Τέσσερα χρόνια πολέμου και χωρίς τέλος: καταστροφές που προκάλεσαν οι ρωσικές αεροπορικές επιδρομές στο χωριό Νοβοσελίβκα, Απρίλιος 2022.
Φωτογραφία: Oleksandr Ratushniak / UNDP Ukraine / Flickr, CC BY-ND 2.0
Ουκρανία: Η ειρήνη που δεν μπορεί να έρθει
από τον Oleksandr Kyselov
ΠΗΓΗ: www.akweb.de
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Τάσος Αναστασιάδης
Η Ρωσία φαίνεται απρόθυμη να συμβιβαστεί στην Ουκρανία – ένα πρόβλημα που αγνοούν όσοι ζητούν τον τερματισμό της υποστήριξης προς το Κίεβο
Για τους παππούδες μου, χρειάστηκαν τρία χρόνια, δέκα μήνες, δύο εβδομάδες και τρεις ημέρες τρόμου και θυσιών από τη στιγμή που έπεσαν οι πρώτες βόμβες στις πόλεις της Λευκορωσίας και της Ουκρανίας ως ότου να ηττηθεί ο εισβολέας. Σήμερα, ο πόλεμος που διεξάγει η Ρωσία στη χώρα μας πρόκειται να εισέλθει στον πέμπτο χρόνο του χωρίς να διαφαίνεται ούτε νίκη ούτε ήττα. Σχεδόν το 20% του εδάφους της Ουκρανίας έχει ήδη καταληφθεί, έστω και αν λιγότερο από το 1% αυτού κατακτήθηκε τον τελευταίο χρόνο.
Προς ανακούφιση πολλών οπαδών της ειρήνης, οι προσπάθειες του Κιέβου έχουν στραφεί προς την αναζήτηση διπλωματικών λύσεων, με τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες να ακολουθούν το παράδειγμά του. Ωστόσο, με τις προθεσμίες του Τραμπ να παρέρχονται, η τελική συμφωνία δεν μοιάζει καθόλου να πλησιάζει. Οι αισιόδοξες δηλώσεις, ότι το 95% των όρων έχουν ήδη συμφωνηθεί, με μόνο μερικά δύσκολα σημεία να είναι σε εκκρεμότητα, μας κάνουν να αναρωτιόμαστε σε τί αυτό διαφέρει από το κατάπτυστο ανακοινωθέν της Κωνσταντινούπολης, το οποίο επίσης «σχεδόν μας έφερε την ειρήνη», αλλά ήταν εξίσου γεμάτο με εκκρεμείς διαφωνίες.
Οι διαπραγματεύσεις τώρα περιστρέφονται κυρίως γύρω από τις θέσεις της Ουκρανίας και των συμμάχων της, με τις θέσεις των ΗΠΑ, που με τη σειρά τους διεξάγουν συνομιλίες με τη Ρωσία. Οι τελευταίες προτάσεις κρατούν ορισμένους συμβολισμούς -εγχώριο στρατό 800.000 ανθρώπων, εγγυήσεις τύπου “άρθρου 5” που θα ισχύουν έως ότου η Ουκρανία πυροβολήσει απρόκλητα το ρωσικό έδαφος- αφήνοντας όμως ανεπίλυτα τα ζητήματα του ελέγχου του πυρηνικού σταθμού στη Ζαπορίζια και των εδαφικών παραχωρήσεων. Το Κίεβο συμφώνησε για προεδρικές εκλογές και πρότεινε ακόμη και δημοψήφισμα για την επικύρωση της ειρηνευτικής συμφωνίας, με την προϋπόθεση ότι η εκεχειρία θα το καθιστούσε δυνατό. Όλα αυτά μάταια: μετά από ένα τηλεφώνημα, τόσο ο Πούτιν όσο και ο Τραμπ συμφώνησαν ότι μια άμεση κατάπαυση του πυρός απλώς θα παράτεινε τη σύγκρουση.
Εν τω μεταξύ, η Ρωσία συνεχίζει να «επιλύει τα προβλήματα με στρατιωτικά μέσα». Στις αρχές Ιανουαρίου, επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές προκάλεσαν πλήρη διακοπή ρεύματος στις περιοχές Ντνιπροπετρόφσκ και Ζαπορίζια, αφήνοντας σχεδόν 800.000 άτομα χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, ενώ οι θερμοκρασίες έπεσαν πολύ κάτω από το μηδέν. Στη συνέχεια, διακόπηκε η παροχή ρεύματος σε πάνω από 500.000 ανθρώπους στο Κίεβο. Η Μόσχα έριξε ακόμη και έναν υπερηχητικό βαλλιστικό πύραυλο Oreshnik με πυρηνική ικανότητα, ο οποίος φαίνεται ότι χτύπησε μια υπόγεια αποθήκη φυσικού αερίου κοντά στα πολωνικά σύνορα.
Η έμμονη ιδέα (Idée Fixe) της Ρωσίας
Ο Αντρέι Μόβτσαν υποστηρίζει στο Counterpunch [ελληνικά] ότι πολλοί υποτιμούν σοβαρά την ιδεολογική συνιστώσα της εισβολής του Κρεμλίνου. Όλες οι εξωτερικές ενέργειες της Ρωσίας από καιρό υποτάσσονται σε έναν στόχο: την υποταγή της Ουκρανίας, η οποία έχει γίνει μια idée fixe [έμμονη ιδέα]. Εάν αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί στρατιωτικά τώρα, η Ρωσία θα ενσωματώσει σε οποιαδήποτε ειρηνευτική διαδικασία όρους που θα της επιτρέψουν να το συνεχίσει σε πιο ευνοϊκές συνθήκες. Η πρόληψη αυτής της επαναφοράς της επίθεσης είναι καθοριστική τόσο για την Ουκρανία όσο και για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Αυτό είναι που εξηγεί την σκληρή αντίδραση της Μόσχας ακόμη και σε μια πολύ προσεκτική συζήτηση για μια ενδεχόμενη ανάπτυξη πολυεθνικών δυνάμεων στην Ουκρανία: περιορισμένου μεγέθους, μόνο μετά από μια συνολική κατάπαυση του πυρός, μακριά από τη γραμμή επαφής και ακόμα και χωρίς κανέναν κίνδυνο για την ασφάλειά της. Το Κρεμλίνο θεωρεί κάθε πιθανό εμπόδιο ως απειλή για τις φιλοδοξίες του και προειδοποιεί ότι τέτοιες μονάδες και εγκαταστάσεις θα αντιμετωπίζονται ως θεμιτοί στρατιωτικοί στόχοι.
Εάν η Ρωσία αναζητούσε πράγματι συμβιβασμό με καλή πίστη, μια υποθετική διεθνής αποστολή αστυνομικού τύπου σε μια αποστρατιωτικοποιημένη ουδέτερη ζώνη, κατά μήκος ολόκληρης της γραμμής επαφής, θα μπορούσε να άρει την πολιορκία του Χερσώνας, να εξασφαλίσει την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στον Δνείπερο, να εξασφαλίσει το πυρηνικό εργοστάσιο της Ζαπορίζια, να αποκαταστήσει την πρόσβαση στα ορυχεία άνθρακα του Ποκρόφσκ, να επιτρέψει την επιστροφή των προσφύγων και να διαχωρίσει φυσικά τις δυνάμεις. Σε αντίθεση με στρατιωτικές δυνάμεις, μια τέτοια αποστολή θα μπορούσε να επικεντρωθεί στην προστασία και την παρακολούθηση των αμάχων και όχι στην ανάπτυξη μιας δύναμης ισχύος. Θα μπορούσε ακόμη και να επιτρέψει στη Μόσχα να διακηρύξει νίκη: καμία δύναμη του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία, μια ζώνη ασφαλείας για προστασία «του λαού του Ντονμπάς», διατήρηση της χερσαίας σύνδεσής της με την Κριμαία, ενώ και μια ένταξη στην ΕΕ θα υποχρέωνε το Κίεβο να σέβεται τα δικαιώματα των μειονοτήτων και να τους παρέχει μηχανισμούς για υποβολή παραπόνων. Το γεγονός ότι δεν εξετάζεται καν κάτι παρόμοιο αποτελεί περαιτέρω απόδειξη ότι όλα αυτά δεν είναι παρά δικαιολογίες.
Στη συνεδρίαση του Υπουργείου Άμυνας τον Δεκέμβριο του 2025, ο Πούτιν ήταν σαφής: η Ρωσία θα επιτύχει «χωρίς όρους» τους πολεμικούς της στόχους και θα «απελευθερώσει τα ιστορικά της εδάφη», προβλέποντας ότι τα ευρωπαϊκά «γουρουνάκια» που υποστηρίζουν το Κίεβο θα χάσουν τελικά την μάχη.
Η ειρηνιστική πτέρυγα
Οι εκπρόσωποι του Peace from Below, Alexei Sakhnin και Lisa Smirnova, επίσης απορρίπτουν (στο Jacobin) την ιδέα ότι ο Πούτιν θα επεδίωκε μια φιλική λύση. Οι στόχοι του ρωσικού καθεστώτος είναι να συντρίψει πλήρως την Ουκρανία, αφήνοντάς την ανυπεράσπιστη και σε πολιτική αναταραχή, να δικαιολογήσει το κόστος της «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης» και να αποφύγει και τυχόν μελλοντικές απειλές. Ωστόσο, πιστεύουν πως μια γνήσια έκκληση από τα λαϊκά κινήματα για άμεση και άνευ όρων εκεχειρία, όταν απορριφθεί από το Κρεμλίνο, θα απονομιμοποιήσει το καθεστώς στα μάτια των συμπαθούντων του.
Αυτή η στάση είναι περισσότερο και από αφελής. Θα μπορούσε ακόμη και να προκαλέσει ζημιές αν ληφθεί σοβαρά υπόψη. Η υπονόμευση της υποστήριξης της αμυντικής προσπάθειας της Ουκρανίας απλώς αποδυναμώνει τη διαπραγματευτική δύναμη του Κιέβου. Είναι εντελώς ασαφές τι θα μπορούσε να προσφέρει μια τέτοια έκκληση διαφορετικό από τις προηγούμενες προτάσεις της Ουκρανίας, χωρίς να δώσει στο Κρεμλίνο ακριβώς αυτό που θέλει. Κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους, το Κίεβο υπέβαλε πολλαπλές προτάσεις εκεχειρίας, οι οποίες όλες απορρίφθηκαν κατηγορηματικά. Ωστόσο, δεν υπήρξαν διαμαρτυρίες από οργισμένους ακτιβιστές υπέρ της ειρήνης σε όλο τον κόσμο έξω από τις ρωσικές πρεσβείες. Και, ενώ στη Δύση πραγματοποιήθηκαν μαζικές διαδηλώσεις υπέρ της ειρήνης που καταδίκαζαν τον εγχώριο μιλιταρισμό, τις οποίες άλλωστε τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης κάλυψαν εκτενώς, τίποτα παρόμοιο δεν παρατηρήθηκε στους δρόμους των ρωσικών πόλεων.
Ενώ σημειώνονται πράγματι λιποταξίες και αυξάνεται και η κόπωση, η Μόσχα αναφέρει ότι υπερβαίνει τα όρια στρατολόγησης μισθοφόρων. Εκατοντάδες χιλιάδες Ρώσοι συνεχίζουν να στέλνονται ως στρατιώτες στην Ουκρανία, εθελοντικά, για να αποφύγουν ποινές, να κερδίσουν χρήματα ή να προωθήσουν την καριέρα τους. Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι χρειάζονται πολύ περισσότερα από απλά θετικά μηνύματα από το εξωτερικό για να ξεσηκωθεί ένας λαός. Η έλλειψη τροφίμων πυροδότησε την εξέγερση το 1917, και ήταν οι βαριές απώλειες στο πεδίο της μάχης και η δυσπιστία απέναντι στην ανίκανη ηγεσία που οδήγησαν στην εξέγερση του Πριγκόζιν το 2023.
Η αδύνατη αποστολή της Ουκρανίας
Τα τελευταία στοιχεία της κοινής γνώμης δείχνουν σταθερή ανθεκτικότητα: κατά τη διάρκεια όλου του έτους, το ποσοστό εκείνων που αντιτίθενται κατηγορηματικά σε εδαφικές παραχωρήσεις παραμένει σταθερό, σε απλή πλειοψηφία. Ταυτόχρονα, περισσότεροι από τα δύο τρίτα θα μπορούσαν να αποδεχθούν πάγωμα της σύγκρουσης αλλά με το 74% να συνεχίζει να απορρίπτει τους όρους της Μόσχας. Όμως υπάρχει και ένα 17% που θα μπορούσε να συμβιβαστεί με την εκδοχή της Ρωσίας για την ειρήνη, ενώ ένα άλλο 9% παραμένει αναποφάσιστο -αρκετοί άνθρωποι στους οποίους θα μπορούσαν να απευθυνθούν ή να προσφύγουν όσοι είναι έτοιμοι για να το ρισκάρουν. Και καθώς οι πόροι μειώνονται και η εξάντληση βαθαίνει, αυτοί οι αριθμοί θα μπορούσαν να αυξηθούν, γεγονός που θα μπορούσε να θέσει τις βάσεις για εσωτερικές πολιτικές συγκρούσεις.
Η δημοσιονομική πραγματικότητα είναι σκληρή. Ο προϋπολογισμός της Ουκρανίας για το 2026 χρειάζεται 49 δισεκατομμύρια δολάρια σε εξωτερική βοήθεια -χωρίς την οποία η χώρα δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει οικονομικά. Το περσινό εμπορικό έλλειμμα διπλασιάστηκε φτάνοντας τα 42 δισεκατομμύρια δολάρια, ενισχύοντας την εξάρτηση από τις ταμειακές ροές της Δύσης. Το δημόσιο χρέος έχει φτάσει τα 186 δισεκατομμύρια δολάρια, με την εξυπηρέτησή του να απορροφάει ήδη το 18% των εγχώριων εσόδων. Αντί να κατασχέσει τα παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία, το δάνειο της ΕΕ, ύψους 90 δισεκατομμυρίων ευρώ για το 2026-2027, προστίθεται σε αυτό το χρέος, έστω και αν η αποπληρωμή του υποτίθεται ότι αναβάλλεται έως ότου η Μόσχα πληρώσει επανορθώσεις. Ακόμα και αν χρησιμοποιηθούν τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία, χωρίς ειρήνη στον ορίζοντα, η παγίδα του χρέους σφίγγει και τα έξοδα ανασυγκρότησης αυξάνονται.
Η στρατιωτική εξάντληση επιδεινώνει την δημοσιονομική κρίση. Η επιδημία των αδικαιολόγητων απουσιών έφτασε σε επίπεδα ρεκόρ το 2025, ωθώντας την κυβέρνηση να περιορίσει τα στατιστικά στοιχεία και να ανακοινώσει ακόμη μια αλλαγή υπουργού Άμυνας. Το Κίεβο εξακολουθεί να ελέγχει σχεδόν το 20% των αμφισβητούμενων εδαφών, με τις αστικές τους περιοχές να είναι γερά οχυρωμένες. Μια απόσυρση από αυτές είναι εξαιρετικά αντιδημοφιλής αλλά και στρατηγικά επικίνδυνη, καθώς μετακινεί την πρώτη γραμμή του μετώπου πιο κοντά σε γειτονικές περιοχές, σε θέσεις που είναι πιο δύσκολο να τις υπερασπιστούν. Οι ρωσικές δυνάμεις προχωρούν αργά, με βαριές απώλειες, αλλά η Μόσχα φαίνεται έτοιμη να περιμένει και να πληρώσει το τίμημα.
Αυτή η ζοφερή κατάσταση επιβάλλει ένα αναπόφευκτο ερώτημα, που θα το είχα αποφύγει, τα προηγούμενα χρόνια, με το πρόσχημα ότι δεν είμαι στρατιωτικός ειδικός. Ποιος είναι ο στόχος της Ουκρανίας σε αυτόν τον πόλεμο;
- Να αντέξει μέχρι να συγκεντρώσει δυνάμεις για να εκδιώξει τους κατακτητές; Αλλά από πού θα προέλθουν αυτοί οι πόροι;
- Να περιμένει μέχρι να καταρρεύσει η ρωσική οικονομία; Η έρευνα του Ilya Matveev επισημαίνει ότι η κρατική κινητοποίηση βοήθησε τη Ρωσία να ξεπεράσει τους αρχικούς κραδασμούς, έστω και αν η οικονομία της εισήλθε σε μακροχρόνια στασιμότητα -όμως καμία άμεση κατάρρευση δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα.
- Να διατηρήσει την ανεξαρτησία και τις μελλοντικές της προοπτικές; Αλλά ο παρατεταμένος πόλεμος υπονομεύει και τα δύο.
Η υποστήριξη του λαού δεν είναι το ίδιο με την υποστήριξη της κυβέρνησης. Η τελευταία μπορεί να είναι απαίσια και αηδιαστική, αλλά οι κάτοικοι της Ουκρανίας δεν μπορούν να προχωρήσουν και να την παραμερίσουν, καθώς η επικράτηση του εισβολέα θα ήταν πολύ χειρότερη. Πράγματι, λίγοι είναι διατεθειμένοι να ρισκάρουν τη ζωή τους πολεμώντας, αλλά ακόμη λιγότεροι θα επέλεγαν να ζήσουν υπό κατοχή. Οι καλύτερες επιλογές από ατομική άποψη θα ήταν να σταματήσει ο πόλεμος ή, τουλάχιστον, να υπάρξει η ευκαιρία να διαφύγουν. Αλλά καμία από τις δύο δεν είναι εφικτή για τη χώρα στο σύνολό της.
Η Ρωσία είναι έτοιμη να αναλάβει το κόστος του πολέμου, καταδικάζοντας την Ουκρανία σε ένα καθόλου ζηλευτό δίλημμα: να υποκύψει τώρα ή να συνεχίσει να πολεμάει όσο συνεχίζεται η υποστήριξη. Η διεκδίκηση να σταματήσει η ενίσχυσή της προκειμένου να αναγκαστεί η Ουκρανία να παραδοθεί σε έναν «πόλεμο που δεν μπορεί να κερδηθεί» είναι μια περίεργη πολιτική επιλογή, έστω και αν πολλοί στην αριστερά φαίνονται να ικανοποιούνται με αυτήν. Αργά ή γρήγορα, ένα τέτοιο αποτέλεσμα μπορεί πράγματι να γίνει πραγματικότητα. Αλλά, προς απογοήτευση της ειρηνιστικής πτέρυγας, ο κόσμος στον οποίο αυτό γίνεται δυνατό δεν φέρνει τον παράδεισο.
Η νέα παγκόσμια αταξία
Το ευρύτερο πλαίσιο προσφέρει μια γεύση του μέλλοντος. Στις 3 Ιανουαρίου, οι Ηνωμένες Πολιτείες διεξήγαγαν μια στρατιωτική επιχείρηση για τη σύλληψη του αυταρχικού ηγέτη της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο. Αυτή δεν χρειάστηκε καν να ντυθεί ως ανθρωπιστική επέμβαση. Η δικαιολογία ήταν διάφανη: ο έλεγχος του πετρελαίου.
Ενθουσιασμένος από την επιτυχία του, ο Τραμπ επανέφερε την διάθεσή του να αποκτήσει τη Γροιλανδία και χλευάζοντας μάλιστα ανοιχτά το διεθνές δίκαιο. Το μήνυμα ήταν σαφές: η δύναμη αποφασίζει, οι κανόνες ακολουθούν αν βολεύουν. Σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι σαφές πόσο διαρκές είναι πραγματικά το ενδιαφέρον της Ουάσιγκτον για την Ουκρανία, ποιο τίμημα θα ζητήσει και αν οι τυχόν εγγυήσεις ασφάλειας θα δεσμεύουν τις ΗΠΑ όταν αλλάξουν οι συνθήκες. Για την Ευρώπη, που ακόμα προσπαθεί να συμβιβαστεί με την αναγκαιότητα να αντιμετωπίσει τη Ρωσία, η οποία είναι έτοιμη να επιβάλει τα συμφέροντά της με τη βία, αυτό μοιάζει λιγότερο με πράξη ενός ηγέτη και περισσότερο με προδοσία. Ξαφνικά, η παρουσίαση της Ουκρανίας σαν ασπίδα παύει να ακούγεται πλέον απλώς μεταφορικά. Οι διαβεβαιώσεις του Πούτιν δεν πρέπει να προσφέρουν καμία ανακούφιση είναι ένας άνθρωπος που κρατάει το λόγο του με μια στενότερη έννοια: τον δίνει και τον ξαναπαίρνει πίσω.
Η Ουκρανία μπορεί να χρειαστεί να καταπιεί το πικρό χάπι, αλλά το ίδιο και κάθε άλλη χώρα που δεν αναζητάει ή δεν είναι σε θέση για αυτοκρατορικές κατακτήσεις. Όποιος περιορίζει την ειρήνη ή τη δικαιοσύνη σε ηθικές κατηγορίες δεν θα μπορέσει ποτέ να επιτύχει ούτε τη μία ούτε την άλλη. Αντί να καταδικάζουμε το κακό, είναι καιρός να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που το καθιστά δυνατό. Πρέπει άραγε οι μικρότερες χώρες ή κοινότητες να αποδεχθούν έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις υπαγορεύουν ό,τι θέλουν; Και αν όχι, ποια εργαλεία υπάρχουν στην πραγματικότητα για να αντισταθεί κανείς όταν κάποιος ισχυρότερος τον στριμώξει;
Der Frieden, der nicht kommt 20/1/2026
The Peace That Cannot Come 22/1/2026