κοσμοθεωρίας των εβραϊκών μαζών που μιλούσαν γίντις στην Ουκρανία. Αντίστοιχα, οι Μπολσεβίκοι δεν είχαν σχεδόν καθόλου Εβραίους μέλη στην Ουκρανία ή στις στρατιωτικές τους δυνάμεις.

 

Αντίσταση στον αντισημιτισμό

Υπήρξαν σποραδικές προσπάθειες αντιμετώπισης των πογκρόμ και του ρατσισμού αυτά τα χρόνια, ιδιαίτερα τον Απρίλιο/Μάιο του 1918 και το δεύτερο μισό του 1919. Αυτές προέρχονταν από μη μπολσεβίκους Εβραίους επαναστάτες που δρούσαν μέσα στις εβραϊκές υπηρεσίες και τμήματα της κυβέρνησης και αργότερα από τους Μπολσεβίκους (Εβσεκτσίια)1, μετά τη ρήξη αυτών των ακτιβιστών με τα αντίστοιχα κόμματά τους. Το Σόβναρκομ της Μόσχας (Σοβιέτ των Λαϊκών Επιτρόπων) αντέδρασε δημοσιεύοντας άρθρα για τον αντισημιτισμό στον Τύπο, εκδίδοντας αφίσες και διανέμοντας φυλλάδια στις πληγείσες περιοχές.

Το 1919 το Εβκόμ (το Εβραϊκό Κομισαριάτο στο πλαίσιο του Κομισαριάτου για τις Εθνικότητες) ζήτησε από την Τσεκά να δημιουργήσει ειδικές μονάδες για την καταπολέμηση του αντισημιτισμού. Αυτό απέτυχε, αλλά τον Αύγουστο δημιουργήθηκε μια Επιτροπή για την καταπολέμηση του αντισημιτισμού στο πλαίσιο του Κομισιριάτου Διαφωτισμού, η οποία υπήρχε μέχρι τις αρχές του 1920. Η επιτροπή περιέγραφε τον αντισημιτισμό ως «πολιτιστικό φαινόμενο που πρέπει να αντιμετωπιστεί με μια εκπαιδευτική και παρεμβατική πολιτική». Το κεντρικό πεδίο δράσης της ήταν ο Κόκκινος Στρατός και «προσδιόρισε τα σχολεία, τους κινηματογράφους, τα θέατρα, τον κινηματογράφο, το δράμα, την τέχνη και τη μουσική» ως βασικούς χώρους για την αντιμετώπιση του αντισημιτισμού. Διοργάνωσε διαλέξεις και παρήγαγε φυλλάδια, μεταξύ των οποίων και φυλλάδια στη ρωσική καθομιλουμένη που απευθύνονταν σε αγρότες.

Η εβραϊκή αριστερά ήταν διαιρεμένη σε εδαφικιστές [territorialists], όπως η Μπουντ και το Ενωμένο Εβραϊκό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα (Fareynikte), και σε αριστερούς σιωνιστές, όπως το Poalei Zion. Ένα από τα πράγματα που με εξέπληξε περισσότερο ήταν ότι τα καλύτερα στοιχεία της Poalei Zion άφησαν στην άκρη τα όνειρά τους για ένα εδαφικό κράτος στην Παλαιστίνη και εντάχθηκαν στον αγώνα για την υπεράσπιση των κοινοτήτων τους και της επανάστασης. Υπό την πίεση του εμφυλίου πολέμου αυτές οι οργανώσεις της εβραϊκής αριστεράς, διασπάστηκαν με την αριστερά και δημιούργησαν νέες οργανώσεις – το Εβραϊκό Κομμουνιστικό Κόμμα (από την Poalei Zion) και την Yidisher Komfarband (την Εβραϊκή Κομμουνιστική Συμμαχία, από τα αριστερά του Bund και του Fareynikte). Η Komfarband τελικά συγχωνεύτηκε με τους Μπολσεβίκους. Αυτά αντιπροσώπευαν σημαντικές ρήξεις στην εβραϊκή πολιτική.

Ήταν άτομα της εβραϊκής άκρας αριστεράς που έσπρωξαν τους Μπολσεβίκους και τη σοβιετική κυβέρνηση να αντιμετωπίσουν τον αντισημιτισμό και παρείχαν τα εργαλεία για να το κάνουν. Μια τέτοια διαδικασία συνάδει, όπως εξηγεί ο συγγραφέας, με το επιχείρημα του Satnam Virdee στο βιβλίο του Racism, Class and the Racialised Outsider, ότι ο αντιρατσισμός στον ευρωπαϊκό σοσιαλισμό έπρεπε συχνά να εισαχθεί από φυλετικές μειονότητες που αποκλείονταν από τις κυρίαρχες αντιλήψεις για την εθνική κοινότητα.

Ταυτόχρονα, η αυξανόμενη σφαγή των Εβραίων από τους Ουκρανούς εθνικιστές του Πετλιούρα στις αρχές του 1919 οδήγησε πολλούς Ουκρανούς Εβραίους να ενταχθούν στον Κόκκινο Στρατό. Όπως έγραφε ένα φυλλάδιο των κομμουνιστών του Fareynikte: «Ο Εβραίος εργάτης σε αυτή την κατάσταση δεν έχει καμία επιλογή: είτε να υποκύψει, ως σιωπηλό θύμα, είτε να πολεμήσει, ως ήρωας, μέχρι την τελευταία σταγόνα του αίματός του».

Στο ιδρυτικό συνέδριο της Komfarband τον Μάιο του 1919 συνοψίστηκε αυτή η δυναμική:

«Το κύμα των πογκρόμ εναντίον των Εβραίων δεν μπόρεσε να σταματήσει την επαναστατική διαδικασία, αντίθετα, λειτούργησε για να αυξήσει περαιτέρω το επίπεδο της επαναστατικής ενέργειας μεταξύ των [Εβραίων] φτωχών των πόλεων, οι οποίοι βρίσκονται αντιμέτωποι με την προοπτική της φυσικής εξόντωσης.»

Αυτό αποτυπώνεται σε αυτή την εντυπωσιακή περιγραφή ενός σιωνιστή αντιπάλου της επανάστασης:

«Στον σταθμό της Κλινόβκα είδα έκπληκτος έναν λόχο του Κόκκινου Στρατού να αποτελείται εξ ολοκλήρου από Εβραίους, ακόμη και μερικούς με μπούκλες στα αυτιά2. Αυτοί ήταν φοιτητές της Γιεσίβα από το Προσκούροφ που είχαν καταταγεί στον Κόκκινο Στρατό μετά το πογκρόμ του Πετλιούρα για να πάρουν εκδίκηση... και εγώ, ο σιωνιστής πολέμιος του κομμουνισμού... γέμισα υπερηφάνεια βλέποντας αυτούς τους Εβραίους συντρόφους.»

Ο δρόμος για τον κομμουνισμό για τις εβραϊκές μάζες ήρθε μέσω της αντίστασης στον αντισημιτισμό. Γι’ αυτούς ο αντισημιτισμός ήταν η «ο τρόπος με τον οποίο βιώθηκε η επανάσταση».

 

Επαναφορά του αντισημιτισμού

Σε ένα από τα πιο απαιτητικά τμήματα του βιβλίου, το κεφάλαιο «Reinscribing Antisemitism», ο McGeever υποστηρίζει ότι ο αντισημιτισμός επανεμφανίστηκε ακόμη και μέσα στις ίδιες τις κομμουνιστικές εκστρατείες εναντίον του. Βασικό στοιχείο της αντισημιτικής σκέψης ήταν η πεποίθηση ότι το εβραϊκό σώμα ήταν ακατάλληλο για μάχη και ότι στους Εβραίους του Κόκκινου Στρατού ανατέθηκε άνετη διοικητική εργασία. Έτσι ασκήθηκε πίεση στους Εβραίους του Κόκκινου Στρατού να μην αναλάβουν τέτοιες θέσεις εργασίας. Με άλλα λόγια, οι Εβραίοι, όχι οι ρατσιστές, θεωρούνταν το πρόβλημα. Αυτό προκύπτει με τον πιο σοκαριστικό τρόπο στις συζητήσεις της σοβιετικής κυβέρνησης στα τέλη του 1919 σχετικά με το πώς θα κερδίσουν τις «καρδιές και τα μυαλά» των Ουκρανών μετά την ήττα της αντεπανάστασης. Στην ίδια την Ουκρανία, η σοβιετική κυβέρνηση συζητούσε την απομάκρυνση των Εβραίων από την κυβέρνηση. Ο Λένιν σε ένα ψήφισμα για το συνέδριο του κόμματος τον Δεκέμβριο του 1919 υποστήριξε την ανάγκη να νικηθούν οι «μεγαλορώσοι σοβινιστές» στο κόμμα και να γίνουν παραχωρήσεις στα εθνικιστικά αισθήματα στην Ουκρανία. Στην πρώτη έκδοση των θέσεών του για τη «Σοβιετική εξουσία στην Ουκρανία», ο Λένιν συμβούλευε το κόμμα να κρατήσει σε αυστηρό έλεγχο τους Εβραίους και τους κατοίκους των πόλεων στην Ουκρανία και να μειώσει τον αριθμό τους στην κυβέρνηση.

Ο McGeever ξεκαθαρίζει ότι αυτό δεν έγινε επειδή ο Λένιν ήταν ρατσιστής, αλλά επειδή ήθελε οι Εβραίοι να συμπεριφέρονται λιγότερο σαν τα ρατσιστικά στερεότυπά τους. Αυτό όμως εξακολουθούσε να σημαίνει ότι συνθηκολόγησε με την ιδέα ότι υπήρχαν «πάρα πολλοί Εβραίοι στη σοβιετική κυβέρνηση».

Ο Τρότσκι, διοικητής του Κόκκινου Στρατού, είχε αρχικά αντιταχθεί στο διορισμό του ως Λαϊκού Επιτρόπου Πολέμου και είχε απορρίψει άλλες ανώτερες θέσεις στη σοβιετική κυβέρνηση το 1917 και το 1922 με το σκεπτικό ότι θα ήταν καλύτερα να μην υπήρχαν Εβραίοι στη Σοβιετική κυβέρνηση. Ακόμα και ως διεθνιστής και ως κάποιος που ήταν εντελώς μακριά από τις εβραϊκές παραδόσεις, είχε επίγνωση του βάθους του αντισημιτισμού.

Τέτοιες απόψεις είχαν επίσης πολλοί από τους Εβραίους κομμουνιστές, οι οποίοι σε αντίθεση με τον Τρότσκι, ήταν ενσωματωμένοι στις εβραϊκές παραδόσεις. Παρακάτω ο Σαμουήλ Αγκούρσκιι της Εβσεκτσίια μιλάει στο δεύτερο συνέδριό της:

«Πρέπει να βάλουμε τον Εβραίο μικροαστό στο δρόμο να γίνει χρήσιμος στην κοινωνία, αντί για παράσιτο και βάρος. Το συντομότερο δυνατό πρέπει να χρησιμοποιήσουμε έκτακτα μέτρα για να σώσουμε τις εβραϊκές μάζες από την πείνα και την ανέχεια –και από την ενασχόληση με την κερδοσκοπία– που σίγουρα θα αποδυναμώσουν και τον αντισημιτισμό.»

Τέτοιες αντιλήψεις για τους Εβραίους από τους Εβραϊκούς αριστερούς πολιτικούς κύκλους και πέραν αυτών ήταν αρκετά συνηθισμένες. Η ιδέα ότι οι Εβραίοι έπρεπε να «παραγωγικοποιηθούν» ήταν συχνό θέμα στα εβραϊκά κινήματα κοινωνικής μεταρρύθμισης κατά τον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα. Όποιος έχει διαβάσει τον Μπόροχοφ, τον Ρώσο θεωρητικό του μαρξιστικού σιωνισμού, θα γνωρίζει ότι το επιχείρημά του για μια εβραϊκή πατρίδα είναι η «κανονικοποίηση των Εβραίων». Υποστήριζε ότι οι Εβραίοι που ζούσαν στη διασπορά είχαν μια αφύσικη κοινωνική δομή, μια ανεστραμμένη πυραμίδα, επειδή απουσίαζαν από την παραγωγική εργασία στη βιομηχανία ή τη γεωργία και ότι μόνο στο δικό τους κράτος θα δημιουργούνταν μια εβραϊκή αγροτιά και ένα εβραϊκό προλεταριάτο (παράλληλα με μια εβραϊκή αστική τάξη) που θα μπορούσαν στη συνέχεια να διεξάγουν την ταξική πάλη.

Η αντίληψη ότι οι Εβραίοι θα μπορούσαν να λυτρωθούν μόνο σε ένα δικό τους κράτος ήταν βέβαια ακρογωνιαίος λίθος του σιωνισμού. Μόνο στην Παλαιστίνη, ο «νέος» Εβραίος, σωματικά αναγεννημένος από τη γεωργική εργασία στον ήλιο, θα μπορούσε να χειραφετηθεί από την καχεξία και την αδυναμία της ζωής στη «διασπορά». Αλλά τέτοιες αντιλήψεις δεν περιορίζονταν μόνο στους Εβραίους. Σε μια εποχή όπου κυριαρχούσε η «φυλετική επιστήμη» της ευγονικής, η ανάγκη για σωματική άσκηση και υγιή σώματα έγινε εμμονή για τις κυβερνήσεις που ανησυχούσαν για τη σωματική ετοιμότητα των μαζών τόσο για τον πόλεμο όσο και για τον εργασιακό χώρο. Μια ανάλογη ανησυχία προέκυψε στις αποικιακές περιοχές, όπου οι αντιαποικιοκράτες εθνικιστές ανησυχούσαν ότι οι (άνδρες) υποτελείς της αποικιοκρατίας είχαν ευνουχιστεί από την αυτοκρατορική εξουσία και προσπάθησαν να προωθήσουν τα γυμναστήρια και την πυγμαχία ως διορθωτικά μέτρα.

Το βιβλίο Αντισημιτισμός και η Ρωσική Επανάσταση είναι ένα εκπληκτικό έργο που βασίζεται σε πρωτότυπη αρχειακή έρευνα. Ορισμένα από αυτά που αποκάλυψαν τα αρχεία είναι ανησυχητικά, αλλά με μια ευρύτερη σκέψη έχουν μεγάλη λογική. Η επανάσταση μπορεί να είναι απαραίτητη για να απαλλαγούμε από τη βρωμιά των αιώνων, αλλά αυτό δεν συμβαίνει από τη μια μέρα στην άλλη. Και στην επαναστατική Ρωσία, με την πλειοψηφία του πληθυσμού να εξακολουθεί να εργάζεται στη γη, εν μέσω εμφυλίου πολέμου και γενικής πείνας, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι αντιδραστικές και ρατσιστικές ιδέες διατηρήθηκαν. Και οι ίδιοι οι επαναστάτες, όσο διορατικοί και αν είναι, εξακολουθούν να είναι προϊόντα της εποχής τους και των προκαταλήψεών της.

Αλλά το βιβλίο φωτίζει και το σύγχρονο τοπίο μας. Βλέπουμε και πάλι την άνοδο του αντισημιτισμού σε όλη την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική από κυβερνήσεις, κόμματα και άτομα. Οι σοσιαλιστές έχουν σπεύσει, πολύ σωστά, να επισημάνουν ότι η δεξιά και η ακροδεξιά είναι η κύρια πηγή του. Παρ’ όλα αυτά, ενώ ένα μεγάλο μέρος των επιθέσεων για «αριστερό αντισημιτισμό» (όπως είδαμε κατά τη διάρκεια των ετών που ο Κόρμπιν ήταν ηγέτης του Εργατικού Κόμματος) εκτίθενται με την ανησυχία τους να προστατεύσουν το Ισραήλ από κάθε κριτική, ο αντισημιτισμός υπάρχει στην αριστερά και μοιράζεται μερικά από τα ίδια χαρακτηριστικά που συναντάμε στην επαναστατική Ρωσία. Η έμφαση στο «χρηματιστικό κεφάλαιο» και τους «τραπεζίτες» και όχι στο καπιταλιστικό σύστημα στο σύνολό του συχνά προδίδει μια νοσηρή Όταν η φιγούρα του «Εβραίου» απειλεί να υποκαταστήσει για άλλη μια φορά ένα εκμεταλλευτικό σύστημα, πρέπει να διδαχθούμε από τη ρωσική εμπειρία.

Το βιβλίο έχει ένα άλλο μάθημα για εμάς. Ο αντιρατσισμός δεν προκύπτει απαραίτητα αυθόρμητα από ριζοσπαστικά κοινωνικά κινήματα. Θα χρειάζεται πάντα τη συνειδητή δράση των οργανωμένων σοσιαλιστών, και μεταξύ αυτών των σοσιαλιστών ο ρόλος του «φυλετικά παρείσακτου», όπως οι Εβραίοι της τσαρικής αυτοκρατορίας, θα είναι πάντα κρίσιμος.

 

 

Μετάφραση: e la libertà

Neil Rogall, «Antisemitism and the Russian Revolution», rs21, 7 Μαΐου 2021. https://www.rs21.org.uk/2021/05/07/revolutionary-reflections-antisemitism-and-the-russian-revolution/

 

Σημειώσεις

1 [Σ.τ.Μ.:] Το 1918 ιδρύθηκε το Κομισιράτο Εθνικών Υποθέσεων, στο οποίο περιλαμβάνονταν τα κομισαριάτα των εθνοτήτων, μεταξύ των οποίων και το Κομισιράτο Εβραϊκών Εθνικών Υποθέσεων (EVKOM), το οποίο όμως έπασχε από έλλειψη στελέχωσής του με εβραϊκό στελεχικό δυναμικό. Οι πολιτικοποιημένοι Εβραίοι, είτε δραστηριοποιούνταν μέσα από μη Εβραϊκά κόμματα, είτε συνδέονταν με εβραϊκά κόμματα, αντίπαλα των μπολσεβίκων (την Εβραϊκή Εργατική Ομοσπονδία / Μπουντ, αλλά και σιωνιστικές οργανώσεις). Λίγο αργότερα, ύστερα από πρόταση του Σεμέν (Σιμέν) Ντιμανστάιν, ιδρύθηκαν τα Εβραϊκά Τμήματα (Evreiskie Sektsii, συντομογραφία Evsektsii, ή απλώς, Evsektsiia), με στόχο αρχικά, κυρίως τη διάδοση των μπολσεβίκικων πολιτικών στον Εβραϊκό πληθυσμό και τη στροτολόγηση Εβραίων στο κόμμα και αργότερα στον Κόκκινο Στρατό.

2 [Σ.τ.Μ.:] Αναφέρεται στην κάλυψη κεφαλής των θρησκευόμενων Εβραίων, με το καπέλο από το οποίο κρέμονται μπούκλες δίπλα στ’ αυτιά (Παγιότ).

Τελευταία τροποποίηση στις Κυριακή, 16 Μαϊος 2021 11:18

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.