Χαμαντάν - 31 Δεκεμβρίου 2025

Alborz Ghandehari

Ούτε Χαμενεΐ, ούτε Τραμπ, ούτε Σάχη: Προς έναν οδικό χάρτη για τη δημοκρατία στο Ιράν

Πώς μπορεί κανείς να γράψει σε μια στιγμή που τον κατακλύζει η οδύνη; Στο Ιράν, η μαζική πολιτική αντίσταση στον αυταρχισμό από τα τέλη του Δεκέμβρη του 2025 έχει αντιμετωπιστεί με μαζικές δολοφονίες από το κράτος. Καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, πάνω από 2.600 άτομα (με εκτιμήσεις που αναφέρουν ότι ο αριθμός είναι πιο κοντά στα 3.500 ή και παραπάνω) έχουν δολοφονηθεί από τις δυνάμεις ασφαλείας του κράτους. Τουλάχιστον 18.000 έχουν συλληφθεί [σ.τ.μ., από τότε που γράφτηε το άρθρο οι αριθμοί αυτοί έχουν αυξηθεί κατά πολύ].

Οι συγκλονιστικές εικόνες από νεκροτομεία και αποθήκες γεμάτες με πτώματα σε σάκους επιβάλλουν σ’ όλους τους ανθρώπους με συνείδηση να γίνουν μάρτυρες.

Η μαζική πολιτική αντίσταση δεν είναι άγνωστη στον λαό του Ιράν. Αυτή είναι η τέταρτη πανεθνική εξέγερση σε μόλις οκτώ χρόνια. Αλλά τι εξηγεί τις επανειλημμένες καταλήψεις των δρόμων από μάζες που αντιμετωπίζουν τον τεράστιο κίνδυνο να σκοτωθούν, να τυφλωθούν ή να ακρωτηριαστούν, να φυλακιστούν και να επιβλέπονται από ένα δικαστικό σύστημα γνωστό για τη χρήση της εκτέλεσης ως μέσου καταστολής της διαφωνίας; Η απάντηση μπορεί να είναι μόνο ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να αγνοούν συνεχώς την επιθυμία τους να απελευθερωθούν από ένα καταπιεστικό κράτος – ένα κράτος που έχει χάσει κάθε νομιμότητα σε ευρεία στρώματα της κοινότητας.

Ωστόσο, δεν πρέπει να ρομαντικοποιούμε αυτό το γεγονός. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι εκφράζουν συνεχώς την επιθυμία τους να είναι ελεύθεροι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα κερδίσουν αυτή την ελευθερία, κάτι που το καθιστά εξαιρετικά οδυνηρό. Ωστόσο, η μαζική εκδήλωση της άρνησης του λαού να αποδεχτεί το κράτος στο σύνολό του –και, στο πλαίσιο αυτό, η άρνηση των ατόμων να σιωπήσουν, να αποδεχτούν την εξουσία με τους δικούς της όρους– θα αποτελέσει μια ανεξίτηλη μνήμη στην ιστορία.

Με άλλα λόγια, όταν οι μελλοντικές γενιές Ιρανών που δεν θα ζουν πλέον υπό την Ισλαμική Δημοκρατία κοιτάξουν πίσω, θα θυμούνται αυτά τα χρόνια αγώνων ως εξαιρετικά σημαντικά.

Ταυτόχρονα, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι καθημερινές πράξεις αντίστασης αποσπούν κομμάτια της εξουσίας στο παρόν. Ένα παράδειγμα γι’ αυτό είναι ότι αμέτρητες γυναίκες σε πολλά μέρη της χώρας δεν συμμορφώνονται πλέον με τον νομικά επιβαλλόμενο θρησκευτικό κώδικα ενδυμασίας (χιτζάμπ), ως άμεσο αποτέλεσμα των αιματηρών αγώνων τους κατά τη διάρκεια της εξέγερσης «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022, που πυροδοτήθηκε από τη σύλληψη της Μάχσα Ζίνα Αμινί και τον επακόλουθο θάνατό της υπό κράτηση.

Χτίζοντας ένα δημοκρατικό μέλλον

Αυτό που απουσιάζει εντυπωσιακά από τη σημερινή κάλυψη αυτών των διαδηλώσεων από τα δυτικά μέσα ενημέρωσης είναι η συγκρότηση ενιαίου προοδευτικού πόλου κινητοποίησης μεταξύ ενός σημαντικού τμήματος των διοργανωτών του κινήματος, οι οποίοι εδώ και πολλά χρόνια προωθούν ένα ριζοσπαστικά δημοκρατικό πρόγραμμα για το μέλλον του Ιράν και των οποίων η νομιμοποίηση στα μάτια των άμεσων κοινοτήτων τους δεν πρέπει να αγνοηθεί ή να υποτιμηθεί.

Αυτό το τμήμα αποτελείται από φεμινιστικές συλλογικότητες, φοιτητικές ομάδες, συνδικάτα και σωματεία, συνταξιούχους, εκπαιδευτικούς, συγγραφείς που αγωνίζονται κατά της λογοκρισίας, συμβούλια συντονισμού διαμαρτυριών μεταξύ εθνικών μειονοτήτων όπως οι Κούρδοι και οι Μπαλούχοι, καθώς και πολιτικούς κρατούμενους.

Ταυτόχρονα, αυτός ο προοδευτικός πόλος –που ορισμένοι περιγράφουν ως κοινωνία των πολιτών– έχει καταστήσει σαφή την αντίθεσή του στην αξιοποίηση του δημοκρατικού αγώνα του Ιράν από ξένες δυνάμεις. Αυτές περιλαμβάνουν κυρίως τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, καθώς και τον υποψήφιό τους ως αντικαταστάτη, Ρεζά Παχλαβί –τον εξόριστο γιο του πρώην εκθρονισμένου σάχη και δικτάτορα του Ιράν– ο οποίος διεκδικεί την ηγεσία του κινήματος και προτρέπει αυτές τις δυνάμεις να παρέμβουν εκ μέρους του.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει απειλήσει με στρατιωτική επέμβαση, ενώ ταυτόχρονα ισχυρίζεται ότι η κυβέρνηση του Ιράν είναι έτοιμη να διαπραγματευτεί μαζί του. Είναι σαφές ότι το αμερικανικό κοινό δεν έχει καμία διάθεση για έναν πόλεμο που σίγουρα θα είναι μακροχρόνιος. Αυτή τη στιγμή, που γίνεται σαφές ότι ο Τραμπ αλλάζει τη ρητορική του με βάση τα πολιτικά και επιχειρηματικά συμφέροντα των ΗΠΑ και όχι αυτά του λαού του Ιράν, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να επικεντρωθούμε στο έργο και τις προοπτικές των ηγετών της πολιτικής αντίστασης.

Γιατί υπάρχει οργή

Ενώ οι πρώτες διαμαρτυρίες ξεκίνησαν μεταξύ εμπόρων που ήταν εξοργισμένοι από την απότομη πτώση της αξίας του νομίσματος λόγω των επιπτώσεων των αμερικανικών κυρώσεων, γρήγορα εξελίχθηκαν σε μια ευρύτερη αντικυβερνητική εξέγερση που εξέφραζε την οργή του λαού απέναντι στο κράτος και την ντόπια οικονομική ελίτ του Ιράν για τις δεκαετίες συσσωρευμένων οικονομικών αδικιών και βίαιης καταστολής με βάση το φύλο, τη σεξουαλική ταυτότητα, την εθνικότητα και την κοινωνική τάξη.

Πράγματι, η ελίτ έχει γίνει πλουσιότερη παρά τις κυρώσεις, λόγω της μαζικής ιδιωτικοποίησης των βιομηχανιών κατά τη διάρκεια δεκαετιών και της συγκέντρωσης του πλούτου στα χέρια του κράτους και των στρατιωτικών εργολάβων, των οποίων οι περιουσίες δεν φορολογούνται και δεν είναι διαφανείς.

Εν τω μεταξύ, οι εργαζόμενοι σε όλους τους τομείς, από την εκπαίδευση έως το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο, προσλαμβάνονται με ευρέως διαδεδομένες νεοφιλελεύθερες συμβάσεις προσωρινής απασχόλησης που χαρακτηρίζονται από υπερβολική εκμετάλλευση, ενώ οι ηγέτες των συνδικάτων φυλακίζονται για κινητοποιήσεις.

Ενώ η επιβολή μέγιστων κυρώσεων από τον Τραμπ οδήγησε σε απότομη πτώση της αξίας του νομίσματος και σε ραγδαία αύξηση του πληθωρισμού, τα θεμέλια για τη μεγάλη εσωτερική ανισότητα είχαν ήδη τεθεί από την Ισλαμική Δημοκρατία εδώ και δεκαετίες.

Επιπλέον, η σημερινή εξέγερση απηχεί τα αιτήματα που διατυπώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξέγερσης «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», η οποία οδήγησε σε ευρεία απόρριψη από την κοινωνία της ανισότητας των φύλων που υποστηρίζεται από το κράτος, είτε στον τομέα του οικογενειακού δικαίου και των πολιτικών δικαιωμάτων, είτε στον τομέα της αστυνόμευσης της ενδυμασίας και του σώματος των γυναικών, είτε στον τομέα της εργασίας.

Η Ισλαμική Δημοκρατία, όπως και η μοναρχία των Παχλαβί πριν από αυτήν, έχει επίσης ακολουθήσει κεντρικές αναπτυξιακές πολιτικές που έχουν φέρει πλούτο στο περσικό κέντρο της χώρας, ενώ έχουν θεσμοθετήσει την οργανωμένη εγκατάλειψη των περιφερειακών περιοχών που κατοικούνται από εθνικές μειονότητες, συμπεριλαμβανομένων των κουρδικών, μπαλουχικών, αραβικών και λορικών κοινοτήτων. Αυτό, σε συνδυασμό με την καταπίεση των γλωσσικών και πολιτικών δικαιωμάτων, έχει βγάλει πολλούς από αυτές τις κοινότητες στους δρόμους.

Όλοι αυτοί οι παράγοντες, σε συνδυασμό με τη συνεχή δολοφονική καταστολή από το κράτος, αποτελούν τις ρίζες της οργής του λαού απέναντι στην Ισλαμική Δημοκρατία και του αιτήματος της κατάργησής της. Αυτή η οργή σίγουρα δεν είναι μια επινόηση που δημιουργήθηκε από ξένες δυνάμεις, όπως υπονοούν ορισμένοι.

Λύσεις

Ταυτόχρονα, η υποστήριξη προς τον Παχλαβί από ένα τμήμα των διαδηλωτών και της διασποράς απαιτεί προσοχή. Αν και αυτό το τμήμα έχει ζητήσει την επιστροφή του, είτε ως σάχη είτε ως ηγέτη ενός μεταβατικού συμβουλίου, η πραγματικότητα είναι ότι αυτή η υποστήριξη είναι άνιση και περιορισμένη. Στην πραγματικότητα, συχνά προέρχεται από ένα αίσθημα απελπισίας και την επιθυμία για μια απτή λύση.

Όπως υποστηρίζει η μελετήτρια ιρανικών σπουδών Elham Hoominfar: «Η υποστήριξη προς τον Παχλαβί σηματοδοτεί απελπισία, όχι συναίνεση». Άλλοι έχουν αναλύσει με παρόμοιο τρόπο αυτή την περιορισμένη υποστήριξη στο πλαίσιο διαδηλώσεων σε συγκεκριμένες περιοχές, καθώς και την έλλειψη ενός δικτύου πιστών στον Παχλαβί στο κρατικό μηχανισμό που θα μπορούσε να αποστατήσει και να καταλάβει την εξουσία.

Πέρα από αυτό, οι ΗΠΑ δεν έχουν καλό παρελθόν στην προώθηση της δημοκρατίας στο Ιράν, όπως αποδεικνύεται από το πραξικόπημα του 1953 υπό την ηγεσία των ΗΠΑ εναντίον του δημοκρατικού πρωθυπουργού Μοχαμμάντ Μοσαντέκ και την επιστροφή μιας βαθιά καταπιεστικής μοναρχίας.

Επιπλέον, μια νηφάλια προσέγγιση απαιτεί να αναγνωρίσουμε την αντίφαση ότι ένα δημοκρατικό μεταβατικό πρόγραμμα μπορεί να εφαρμοστεί στο Ιράν από μια ξένη δύναμη που έχει διευκολύνει τη γενοκτονία στη Γάζα τα τελευταία δύο χρόνια και την κατοχή των Παλαιστινίων για πολύ περισσότερο καιρό. Ούτε μπορεί να εφαρμοστεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες, μια υποτιθέμενη δημοκρατική υπερδύναμη, της οποίας ο ίδιος ο λαός αγωνίζεται ενάντια στην ολίσθηση προς τον αυταρχισμό.

Η ιστορία καθιστά δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι τέτοιες δυνάμεις θα επενέβαιναν στο Ιράν για οποιονδήποτε άλλο λόγο εκτός από τα δικά τους οικονομικά και γεωπολιτικά συμφέροντα. Είναι εξίσου δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι θα υποστήριζαν την οικοδόμηση ενός δημοκρατικού πολιτικού συστήματος, το οποίο είναι αντίθετο με τα δικά τους φανερά αντιδημοκρατικά συστήματα.

Ο αγώνας για ένα δημοκρατικό μεταβατικό πρόγραμμα

Τα προοδευτικά τμήματα της οργανωμένης πολιτικής αντίστασης της χώρας έχουν αγωνιστεί με μεγάλο κόστος για την κατάργηση του καθεστώτος και τον σχεδιασμό ενός δημοκρατικού προγράμματος, αντιτιθέμενα ταυτόχρονα στην εκμετάλλευση του κινήματος από ξένες δυνάμεις καθώς και στην επιστροφή στα αυταρχικά συστήματα του παρελθόντος.

Κατά τις πρώτες ημέρες της εξέγερσης, πολλές από αυτές τις οργανώσεις εξέδωσαν διάφορες εκκλήσεις για δράση, ενώ συμμετείχαν σε διαδηλώσεις. Μεταξύ αυτών ήταν μια ανακοίνωση που υπογράφηκε από την Ένωση Συνταξιούχων, την Ένωση Εργαζομένων στον Τομέα Ηλεκτρικής Ενέργειας και Μεταλλουργίας του Κερμανσάχ, την Καμπάνια «Μην Εκτελείτε», το Συμβούλιο Οργάνωσης των Διαδηλώσεων των Εργαζομένων με Συμβάσεις στον Τομέα Πετρελαίου, το Συντονιστικό Συμβούλιο Διαδηλώσεων Νοσηλευτών, την Εκστρατεία «Κάλεσμα των Γυναικών του Ιράν» και άλλες ομάδες.

Άλλα συνδικάτα που εξέδωσαν παρόμοιες ανακοινώσεις ήταν το Εθνικό Συντονιστικό Συμβούλιο των Συνδικάτων Εκπαιδευτικών και το Συνδικάτο Εργαζομένων στα Λεωφορεία. Η Ένωση Ιρανών Συγγραφέων, η οποία έχει μακρά ιστορία αγώνα κατά της λογοκρισίας τόσο υπό το καθεστώς του Σάχη όσο και υπό την Ισλαμική Δημοκρατία, προστέθηκε σε αυτές τις εκκλήσεις, όπως και μια συμμαχία φοιτητών ακτιβιστών από πέντε μεγάλα ιρανικά πανεπιστήμια.

Μεταξύ των μειονοτικών λαών που αντιμετωπίζουν από καιρό την καταπίεση του περσικού εθνικισμού και την κοινωνικοοικονομική περιθωριοποίηση, αξιοσημείωτες ανακοινώσεις προέρχονταν από τον Συντονιστικό Οργανισμό Διαμαρτυριών του Μπαλουχιστάν και μια Συλλογικότητα Πολιτικών και Κοινωνικών Ακτιβιστών και Ρευμάτων από το Κερμανσάχ, το Ιλάμ και το Λορεστάν, καθώς και από την Κουρδική Κοινωνία των Πολιτών.

Στο ιρανικό Κουρδιστάν ειδικότερα, όπου τα λαϊκά κινήματα αγωνίζονται εδώ και καιρό για τα πολιτικά και γλωσσικά δικαιώματα, την αυτονομία και τη δημοκρατία, ξεχωρίζουν οι ανακοινώσεις έξι κουρδικών γυναικείων οργανώσεων, της Ένωσης Εκπαιδευτικών του Κουρδιστάν και της Βαρισέ Μοραντί, μιας Κούρδισσας φεμινίστριας πολιτικής κρατούμενης, της οποίας η θανατική ποινή ακυρώθηκε πρόσφατα και η υπόθεσή της θα επανεξεταστεί.

Αυτές και άλλες οργανώσεις έχουν συνεργαστεί ετών για να προτείνουν ένα δημοκρατικό μεταβατικό πρόγραμμα για τις αλληλένδετες κρίσεις που αντιμετωπίζουν εκατομμύρια Ιρανοί.

Η πρώτη έκφραση της ενότητάς τους έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της εξέγερσης «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», όταν είκοσι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών εξέδωσαν έναν πρωτόγνωρο χάρτη δώδεκα σημείων που πρότεινε ένα σχέδιο για τη δημοκρατική μετάβαση του Ιράν. Ο χάρτης διακήρυξε τους στόχους της συμμαχίας να «θέσει τέλος στη διαμόρφωση οποιασδήποτε μορφής εξουσίας από τα πάνω και να ξεκινήσει μια κοινωνική, προοδευτική και ανθρώπινη επανάσταση για την απελευθέρωση του λαού από κάθε μορφή τυραννίας, διακρίσεων, αποικιοκρατίας, καταπίεσης και δικτατορίας».

Το πρόγραμμα περιλάμβανε την απελευθέρωση όλων των πολιτικών κρατουμένων, την άνευ όρων ελευθερία της πίστης και της έκφρασης, την κατάργηση της θανατικής ποινής, την κατάργηση των πατριαρχικών νομικών κωδίκων, την αποποινικοποίηση και την επίσημη αναγνώριση των LGBTQ ατόμων, την αναγνώριση της θρησκείας ως προσωπική και μη κυβερνητική υπόθεση, κοινωνικοοικονομική αναδιανομή προς τις εθνοτικά διαφορετικές περιφέρειες της χώρας, αναγνώριση του δικαιώματος εκμάθησης και διδασκαλίας καταπιεσμένων γλωσσών, κατανομή της εξουσίας μεταξύ της κεντρικής κυβέρνησης και των τοπικών και περιφερειακών συμβουλίων, κατάσχεση του πλούτου που συσσωρεύτηκε μέσω της εκμετάλλευσης και της ιδιωτικοποίησης και αναδιανομή του σε εκπαίδευση, συντάξεις, υποδομές και περιβάλλον, καθώς και λαϊκή ανάκτηση των περιβαλλοντικών πόρων που ιδιωτικοποιήθηκαν και μολύνθηκαν για βιομηχανικούς σκοπούς, όπως το νερό, τα αγροτικά εδάφη και τα δάση.

Η συνένωση των δικτύων βάσης όπως αυτό απαιτεί χρόνια. Ενώ ορισμένοι εκφράζουν αβεβαιότητα ως προς το αν αυτός ο πόλος της κοινωνίας των πολιτών μπορεί να μετατραπεί σε μια βιώσιμη εναλλακτική λύση ικανή να καταλάβει την εξουσία, το γεγονός ότι έχουν ήδη συνενωθεί στο σημερινό τους επίπεδο παρά την τεράστια καταστολή, δείχνει ότι είναι δυνατή η περαιτέρω ενότητα και η ανάπτυξη μιας επαναστατικής στρατηγικής.

Η συνεχής οικοδόμηση κοινωνικών βάσεων γύρω από αυτόν τον πόλο κινητοποίησης και η λαϊκή διεθνιστική αλληλεγγύη με τέτοια εγχώρια προγράμματα για τη δημοκρατία στο Ιράν, που έχουν δημιουργηθεί από τη βάση, προσφέρουν αναμφισβήτητα ισχυρότερες προοπτικές για τη δημοκρατία μακροπρόθεσμα απ’ ότι η φανταστική γρήγορη λύση που παρουσιάζεται από την παρέμβαση ξένων δυνάμεων με ιδιοτελή συμφέροντα ή από τη μεταρρύθμιση εντός του συστήματος.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Alborz Ghandehari, “Neither Khamenei, Trump, nor Shah: Towards a roadmap for democracy in Iran”, The New Arab, 17 Ιανουαρίου 2026, https://www.newarab.com/opinion/neither-trump-khamenei-nor-shah-roadmap-democracy-iran.

Ο Αλμπόρζ Γαντεχαρί είναι επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Σπουδών Εθνοτήτων, Φύλου και Αναπηρίας του Πανεπιστημίου της Γιούτα. Είναι συγγραφέας του νέου βιβλίου Post/Revolutionary Conditions: Renewed Visions of the Iranian Freedom Struggle, το οποίο μελετά προφορικές ιστορίες με διοργανωτές/τριες των διατομεακών φεμινιστικών κινημάτων που ασχολούνται με θέματα ισότητας των φύλων, εργασίας και φοιτητικών κινημάτων σε ολόκληρο το Ιράν. Ο Γαντεχαρί, που είναι επίσης δημιουργικός συγγραφέας και ερμηνευτής, ετοιμάζει μια λαϊκή όπερα βασισμένη σε εκατό χρόνια ιρανικών τραγουδιών για την ελευθερία, η οποία θα κάνει πρεμιέρα στο Λος Άντζελες τον Ιούνιο του 2026.