Πέμπτη, 31 Αυγούστου 2017 19:21

Η «λαϊκιστική στιγμή»

Κατηγορία Θεωρία

Daniel Tanuro

Η «λαϊκιστική στιγμή»

Η «λαϊκιστική στιγμή» είναι μια έννοια που προτείνεται από την φιλόσοφο Σαντάλ Μουφ. Σύμφωνα με την Μουφ, η παγκοσμιοποίηση, η ηγεμονία του οικονομικού κεφαλαίου και η ενσωμάτωση της σοσιαλδημοκρατίας στη νεοφιλελεύθερη πολιτική έχουν δημιουργήσει μια «μεταδημοκρατία».

Η αρχή του κυρίαρχου λαού έχει γίνει μια κενή φόρμουλα: δεν υπάρχει πλέον κυριαρχία, επομένως δεν υπάρχει πλέον συζήτηση μεταξύ αριστεράς και δεξιάς. Η υπεράσπιση των συμφερόντων της οικονομικής ολιγαρχίας εξασφαλίζεται από μια κάστα που υποβαθμίζει τα πολιτικά προβλήματα σε τεχνικά προβλήματα, τα οποία αποφασίζουν οι ειδικοί. Σε αυτό το πλαίσιο, η σχέση μεταξύ των αρχών της ισότητας (της αριστεράς) και της ελευθερίας (της δεξιάς) απορυθμίζεται σε βάρος της αριστεράς. Ο λαός, για την Μουφ, δεν είναι μια δεδομένη κοινωνιολογική πραγματικότητα: είναι μια πολιτική κατασκευή που εξαρτάται από την οριοθέτηση των συνόρων μεταξύ του «αυτοί» και του «εμείς». Για αυτήν, ο τρόπος αυτής της πολιτικής κατασκευής συνιστά λαϊκισμό.

Σήμερα, υπάρχει μια «λαϊκιστική στιγμή», διότι μπορούμε να παρατηρήσουμε παντού βαθιά απογοήτευση και μια «λαϊκή» προσδοκία για δημοκρατία, δηλαδή για κυριαρχία και, ως εκ τούτου, μια επανεξισορρόπηση της ισότητας και της ελευθερίας. Αυτά τα συναισθήματα εγκλωβίζονται κυρίως στον δεξιό λαϊκισμό, αλλά αυτή η κατάσταση δεν είναι αναπόφευκτη. «Ο ακροδεξιός λαϊκισμός αποκαθιστά τη λαϊκή κυριαρχία, αλλά όχι την ισότητα» - ιδιαίτερα επειδή εθνοποιεί τα κοινωνικά προβλήματα. Συνεπώς, χτίζει ένα «εμείς» που συρρικνώνει τη δημοκρατία αντί να την επεκτείνει. Αυτή είναι η αχίλλειος πτέρνα του. Η αριστερα μπορεί και πρέπει να αναπτύξει έναν αριστερό λαϊκισμό, που είναι ο μόνος τρόπος για να πολεμήσουμε τον ακροδεξιό λαϊκισμό. Για να γίνει αυτό, η Μουφ προτείνει να μην μιλάμε για «φασισμό» ή «για άκρα δεξιά»: «Είναι ένας τρόπος να μην προσπαθείς να καταλάβεις», λέει. «Πρέπει να αναγνωριστεί ότι τα αιτήματα που αποτελούν τη βάση των ακροδεξιών λαϊκιστικών κινημάτων είναι δημοκρατικά αιτήματα». Η Marine Le Pen δίνει απαντήσεις στα θύματα της «ευτυχισμένης παγκοσμιοποίησης». Ο αριστερός λαϊκισμός, για την Μουφ, διακρίνεται από τον δεξιό λαϊκισμό όταν λέει ότι ο αντίπαλος είναι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και όχι οι μετανάστες.

Φτωχέ Γκράμσι!

Οι μαρξιστές διακρίνουν μεταξύ της «τάξης καθεαυτήν» και της «τάξης δι’ εαυτήν». Η διαφορά έγκειται στη συνείδηση. Η ίδια η τάξη είναι ένα κοινωνιολογικό δεδομένο. Η «τάξη για τον εαυτό της» διαμορφώνεται από την εμπειρία των αγώνων, της αυτοοργάνωσης, της επέκτασης και της ενοποίησης των αγώνων, που επιτρέπουν στο προλεταριάτο να υπερβεί τα αιτήματά του για να θέσει τα θεμέλια μιας πλήρους επανάστασης των κοινωνικών σχέσεων και σχέσεων μεταξύ της ανθρωπότητας και της φύσης. Αλλά η Μουφ επιμένει: η κατασκευή ενός λαού δεν είναι η συγκρότηση της «τάξης δι’ εαυτήν». Πρόκειται για μια «πολύ πιο εγκάρσια» διαδικασία, η οποία συγκεντρώνει «ετερογενή αιτήματα» από «διάφορους κοινωνικούς τομείς». Ποιους απ’ όλους; Η Μουφ επικαλείται τον φεμινισμό, τα κινήματα ΛΟΑΤ, την οικολογία ... Αλλά δεν είναι αυτή η ουσία της υπόθεσης. Το σημαντικό είναι ότι η εγκάρσια διαφορά είναι απαραίτητη, διότι δεν είμαστε πλέον στο φορντιστικό καπιταλισμό: «Σήμερα είμαστε όλοι υπό την κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνιολογικών τομέων που ανήκουν στη δεξιά». Επομένως, πρόκειται για ζήτημα «αναδιατύπωσης του σοσιαλιστικού σχεδίου με όρους ριζοσπαστικοποίησης της δημοκρατίας». Αυτό προϋποθέτει την πολιτική αποκρυστάλλωση των αιτημάτων που προέρχονται και από τους τομείς των εργοδοτών. Αυτή η αποκρυστάλλωση προϋποθέτει έναν χαρισματικό ηγέτη που κινητοποιεί τα πάθη, γιατί δεν υπάρχουν μόνο επιχειρήματα: στην πολιτική ο συναισθηματικός παράγοντας είναι σημαντικός. Ο ακροδεξιός λαϊκισμός το έχει κατανοήσει αυτό με σαφήνεια, και ο αριστερός λαϊκισμός πρέπει να κάνει το ίδιο.

Πρόκειται, σε μια πολύ συμπυκνωμένη μορφή, για την ουσία της πολιτικής θεωρίας που συναρπάζει σήμερα ένα μέρος της αριστεράς. Κάτω από ένα μοντέρνο και ριζοσπαστικό περίβλημα, βρίσκεται το πολύ παλιό κρασί σε νέα μπουκάλια. Το σημείο εκκίνησης είναι ψευδές: συνίσταται στη διάσπαση του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και το κεφάλαιο εν γένει, ενώ και τα δύο είναι άρρηκτα συνδεδεμένα μεταξύ τους. Για την Μουφ και τους οπαδούς της, ο εχθρός δεν είναι καπιταλισμός που εκμεταλλεύεται την εργασία και καταστρέφει το περιβάλλον, αλλά το παγκοσμιοποιημένο κεφάλαιο που αδειάζει την «δημοκρατική κυριαρχία» απ’ το περιεχόμενό της. Το αποτέλεσμα είναι μια «εξέγερση των πολιτών» για την αποκατάσταση... ποιου πράγματος; Της «δημοκρατίας» και της «κυριαρχίας» όπως πριν από τη νεοφιλελεύθερη στροφή, με την «εξισορρόπησή» της ανάμεσα στην αριστερά και τη δεξιά μέσα στο πλαίσιο του έθνους. Η Μουφ είναι κατηγορηματική: αναφερόμενη στον ΣΥΡΙΖΑ και στο Podemos, θεωρεί ότι ο λαϊκισμός πρέπει να εισχωρήσει στα θεσμικά όργανα για να τα μεταμορφώσει. Αυτά είναι, γι’ αυτήν, τα συμπεράσματα που θα αντληθούν από την ανάλυση του Γκράμσι για την κατάκτηση της ηγεμονίας. Φτωχέ Γκράμσι! Θα πρέπει να τρίζουν τα κόκαλά του στον τάφο του γιατί αυτό που προτείνει η Μουφ είναι αυτό που ισχυριζόταν ο Γκράμσι ότι κάνει η σοσιαλδημοκρατία... και που την έχει μετατρέψει σε σοσιαλφιλελευθερισμό.

Μετάφρασηe la libertà

Daniel Tanuro, «Le ‘‘moment populiste’’», LCR-La Gauche, 10 Αυγούστου 2017, http://www.lcr-lagauche.org/le-moment-populiste/·  στα αγγλικά: «The ‘‘populist moment’’», International Viewpoint, 30 Αυγούστου 2017, http://www.internationalviewpoint.org/spip.php?article5121

Τα αποσπάσματα προέρχονται από τη συζήτηση μεταξύ της Chantal Mouffe και του Jean-Luc Mélenchon.

Τελευταία τροποποίηση στις Πέμπτη, 31 Αυγούστου 2017 19:25
Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.