Το έργο «Buffaloes at Rest» (Βίσονες σε ανάπαυση) θυμίζει μια εποχή που οι βίσονες ήταν πολυάριθμοι· ίσως 30 εκατομμύρια περιπλανιόνταν στις πεδιάδες στις αρχές του 19ου αιώνα. Όταν δημιουργήθηκε η εικόνα το 1911, είχαν απομείνει μόνο περίπου 1.350. (Library of Congress Prints and Photographs Division)
B. Cooper
Η Απώλεια της βιοποικιλότητας: Τι είναι και πώς μπορούμε να την σταματήσουμε
Το 2026, η πλειοψηφία του πληθυσμού, δηλαδή 4,7 δισεκατομμύρια άνθρωποι, ζει σε πόλεις, ενώ 5,6 δισεκατομμύρια άνθρωποι (σε αστικές και αγροτικές περιοχές) χρησιμοποιούν το διαδίκτυο. Ένα μεγαλύτερο ποσοστό ανθρώπων ζει πλέον με τρόπο που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις μεταποιητικές και βιομηχανικές διαδικασίες, οι οποίες συσκοτίζουν τη συλλογική μας εξάρτηση από τη φύση στο σύνολό της.
Αυτές ακριβώς οι μεταποιητικές και βιομηχανικές διαδικασίες, που οργανώνονται με σκοπό το κέρδος, έχουν καταστρέψει τη φύση. Αυτό σημαίνει τη συρρίκνωση των άγριων οικοτόπων, όπως τα δάση και οι ύφαλοι, την εξαφάνιση ειδών και τη μείωση του διαθέσιμου αποθέματος μορφών ζωής στη Γη – με λίγα λόγια, την απώλεια της βιοποικιλότητας. Αυτή η διαδικασία συνεπάγεται επίσης τη σταδιακή διάβρωση της ανθρώπινης γνώσης για τον φυσικό κόσμο, ιδίως της γνώσης που κατείχαν ιστορικά οι αυτόχθονες λαοί και οι μικροκαλλιεργητές.
Για παράδειγμα, σύμφωνα με την πιο πρόσφατη Παγκόσμια Έκθεση Αξιολόγησης της Διακυβερνητικής Πλατφόρμας Επιστήμης και Πολιτικής για τη Βιοποικιλότητα και τις Υπηρεσίες Οικοσυστημάτων, με βάση το φυσικό σημείο αναφοράς, το 47% των φυσικών περιοχών έχει υποβαθμιστεί ή εξαφανιστεί, το 25% όλων των ειδών κινδυνεύει με εξαφάνιση και το 82% της βιομάζας των άγριων χερσαίων θηλαστικών έχει εξαφανιστεί, όπως δείχνουν, μεταξύ άλλων, τα στοιχεία[1]. Ένας άλλος δυσοίωνος δείκτης της απώλειας της βιοποικιλότητας είναι η μείωση των επικονιαστών – εντόμων, πτηνών και νυχτερίδων που πραγματοποιούν διασταυρούμενη επικονίαση στα ανθοφόρα φυτά. Ένα στα πέντε είδη επικονιαστών της Βόρειας Αμερικής, συμπεριλαμβανομένων των πεταλούδων και των άγριων μελισσών, κινδυνεύει με εξαφάνιση. Η θαλάσσια ζωή απειλείται επίσης, με πάνω από 42.000 είδη –μεταξύ των οποίων ψάρια, θηλαστικά και κοράλλια– να βρίσκονται κοντά στην εξαφάνιση.
Σχεδόν το σύνολο αυτού οφείλεται σε άμεση ανθρώπινη δραστηριότητα, όπως η γεωργία, η εξόρυξη ή η αστική/περιαστική εξάπλωση, αλλά και έμμεσα στη χημική ρύπανση και στα αέρια του θερμοκηπίου που προκαλούν την κλιματική αλλαγή. Πράγματι, επειδή ο παγκόσμιος καπιταλισμός είναι εξαρτημένος από τα ορυκτά καύσιμα, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα δούμε τη μέση παγκόσμια θερμοκρασία να ανέρχεται πάνω από 2,5 °C, οδηγώντας σε πολλαπλές αλυσιδωτές κλιματικές επιπτώσεις που θα μπορούσαν να καταστήσουν τεράστιες εκτάσεις της Γης ακατοίκητες για πολλές μορφές ζωής.
Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι, αν και η ανθρώπινη οικονομική δραστηριότητα αποτελεί άμεσο παράγοντα της απώλειας της βιοποικιλότητας, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο καπιταλισμός, ως οικονομικό σύστημα, δεν κατάφερε να δημιουργήσει μια υγιή, αναγεννητική σχέση με τη φύση – αυτό που είναι γνωστό ως «μεταβολικό ρήγμα». Αυτό, τελικά, υπονομεύει την ανθρώπινη υγεία, την οικονομική βιωσιμότητα και την παγκόσμια γεωργική παραγωγική ικανότητα. Αυτή η διαδικασία πρέπει να σταματήσει και να αντιστραφεί, προκειμένου να διασφαλιστεί η επιβίωση της ανθρωπότητας και μια ακμάζουσα, βιώσιμη οικονομία.
Η βιοποικιλότητα πρέπει να αποτελεί υποχρεωτικό μέρος της εκπαίδευσης όλων των ανθρώπων σε όλο τον κόσμο και κεντρικό πυλώνα κάθε οικονομικής πολιτικής. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορούσαμε να έχουμε ελπίδα, καθώς μια γεωργική επανάσταση στο εγγύς μέλλον μας θα μπορούσε να ανακόψει και, τελικά, να αντιστρέψει τις χειρότερες συνέπειες της μαζικής εξαφάνισης.
Ποικιλότητα οικοσυστημάτων και οικοσυστημικές υπηρεσίες
Η εξάρτησή μας από τον φυσικό κόσμο έχει τις ρίζες της στην εξέλιξη της σύνθετης (πολυκυτταρικής) ζωής στη Γη, η οποία διαρκεί δισεκατομμύρια χρόνια, και φτάνει ακόμη πιο πίσω στο χρόνο, στην ανάπτυξη των πρωτόγονων μικροβίων.
Η διαδεδομένη και εκχυδαϊσμένη ερμηνεία της εξέλιξης ως επιβίωσης και κυριαρχίας του «ισχυρότερου» –μια παρερμηνεία της περίφημης διατύπωσης του Κάρολου Δαρβίνου ότι η εξέλιξη σημαίνει επιβίωση του ικανότερου (δηλαδή, αυτού που έχει προσαρμοστεί καλύτερα στο συγκεκριμένο περιβάλλον του)– αποδεικνύεται από την ίδια τη ζωή ότι είναι αναληθής. Στην πραγματικότητα, εκατομμύρια είδη έχουν προσαρμοστεί ώστε να χρησιμοποιούν πολλές και ποικίλες στρατηγικές επιβίωσης. Πολλές από αυτές είναι ανταγωνιστικές, όπως αυτές μεταξύ αρπακτικών και θηραμάτων ή παρασίτων, αλλά πολλές άλλες στρατηγικές είναι συχνά αμοιβαίες και αλληλοενισχυόμενες. Η σχέση μεταξύ επικονιαστών και ανθοφόρων φυτών αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα αμοιβαίου οφέλους. Ένα άλλο παράδειγμα βρίσκεται μέσα σε όλους μας: τα προβιοτικά βακτήρια που καθιστούν δυνατή την πέψη της τροφής μας. Και υπάρχει το προφανές γεγονός ότι η ζωή των ζώων, συμπεριλαμβανομένης της ανθρωπότητας, εξαρτάται από την πρωτογενή παραγωγή βιομάζας μέσω της φωτοσύνθεσης των φυτών.
Η ζωή στη Γη είναι αλληλένδετη με πολλούς τρόπους, πάρα πολλούς για να αναφερθούν εδώ. Οι ερευνητές της βιοποικιλότητας συχνά αναφέρονται στις «υπηρεσίες οικοσυστήματος», δηλαδή στις λειτουργίες που επιτελούν τα ζώα, τα έντομα, τα φυτά, οι μύκητες και τα βακτήρια στο πλαίσιο της επιβίωσής τους και οι οποίες ωφελούν την υγεία των ανθρώπων και του περιβάλλοντος στο σύνολό του. Για τους ανθρώπους, αυτό συνεπάγεται αλληλεπιδραστικές πρακτικές διαχείρισης, όπως η καταπολέμηση των παρασίτων, το φιλτράρισμα του αέρα και του νερού, ο κύκλος των θρεπτικών ουσιών, η ενίσχυση της επικονίασης των καλλιεργειών, η παροχή καταφυγίου για φυτά και άγρια ζώα κ.λπ.
Η φύση μπορεί να επιτελέσει τα περισσότερα από αυτά τα καθήκοντα καλύτερα από οποιαδήποτε υπάρχουσα τεχνητή εναλλακτική λύση. Τα τρόφιμα, τα ρούχα, τα φάρμακα, οι βαφές, τα έλαια, τα δομικά υλικά και αμέτρητα άλλα προϊόντα που χρησιμοποιούμε απαιτούν ένα ελάχιστο επίπεδο γενετικής ποικιλομορφίας που δεν μπορεί να αντικατασταθεί με τεχνητά μέσα.
Μέσω της αναγεννητικής γεωργίας, μπορούμε επίσης να βελτιώσουμε την ποιότητα των τροφίμων μας. Επιπλέον, ο καθαρός αέρας και το πόσιμο νερό –καθαρά επειδή οι άνθρωποι εξελίχθηκαν για να ζουν από αυτά– αποτελούν παράγωγο της ελάχιστης γενετικής ποικιλομορφίας στα οικοσυστήματα που μοιραζόμαστε με άλλα είδη. Υπονομεύοντας τη βιοποικιλότητα, υπονομεύουμε ακούσια τα θεμέλια για την υγεία του ανθρώπινου οργανισμού.
Αν και υπάρχουν πολλά παραδείγματα σε όλες τις ηπείρους, για τους σκοπούς αυτού του άρθρου μπορούμε να εξετάσουμε την οικολογία των λιβαδιών και των χορτολιβαδικών εκτάσεων της Βόρειας Αμερικής. Τα μηρυκαστικά (μεγάλα θηλαστικά που τρέφονται με χόρτο), όπως ο βίσωνας, κάποτε αριθμούσαν εκατοντάδες εκατομμύρια σε αυτή την ήπειρο. Η συνεχής βόσκησή τους, το ποδοπάτημα του εδάφους και η κοπριά τους, αποτελούσαν ουσιαστικό μέσο αναγέννησης της θρεπτικής αξίας του εδάφους.
Με την σχεδόν πλήρη εξαφάνιση του βίσωνα και την επέκταση της βιομηχανικής κτηνοτροφίας και της εξάπλωσης των αστικών περιοχών, η βορειοαμερικανική ήπειρος έχει χάσει ένα οικοσύστημα ηλικίας ενός εκατομμυρίου ετών που αποτελούσε παράδειγμα οικοσυστημικών υπηρεσιών. Αυτή και άλλες πτυχές των εδαφών της Βόρειας Αμερικής ήταν γενικά κατανοητές από τους αυτόχθονες λαούς (όπως η αποφυγή της υπερβολικής θήρευσης των βισόνων, η πραγματοποίηση ελεγχόμενων καύσεων στα δάση κ.λπ.). Κατά τη διάρκεια μιας οικολογικής ανασυγκρότησης, θα είναι ζωτικής σημασίας η ανθρώπινη γεωργία να μιμηθεί τη φύση, όπως θα εξηγηθεί παρακάτω.
Εξόρυξη, αστική εξάπλωση και αποδάσωση
Οι αστικές και προαστιακές περιοχές αποτελούν κύρια σημεία απώλειας βιοποικιλότητας και προσαρμογής. Η αστική ανάπτυξη επεκτείνει επίσης τις υποδομές για τα αυτοκίνητα και, κατά συνέπεια, τους ασφαλτοστρωμένους δρόμους, τους χώρους στάθμευσης κ.λπ. Αυτή είναι η κληρονομιά των αυτοκινητοβιομηχανιών που άσκησαν πιέσεις στην κυβέρνηση των ΗΠΑ για την κατάργηση των τρένων και των τραμ υπέρ των ασφαλτοστρωμένων δρόμων. Η υποδομή για τα αυτοκίνητα καταλαμβάνει πολύ περισσότερο χώρο από ό,τι χρειάζονται πραγματικά οι άνθρωποι για να ζήσουν, και τον στερεί από τα φυτικά και ζωικά είδη. Μία από τις προκλήσεις για την οικολογική ανασυγκρότηση είναι να γίνουν οι πόλεις πιο οικολογικές και να αντιστραφεί μεγάλο μέρος της σπατάλης που συνεπάγεται η αστική εξάπλωση. Επίσης, η άσφαλτος απορροφά περισσότερη θερμότητα και λιγότερο άνθρακα από ό,τι ένα υγιές έδαφος.
Η εξόρυξη αποτελεί σημαντική πηγή αποδάσωσης. Τα ορυχεία ανοιχτού τύπου απαιτούν εκατοντάδες χιλιάδες στρέμματα γης παγκοσμίως και χρησιμοποιούνται για την εξόρυξη παντός είδους ορυκτών, από χρυσό έως λίθιο. Τα ορυχεία αυτά είναι γνωστά για τον κίνδυνο που ενέχουν για το περιβάλλον, τα δάση, καθώς και για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων. Στο άμεσο μέλλον, τα ορυχεία ανοιχτού τύπου απαιτούν την καταστροφή μεγάλων οικοτόπων και την αποδάσωση. Μεσοπρόθεσμα έως μακροπρόθεσμα, τα ορυχεία ανοιχτού τύπου συχνά μετατρέπονται σε μόνιμες τοξικές λεκάνες όπου τα μέταλλα και τα υπολείμματα βιομηχανικών αποβλήτων αναμιγνύονται με το νερό της βροχής και αποτελούν σοβαρό κίνδυνο για τους ανθρώπους και τα άλλα ζώα.
Ανταγωνιστικές δυνάμεις, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα, εξετάζουν τρόπους απόκτησης των λεγόμενων «κρίσιμων ορυκτών», που απαιτούνται για την τεχνητή νοημοσύνη, τα πολεμικά πυρομαχικά, τα ηλεκτρικά οχήματα κ.λπ. Υπό αυτό το πρίσμα, πρέπει να αναμένουμε μια εντονότερη ώθηση προς την εξόρυξη, ειδικά στις νεοαποικιακές χώρες που εκμεταλλεύονται αυτές οι μεγάλες δυνάμεις, και να σημειώσουμε την εγγενή εχθρότητα των «δικών μας» κυβερνήσεων απέναντι στη βιοποικιλότητα.
Η βιομηχανοποιημένη κτηνοτροφία, η μονοκαλλιέργεια και τα οικοσυστήματα που εξαφανίζονται
Οι καπιταλιστικές μέθοδοι γεωργίας οδηγούν στη μονοκαλλιέργεια, όπου καλλιεργείται περιορισμένος αριθμός φυτικών ειδών λόγω της κερδοφορίας τους και/ή της αξίας χρήσης τους στη διαδικασία παραγωγής ή ως καταναλωτικά αγαθά (π.χ. καλαμπόκι, βαμβάκι, ρύζι, ζάχαρη, λινάρι, σόγια κ.λπ.). Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η κυβέρνηση έχει ενθαρρύνει την παραγωγή καλαμποκιού μέσω διαφόρων επιδοτήσεων. Από τη φύση της, η παραγωγή καλαμποκιού ωφελεί τους μεγάλους αγρότες (τις μεγάλες επιχειρήσεις) εις βάρος των μικρών αγροτών. Το καλαμπόκι είναι μια καλλιέργεια που, με την πάροδο του χρόνου, τείνει να εξαντλεί τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους, τα οποία πρέπει να αντικαθίστανται από χημικά λιπάσματα. Στο πλαίσιο της καπιταλιστικής γεωργίας, η φύση δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τις δικές της μεθόδους για την αναγέννηση του εδάφους, αν και τέτοιες μέθοδοι είναι διαθέσιμες στους ανθρώπους αν αναδιοργανώσουμε τη γεωργία με μη καπιταλιστικό τρόπο.
Οι καπιταλιστικές μέθοδοι καλλιέργειας απαιτούν επίσης τη χρήση φυτοφαρμάκων που σκοτώνουν όχι μόνο «παράσιτα», αλλά και πολλούς σημαντικούς επικονιαστές, όπως είδη μελισσών ή μυγών. Αυτό βλάπτει περαιτέρω τη βιοποικιλότητα.
Η αποδάσωση αποτελεί τεράστιο πρόβλημα για τη γεωργία, ιδίως στη Βραζιλία, καθώς οι καπιταλιστές αγρότες χρειάζονται μεγάλες εκτάσεις γης για τη μαζική παραγωγή σόγιας και για βοσκοτόπους για τα βοοειδή. Η μονοκαλλιέργεια καταστρέφει επίσης άλλα περιβάλλοντα, όπως τις πεδιάδες και τας λιβάδια των ΗΠΑ, οι οποίες για εκατομμύρια χρόνια διατηρούσαν πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά έδαφος. Η σχεδόν πλήρης εξαφάνιση του βίσωνα (που είχε εξοντωθεί εδώ και καιρό από την υπερβολική θήρευση των αποίκων) ήταν ένα εξαιρετικό παράδειγμα τόσο του αμοιβαίου οφέλους της φύσης όσο και των οικοσυστημικών υπηρεσιών.
Συχνά, αυτή η γεωργία εξυπηρετεί τη διατροφή ζώων που εκτρέφονται σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Η προτιμώμενη μέθοδος του καπιταλισμού για την εκτροφή αγελάδων (ή άλλων ζώων) με σκοπό το κρέας ή άλλα προϊόντα τους βασίζεται στις μονάδες εντατικής εκτροφής ζώων (CAFO / concentrated animal-feeding operations). Οι CAFO είναι βάναυσες για τα ζώα, μολύνουν το έδαφος και προκαλούν υψηλές εκπομπές. Οι συνθήκες εργασίας σε αυτές τις εγκαταστάσεις είναι συχνά άθλιες και οι εργαζόμενοι δεν είναι συνδικαλισμένοι, ενώ οι CAFO παράγουν μάλιστα βόειο κρέας χαμηλότερης ποιότητας[2]!
Αυτά τα ζώα (αγελάδες, κοτόπουλα, χοίροι κ.λπ.) αντιπροσωπεύουν επίσης ένα ελάχιστο τμήμα των ζωικών ειδών που εξελίχθηκαν στη Γη και τα οποία έχουν εκτοπιστεί από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Με ολιστικές μεθόδους διαχείρισης, (agriculture) αυτά τα ζώα μπορούν να παρέχουν οικοσυστημικές υπηρεσίες (τα ελεύθερα κοτόπουλα, για παράδειγμα, ραμφίζουν και σκαλίζουν αναζητώντας σπόρους και τρώνε παράσιτα κ.λπ.).
Συνολικά, οι καπιταλιστικές μέθοδοι γεωργίας, οι οποίες οργανώνονται με στόχο τη μεγιστοποίηση των κερδών, υπονομεύουν θεμελιωδώς τη φυσική υγεία του εδάφους, εξαντλούν το διαθέσιμο απόθεμα των μορφών ζωής στη Γη και προκαλούν επίσης τεράστιες εκπομπές άνθρακα. Στη συνέχεια, θα προτείνουμε κάποιες λύσεις.
Ο καπιταλισμός δεν προσφέρει καμία ελπίδα για τον πλανήτη
Ο καπιταλισμός, ως κοινωνικό και οικονομικό σύστημα, έχει αυξήσει ραγδαία τις παραγωγικές και καταστροφικές δυνάμεις του ανθρώπου, επιτρέποντας στο ανθρώπινο είδος να μεταβάλει ριζικά το οικοσύστημα. Ωστόσο, ο καπιταλισμός, από τη φύση του, δεν μπορεί να ελέγξει αυτή τη διαδικασία με ορθολογικό τρόπο. Θα συνεχίσει να εξαντλεί απεριόριστα τη φύση, εκτός αν σταματήσει.
Γενικά, η αναζήτηση κερδών –ο λόγος ύπαρξης του καπιταλισμού– απαιτεί την παραγωγή ενός ολοένα και μεγαλύτερου όγκου τόσο εμπορεύσιμων προϊόντων όσο και πεδίων κερδοσκοπίας (χρηματιστήριο, βάσεις δεδομένων κ.λπ.). Αυτό με τη σειρά του απαιτεί, ιστορικά και γενικά, έναν ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων που και εργάζονται παραγωγικά με πρώτες ύλες και επίσης καταναλώνουν αυτά τα προϊόντα της εργασίας. Μόνο υπό αυτή την έννοια ο καπιταλισμός είναι «αυτοσυντηρούμενος». Αυτή η παγκόσμια μηχανή παραγωγής με σκοπό το κέρδος, για ανταγωνιστική πώληση στην αγορά, έρχεται σε σύγκρουση με τα όρια του πλανήτη Γη. Με απλά λόγια, η ατέρμονη ανάπτυξη είναι μη βιώσιμη μακροπρόθεσμα.
Στην πρώτη γραμμή αυτής της μη βιώσιμης παραγωγής βρίσκεται η χρήση ορυκτών καυσίμων, τα οποία εκπέμπουν αέρια του θερμοκηπίου και προκαλούν την αύξηση της θερμοκρασίας του περιβάλλοντος. Όλα, από τις μεταφορές μέχρι τη γεωργία, είναι διαποτισμένα από την κορυφή μέχρι τη βάση με αυτή την εξάρτηση. Παρά τη διαδεδομένη γνώση του κινδύνου, ο καπιταλισμός δεν θα αλλάξει πορεία, καθώς οι περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες[3] συνεχίζουν να εκμεταλλεύονται τα ορυκτά καύσιμα, και οι μεγιστάνες των ορυκτών καυσίμων συνεχίζουν να καθορίζουν τις κλιματικές πολιτικές.
Ταυτόχρονα, το υπάρχον κεφάλαιο φτάνει στα όριά του σε εθνικό επίπεδο και πρέπει να επεκταθεί. Αυτή είναι η κύρια και γενική αιτία του οικονομικού και στρατιωτικού ανταγωνισμού μεταξύ και εντός των κρατών σήμερα. Ουσιαστικά όλοι οι σύγχρονοι πόλεμοι είναι προϊόν του καπιταλισμού. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων θα επιταχύνει ακόμα περισσότερο τις αντιοικολογικές τάσεις του καπιταλισμού, όπως εκδηλώνονται σε κάθε χώρα, πέραν της αυξημένης κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων για πολεμικούς σκοπούς.
Είναι αναγκαία μια επανάσταση των εργατών, των αγροτών και των αυτοχθόνων λαών για να μας απελευθερώσει από τον καπιταλισμό. Πρέπει να απαλλοτριώσουμε την περιουσία των πλουσίων και να οργανώσουμε δημοκρατικά όλες τις μεγάλες βιομηχανίες. Η ενέργεια, οι μεταφορές, οι τράπεζες, η γη, η μεταποίηση και οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας θα πρέπει να γίνουν δημόσια ιδιοκτησία. Μόνο με αυτόν τον τρόπο θα σταματήσουν οι καταστροφικές τάσεις του καπιταλισμού και θα εγκαθιδρυθεί μια νέα, σχεδιασμένη οικονομία βασισμένη στην ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών.
Τι θα μπορούσε να κάνει μια εργατική κυβέρνηση;
Υπάρχουν πολλά πράγματα που θα μπορούσε να κάνει μια κυβέρνηση του εργαζομένου λαού για να προστατεύσει –και τελικά να αναγεννήσει– τη βιοποικιλότητα, βελτιώνοντας έτσι δραστικά τη ζωή των ανθρώπων.
Πρώτα απ’ όλα, η σπατάλη και η ρυπογόνος παραγωγή, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής και της χρήσης ορυκτών καυσίμων και πλαστικών, πρέπει να περιοριστούν στο απόλυτο ελάχιστο. Πρέπει να πραγματοποιηθεί μια ταχεία και ριζική μετάβαση σε μη ρυπογόνες πηγές ενέργειας, όπως η ηλιακή. Αν έχουμε μια σχεδιασμένη οικονομία, μπορούμε να αναδιοργανώσουμε την εργασία έτσι ώστε να εξαλείψουμε τις θέσεις εργασίας που ρυπαίνουν, εξασφαλίζοντας παράλληλα απασχόληση για όλους, κάτι που θα μας επιτρέψει επίσης να μειώσουμε δραστικά τις ώρες εργασίας[4]. Η μείωση των ωρών εργασίας χωρίς μείωση των αποδοχών αποτελεί ζωτικό μέρος του σοσιαλιστικού περιβαλλοντισμού και της ποιότητας ζωής.
Ένα άλλο μέτρο που θα μπορούσε να λάβει μια εργατική κυβέρνηση είναι η αναδιοργάνωση των πόλεών μας. Μέρος αυτού περιλαμβάνει την αναστροφή της αστικής εξάπλωσης και των υποδομών για τα αυτοκίνητα, καθώς και τη δημιουργία ενός ισχυρού συστήματος μαζικής μεταφοράς, που θα περιλαμβάνει και το σιδηρόδρομο ως επιλογή, ειδικά για τους κατοίκους των αγροτικών περιοχών. Όπως θα εξηγηθεί στη συνέχεια, πρέπει να πραγματοποιηθεί μια πλήρης μεταμόρφωση του τρόπου με τον οποίο ασκούμε τη γεωργία, συμπεριλαμβανομένης της αύξησης των τοπικών πηγών τροφίμων, κάτι που μπορεί να συμβεί ταυτόχρονα με το πρασίνισμα των πόλεων.
Οι περιοχές που έχουν καταστραφεί από βιομηχανικά απόβλητα, αποδάσωση και εξόρυξη πρέπει να επαναφερθούν στη φυσική τους κατάσταση. Τα υπάρχοντα καταφύγια άγριας ζωής και τα εθνικά πάρκα πρέπει να προστατευθούν και να επεκταθούν. Αυτό σημαίνει την κατάργηση όλης της νομοθεσίας και των εκτελεστικών διαταγμάτων που ευνοούν τα ορυκτά καύσιμα και εκδόθηκαν από τις δύο διοικήσεις Τραμπ (οι οποίες έχουν πλήξει τα εθνικά πάρκα), αποκαθιστώντας την ιερότητα της γης.
Μια εργατική κυβέρνηση μπορεί να το επιτύχει αυτό, διότι μια τέτοια κυβέρνηση θα υποστηρίξει και θα προστατεύσει την κοινωνικοποιημένη ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, συμπεριλαμβανομένης της γης. Οι καπιταλιστικές κυβερνήσεις δεν μπορούν, διότι πιστεύουν στην ιδιωτική απαλλοτρίωση της κοινωνικής εργασίας από έναν μικρό αριθμό ανθρώπων (τους εκατομμυριούχους, τους δισεκατομμυριούχους, τους τρισεκατομμυριούχους).
Η αναγεννητική γεωργία είναι καθοριστικής σημασίας
Όλα τα παραπάνω, ωστόσο, είναι αδύνατα όσο οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις και η κτηνοτροφία μας συνεχίζουν να λειτουργούν με καπιταλιστικές μεθόδους. Θα είναι απαραίτητο να αντικατασταθούν οι CAFO με μεθόδους που αξιοποιούν τις υπηρεσίες του οικοσυστήματος. Ένας τέτοιος τρόπος είναι η προσαρμοστική βόσκηση πολλαπλών περιφραγμάτων [AMP / adaptive multi-paddock]. Η AMP (που ονομάζεται επίσης «βόσκηση σε αγέλη» ή «εναλλασσόμενη βόσκηση») επιτρέπει στις αγελάδες να βόσκουν ελεύθερα μέσα σε ένα ελεγχόμενο σύνολο περιφραγμένων χώρων, μετακινώντας περιοδικά το κοπάδι σε νέους βοσκότοπους κάθε λίγες ημέρες. Αυτό προσομοιώνει τα λιβάδια των βισόνων του παρελθόντος. Εκτός από τη βελτίωση της υγείας του εδάφους και του ζωικού κεφαλαίου, η AMP απορροφάει άμεσα άνθρακα από την ατμόσφαιρα και τον δεσμεύει στο χορτάρι και στο έδαφος.
Οι βλάβες της καπιταλιστικής μονοκαλλιέργειας –η οποία βασίζεται σε χημικά λιπάσματα και φυτοφάρμακα– μπορούν να αντιμετωπιστούν με διάφορους τρόπους, συμπεριλαμβανομένης της αποκαταστατικής γεωργίας που αξιοποιεί τις οικοσυστημικές υπηρεσίες με ποικίλους τρόπους, όπως η ελεύθερη βόσκηση περισσότερων ειδών ζώων (αξιοποιώντας τις οικοσυστημικές υπηρεσίες τους), καθώς και η καλλιέργεια χωρίς όργωμα και οι ολιστικές πρακτικές διαχείρισης. Οι μονοκαλλιέργειες μπορούν να καταργηθούν σταδιακά, ώστε να προωθηθεί η ποικιλία των καλλιεργειών για τη συμπλήρωση της διατροφής μας και την τοπική παραγωγή (μειώνοντας έτσι το κόστος μεταφοράς και τη ρύπανση).
Αυτό θα απαιτήσει τον τερματισμό της παραγωγής ανθυγιεινών, αλλά κερδοφόρων, προϊόντων όπως το σιρόπι καλαμποκιού με υψηλή περιεκτικότητα σε φρουκτόζη, καθώς και την αύξηση της παραγωγής μη επεξεργασμένων τροφίμων –όπως αυγά, λαχανικά, δημητριακά, ξηροί καρποί και φρούτα– που είναι καλύτερα για τον ανθρώπινο οργανισμό. Η μέθοδος AMP και παρόμοιες αναγεννητικές πρακτικές θα βελτιώσουν επίσης την ποιότητα του χοιρινού, του κοτόπουλου και του βοείου κρέατος.
Στην αρχή, η εργατική κυβέρνηση θα ενθάρρυνε τους μικρούς αγρότες να καλλιεργούν ποικιλία καλλιεργειών, ενώ θα προστάτευε και θα επέκτεινε τα δικαιώματα γης των αυτοχθόνων λαών, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος επιστροφής για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς. Σταδιακά, καθώς οι πόλεις και τα μέσα μεταφοράς μας βελτιώνονται και καθώς προσαρμόζουμε την τεχνολογία μας στην ολιστική γεωργία, η συλλογική διαχείριση θα αντικαταστήσει τις μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις. Επίσης, μια τέτοια κυβέρνηση θα καταργούσε τις σπατάλες επιδοτήσεων προς τους μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους που λειτουργούν με βάση το ανταγωνιστικό και καταστροφικό καπιταλιστικό μοντέλο. Στην πραγματικότητα, αυτοί οι μεγάλοι όμιλοι, καθώς και η γη, τα απαραίτητα εφόδια και τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας τους, θα γίνουν δημόσια ιδιοκτησία και θα αναδιοργανωθούν ώστε να καλύπτουν τις ανάγκες της διατροφής και της βιωσιμότητας.
Η επόμενη γεωργική επανάσταση
Θα υποστηριχθεί ότι οι CAFO και η μονοκαλλιέργεια είναι αποδοτικές και απαραίτητες για να τροφοδοτήσουν τον κόσμο. Αυτό είναι πολύ αμφίβολο. Η παραγωγή σιτηρών των ΗΠΑ θα μπορούσε από μόνη της να τροφοδοτήσει μεγάλο μέρος του κόσμου (όσον αφορά τις καθαρές θερμίδες, αν όχι τη γεύση), αν δεν χρησιμοποιούνταν για τη διατροφή των ζώων. Το βόειο κρέας είναι, από εξελικτική άποψη, ένα είδος πολυτελείας, μέρος μιας ευρύτερης παμφάγου διατροφής που περιλαμβάνει ένα μείγμα ριζών, φρούτων και σιτηρών. Το ίδιο το καλαμπόκι σπαταλιέται, καθώς χρησιμοποιείται για την παραγωγή σιροπιού καλαμποκιού και άλλων μη εδώδιμων προϊόντων. Η αιτία είναι το κέρδος, όχι η αποδοτικότητα καθεαυτή. Επιπλέον, η καπιταλιστική «αποδοτικότητα» των CAFO και της μονοκαλλιέργειας αντισταθμίζεται από τα μακροπρόθεσμα συστημικά προβλήματα της ρύπανσης, των εκπομπών CO2 και των ασθενειών. Επιτυγχάνεται μέσω της εκμετάλλευσης των εργαζομένων και της καθημερινής σκληρότητας προς τα ζώα.
Ένα πραγματικά αποδοτικό σύστημα θα θρέφει τους ανθρώπους, θα αποκαθιστά τη βιοποικιλότητα και θα αποφεύγει αυτά τα προβλήματα.
Η εκτροφή ζώων που τρέφονται με χόρτο στις εγκαταστάσεις της AMP, η μεγαλύτερη ποικιλία τοπικών καλλιεργειών, καθώς και οι μέθοδοι ολιστικής γεωργίας θα απαιτούσαν σίγουρα περισσότερη εργασία βραχυπρόθεσμα, ακριβώς όπως και οι διαδικασίες επαναφοράς της άγριας φύσης και καταπολέμησης της ρύπανσης θα απαιτούσαν σημαντική επένδυση σε εργατικό δυναμικό. Από την οπτική γωνία του κεφαλαίου (των πλουσίων), αυτό δεν είναι κερδοφόρο. Ωστόσο, δεν θα ήταν πιο δαπανηρό από τα τρισεκατομμύρια που σπαταλούνται στον παγκόσμιο ιμπεριαλισμό, στις επιδοτήσεις προς τις μεγάλες πετρελαϊκές και γεωργικές εταιρείες ή στις πολυτέλειες των πλουσίων. Μια εργατική κυβέρνηση θα εγκατέλειπε αυτές τις σπάταλες επιχειρήσεις και θα υιοθετούσε τις σωστές προτεραιότητες για τον λαό και τον πλανήτη, ενώ θα μπορούσε να εγγυηθεί και πλήρη απασχόληση!
Μια τέτοια επανάσταση θα απαιτούσε, σε μια ειρωνική ανατροπή της ιστορίας, την επιστροφή πολλών στη γη. Όμως, η επανάσταση θα ήταν πρωτίστως βιομηχανική. Υπό μια εργατική κυβέρνηση, η βιομηχανία και η επιστήμη θα στραφούν στο έργο της αναγεννητικής γεωργίας και της αποκατάστασης της άγριας φύσης. Όταν οι εργαζόμενοι θα ελέγχουν όλες τις βιομηχανίες, θα είμαστε σε θέση να αποφασίσουμε τι, πώς και πόσα θα κατασκευάσουμε για να καλύψουμε τις ανθρώπινες ανάγκες, παρέχοντας ειδικά τα απαραίτητα μηχανήματα, εργαλεία, καύσιμα, λιπάσματα και μέσα επικοινωνίας στον αγροτικό τομέα.
Η μηχανοποίηση, τα δορυφορικά δεδομένα, η αεροπορία, ακόμη και η συνετή χρήση γενετικά τροποποιημένων οργανισμών ή της τεχνητής νοημοσύνης, θα μπορούσαν να συμβάλουν τεράστια στην ολιστική γεωργία. Δεν θα αφήσουμε τους ανθρώπους σε αγροκτήματα στην άγρια φύση και θα τους αποχαιρετήσουμε. Οι αγροτικές περιοχές και η άγρια φύση θα πρέπει να γίνουν πιο συνδεδεμένες από ποτέ!
Η επιστήμη και οι στατιστικές σχετικά με τη ζωή στη Γη μπορούν να εξελιχθούν ακόμη περισσότερο, εφοδιάζοντάς μας με τις γνώσεις που χρειάζονται για να σώσουμε περισσότερους οργανισμούς. Φανταστείτε αν η τεχνητή νοημοσύνη, αντί να χρησιμοποιείται για να συνδυάζει τη μαζική παρακολούθηση με τα όπλα, χρησιμοποιούνταν για την παρακολούθηση της κίνησης και του πληθυσμού των απειλούμενων ειδών;
Η βιομηχανία, που σήμερα είναι οργανωμένη σε καπιταλιστική βάση, θα μπορούσε αύριο να οργανωθεί σε σοσιαλιστική βάση. Υπό αυτές τις συνθήκες θα καταστεί δυνατό να σωθούν τα περισσότερα είδη από την εξαφάνιση και να προσφερθούν στις μελλοντικές γενιές υγιεινά τρόφιμα, καθαρός αέρας και νερό. Είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί μια σχέση αμοιβαίας ανταλλαγής με τη φύση, ώστε η ζωή στη Γη να αποκτήσει αξία.
Μετάφραση: elaliberta.gr
B. Cooper, “Biodiversity loss: What it is and how to stop it”, Workers’ Voice/La Voz de los Trabajadores, 6 Ιουλίου 2026, https://workersvoiceus.org/2026/07/06/biodiversity-loss-what-it-is-and-how-to-stop-it/.
B. Cooper, «La pérdida de la biodiversidad: qué es y cómo detenerla, Workers’ Voice/La Voz de los Trabajadores, 6 Ιουλίου 2026, https://workersvoiceus.org/es/2026/07/06/biodiversity-loss-what-it-is-and-how-to-stop-it/.
Σημειώσεις
[1] Σελίδα 31 της έκθεσης IPBES, https://www.ipbes.net/global-assessment
[2] Τα κρέατα που παράγονται σε CAFO περιέχουν ζωικές πρωτεΐνες χαμηλότερης ποιότητας. Όπως αποδεικνύεται, το άγχος ενός ζώου επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται οι πρωτεΐνες. Επιπλέον, οι CAFO ταΐζουν τα ζώα με καλαμπόκι, το οποίο τα ζώα δεν έχουν εξελιχθεί να αφομοιώνουν, με αποτέλεσμα να προκαλούνται πεπτικά προβλήματα στα ζώα και να αυξάνεται η πιθανότητα εμφάνισης ασθενειών. Το βόειο κρέας ελεύθερης βοσκής και διατροφής με χόρτο, που προέρχεται συνήθως από τη μέθοδο AMP, είναι υψηλότερης ποιότητας.
[3] Η Κίνα ξεχωρίζει ως τεράστιος παραγωγός ηλιακής ενέργειας, με την υψηλότερη παραγωγή ηλιακής ενέργειας στην ιστορία μέχρι σήμερα. Αν και όλοι θα έπρεπε να χαιρετίσουν αυτή την εξέλιξη, αυτή η ηλιακή ενέργεια, δυστυχώς, εξακολουθεί να βρίσκεται πολύ κάτω από το επίπεδο που απαιτείται για να απεξαρτηθεί η Κίνα –πόσο μάλλον η ανθρωπότητα– από τα ορυκτά καύσιμα. Ωστόσο, αυτό δείχνει ότι, στο πλαίσιο ενός πλήρως σχεδιασμένου μοντέλου (σε αντίθεση με το καπιταλιστικό μοντέλο της Κίνας με κρατική παρέμβαση), σε συνδυασμό με τη διεθνή συνεργασία, το είδος μας θα μπορούσε να μεταβεί πλήρως στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας πολύ σύντομα.
[4] [Σ.τ.Μ.] Σχετικά με το ζήτημα της προστασίας του κλίματος και της δημιουργίας νέων θέσεων ερτγασίας, βλ. Jonathan Neale, Πολεμήστε τη φωτιά. Πράσινες νέες συμφωνίες και θέσεις εργασίας για το παγκόσμιο κλίμα, μεταφρασμένο και αναρτημένο στο e la libertà, 15 Σεπτεμβρίου 2025, https://www.elaliberta.gr/images/books/Jonathan-Neale_Fight-the-fire.pdf (από το αγγλικό Jonathan Neale, Fight The Fire. Green New Deals and Global Climate Jobs, 2021).