Πλοία αγκυροβολημένα στα ανοικτά του λιμανιού Σουλτάν Καμπούς στο Ομάν στις 19 Ιουνίου, αναμένοντας την πλήρη επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ (Elke Scholiers/Getty Images)
Michael Karadjis
Τι προκάλεσε την κατάρρευση του Μνημονίου Κατανόησης ΗΠΑ-Ιράν;
Τι προκάλεσε την κατάρρευση του Μνημονίου Κατανόησης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν και την επανέναρξη των εχθροπραξιών μεταξύ των δύο χωρών; Φαίνεται ότι τόσο οι ΗΠΑ όσο και το Ιράν κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το Μνημόνιο Κατανόησης δεν ήταν αρκετά τέλειο για τις αντίστοιχες ανάγκες τους –ειδικά όσον αφορά την εσωτερική αξιοπιστία– και έτσι αποφάσισαν να το τεστάρουν, να δοκιμάσουν τα όρια, να «παίζουν με τη φωτιά».
Οι αμερικανικοί βομβαρδισμοί κατά του Ιράν είναι τόσο δυσανάλογοι σε σχέση με τις αρχικές ιρανικές επιθέσεις εναντίον πετρελαιοφόρων, που δεν μπορεί παρά να συμπεράνει κανείς ότι ο Τραμπ απλώς ανυπομονούσε για λίγο ακόμα πόλεμο· οι ΗΠΑ χτύπησαν το Ιράν εκατοντάδες φορές, για δεκατρείς συνεχόμενες νύχτες, σε σύγκριση με τις ιρανικές επιθέσεις εναντίον μόλις 7 πετρελαιοφόρων ή πλοίων μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί ο Τραμπ θα ήθελε μια ακόμη ευκαιρία να φανεί σκληρός, δεδομένου ότι το Μνημόνιο Κατανόησης θεωρήθηκε ευρέως ως ήττα και ταπείνωση για τις ΗΠΑ. Ο Τραμπ στοχεύει να πετύχει μια καλύτερη συμφωνία με μερικούς βομβαρδισμούς, παρόλο που αυτοί δεν έφτασαν πραγματικά στο επίπεδο του προηγούμενου πολέμου. Αρχικά, οι ΗΠΑ εστίασαν σε ιρανικούς στρατιωτικούς στόχους, αλλά αργότερα επέκτειναν τους βομβαρδισμούς σε σαφώς πολιτικούς στόχους, συμπεριλαμβανομένων των μονάδων αφαλάτωσης. Πρόκειται όμως για μια στρατηγική υψηλού κινδύνου για τον Τραμπ, καθώς είναι πιθανό να μην επιτύχει τίποτα, με αποτέλεσμα ακόμη μεγαλύτερη ταπείνωση. Σε σύγκριση με το Ιράν, οι ΗΠΑ έχουν το πάνω χέρι οικονομικά, και θα ήταν πιο λογικό να προχωρήσουν μέσω της διαδικασίας του Μνημονίου Κατανόησης για να προωθήσουν τα αμερικανικά ιμπεριαλιστικά συμφέροντα, αλλά ο Τραμπ δεν δίνει μεγάλη σημασία στη λογική.
Παρ’ όλα αυτά, είναι το ιρανικό καθεστώς που πυροδότησε τη σύγκρουση, ξεκινώντας τις πρώτες επιθέσεις εναντίον πολιτικών πλοίων, με την προφανώς αδικαιολόγητη θέση ότι δεν πρέπει να τους επιτρέπεται να πλέουν μέσα από τα κυρίαρχα χωρικά ύδατα του Ομάν. Και αυτό είναι κάπως πιο δύσκολο να κατανοηθεί.
Η αντίδραση του Ιράν σε αυτούς τους εκτεταμένους βομβαρδισμούς των ΗΠΑ ήταν να επιτίθεται συνεχώς σε αμερικανικές βάσεις, κυρίως στο Μπαχρέιν, το Κουβέιτ και την Ιορδανία, αν και κατά καιρούς έχουν δεχθεί επιθέσεις και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ και το Ομάν. Ενώ τα κράτη αυτά καταδικάζουν τις επιθέσεις στο έδαφός τους, αυτή τη φορά το Ιράν περιόρισε αρχικά τις επιθέσεις του στις αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις που βρίσκονται στο έδαφός τους. Η αλήθεια είναι ότι αυτά τα κράτη δεν μπορούν να φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις και να μην αναμένουν ότι θα δεχθούν επιθέσεις όταν οι ΗΠΑ επιτίθενται στο Ιράν, ακόμη και αν δεν επιτρέπουν την άμεση χρήση αυτών των βάσεων σε επιθέσεις. Πρόκειται για στρατιωτικά περιουσιακά στοιχεία των ΗΠΑ, περιουσιακά στοιχεία του κράτους που επιτίθεται στο Ιράν, και παίζουν ρόλο εφοδιαστικής και πληροφοριών στον πόλεμο των ΗΠΑ, σε κάθε περίπτωση. Αργότερα, ωστόσο, το Ιράν άρχισε και πάλι να επεκτείνει τις επιθέσεις του σε πολιτικούς στόχους, συμπεριλαμβανομένης, σύμφωνα με αναφορές, μιας μονάδας αφαλάτωσης στο Κουβέιτ.
Η Σαουδική Αραβία δεν έχει πληγεί αυτή τη φορά, αλλά οι αρχικές ιρανικές επιθέσεις κατά της ναυτιλίας είχαν ως στόχο ένα σαουδαραβικό και ένα καταριανό πλοίο που έπλεαν στα ύδατα του Ομάν. Ωστόσο, αυτές οι τρεις χώρες –η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και το Ομάν– έχουν υιοθετήσει τη πιο συμβιβαστική στάση απέναντι στο Ιράν και αποτελούν βασικά μέλη του «στρατοπέδου διαμεσολάβησης» υπό την ηγεσία του Πακιστάν (σε αντίθεση με την πιο επιθετική ομάδα των ΗΑΕ, του Μπαχρέιν και του Κουβέιτ), καθώς και μια αναδυόμενη περιφερειακή «τρίτη δύναμη». Γιατί λοιπόν να το κάνει αυτό;
Ειδικά δεδομένου ότι ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αραγτσί είχε μόλις επισκεφθεί το Ομάν, προσπαθώντας να διαπραγματευτεί κάποιο είδος κοινής ρύθμισης για τα πλοία στο Στενό του Ορμούζ. Το Ομάν είχε μάλιστα δηλώσει ότι ήταν ανοιχτό σε κάποιο είδος ρύθμισης τελών, αν όχι σε τυπικά διόδια (το Ιράν έχει προτείνει τέλη ασφάλισης, περιβαλλοντικά, πλοήγησης ή ασφάλειας, μετά τη λήξη των 60 ημερών διαπραγματεύσεων στο Μνημόνιο Κατανόησης) . Επίσης, στα τέλη Ιουνίου, ο πρωθυπουργός του Κατάρ επισκέφθηκε το Ομάν για να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις με τη συμμετοχή του Ιράν, του Ιράκ και των αραβικών κρατών του Κόλπου σχετικά με τα Στενά του Ορμούζ, με σκοπό την εφαρμογή μιας διάταξης του Μνημονίου Κατανόησης που καλεί το Ιράν να διεξαγάγει συνομιλίες με το Ομάν, άλλα κράτη του Κόλπου και το Ιράκ για τη μελλοντική διαχείριση των Στενών. Ξεχωριστά, η Σαουδική Αραβία ανακοίνωσε σχέδια για περιφερειακές συνομιλίες συμφιλίωσης στο Ριάντ μεταξύ του Ιράν, των αραβικών κρατών του Κόλπου και άλλων χωρών της περιοχής.
Παράλληλα, η Σαουδική Αραβία μόλις έστειλε μια αντιπροσωπεία υψηλού επιπέδου στην κηδεία του Χαμενεΐ στο Ιράν, όπως έκαναν και το Κατάρ, το Ομάν και άλλα μέλη της νέας περιφερειακής «τρίτης δύναμης» (Τουρκία, Πακιστάν). Μάλιστα, το Πακιστάν, με το οποίο η Σαουδική Αραβία έχει συνάψει επίσημη αμυντική συνθήκη, ήταν μία από τις ελάχιστες χώρες που έστειλαν τόσο τον αρχηγό του κράτους όσο και τον αρχηγό των ενόπλων δυνάμεών τους.
Επομένως, οι αρχικές ναυτικές επιθέσεις του Ιράν δεν φαίνεται να έχουν νόημα.
Οι εκπρόσωποι του Ιράν, για παράδειγμα, που μίλησαν στο Al-Jazeera, δεν έχουν παρουσιάσει πραγματικά πειστικά επιχειρήματα. Υποστηρίζουν ότι, πλέοντας μέσα από τα ύδατα του Ομάν, αντί για τα ιρανικά ύδατα, τα πλοία αυτά παραβιάζουν το σημείο 5 του Μνημονίου Κατανόησης.
Για να γίνει πιο σαφές, τα Στενά εκτείνονται μεταξύ του Ιράν και του Ομάν, οπότε και οι δύο χώρες διαθέτουν χωρικά ύδατα εκατέρωθεν, ενώ μεταξύ τους υπάρχει μια μικρή λωρίδα διεθνών υδάτων, η οποία, ωστόσο, έχει ναρκοθετηθεί εκτενώς από το Ιράν. Στις συζητήσεις σχετικά με το αν το Ιράν έχει το δικαίωμα να επιβάλλει κάποιο είδος διοδίων ή τελών για τη διέλευση από τα Στενά, αυτό μπορεί να ισχύει στην πραγματικότητα μόνο για τα πλοία που επιλέγουν να διέλθουν από τα ιρανικά ύδατα· εναπόκειται στο Ομάν αν θα επιλέξει ή όχι να πράξει το ίδιο· και δεν υπάρχει νόμος που να ορίζει ότι τα πλοία πρέπει να διέρχονται από τα ιρανικά ύδατα. Εξ ου και η πίεση για κάποια μορφή κοινής συναίνεσης των κρατών του Κόλπου ή, τουλάχιστον, για μια συμφωνία μεταξύ Ιράν και Ομάν.
Ορίστε, λοιπόν, το σημείο 5 του Μνημονίου Κατανόησης:
«Με την υπογραφή του παρόντος Μνημονίου Κατανόησης, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν θα λάβει τα απαραίτητα μέτρα, καταβάλλοντας κάθε δυνατή προσπάθεια, για την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων, χωρίς επιβολή τελών για διάστημα 60 ημερών μόνο, από τον Περσικό Κόλπο προς τη Θάλασσα του Ομάν και αντίστροφα. Η κυκλοφορία των εμπορικών πλοίων θα ξεκινήσει αμέσως και, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη άρσης των τεχνικών και στρατιωτικών εμποδίων, καθώς και την αποναρκοθέτηση από την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, θα τεθεί σε εφαρμογή εντός 30 ημερών. Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν θα διεξάγει διάλογο με το Σουλτανάτο του Ομάν, προκειμένου να καθοριστεί η μελλοντική διαχείριση και οι ναυτιλιακές υπηρεσίες στα Στενά του Ορμούζ, στο πλαίσιο συζητήσεων με άλλα παράκτια κράτη του Περσικού Κόλπου, σύμφωνα με το εφαρμοστέο διεθνές δίκαιο και τα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών των Στενών του Ορμούζ.»
Μόνο μια πολύ μεροληπτική ερμηνεία του κειμένου θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι τα πλοία παραβιάζουν τους κανόνες αν χρησιμοποιούν τα χωρικά ύδατα του Ομάν. Ναι, αναφέρεται ότι το Ιράν θα λάβει μέτρα για την ασφαλή διέλευση των πλοίων μέσω των Στενών, αλλά δεν αναφέρεται ότι τα πλοία πρέπει να περάσουν από την ιρανική πλευρά για να «κανονιστεί» αυτό· στην πραγματικότητα, με το να ανοίγει πυρ εναντίον σκαφών που διαφορετικά θα έπλεαν με ασφάλεια μέσω των Στενών, το Ιράν παραβιάζει τη διατύπωση του Μνημονίου Κατανόησης σχετικά με την «ασφαλή διέλευση». Αναφέρεται ότι το Ιράν, το Ομάν και άλλα κράτη του Κόλπου θα διεξάγουν διάλογο για το μέλλον, αλλά δεν αναφέρεται ότι τα πλοία πρέπει να επιλέξουν μια συγκεκριμένη διαδρομή αυτή τη στιγμή.
Το Ιράν υποστηρίζει ότι το αμερικανικό ναυτικό έχει ανοίξει σκόπιμα αυτή τη διέλευση μέσω των υδάτων του Ομάν, ώστε τα πλοία να μπορούν να αποφεύγουν την ιρανική πλευρά, παρόλο που το Ιράν δεν εισπράττει προς το παρόν κανένα τέλος. Ο στόχος των ΗΠΑ είναι να δημιουργήσουν ένα προηγούμενο, σύμφωνα με το οποίο, ό,τι κι αν αποφασίσει να κάνει το Ιράν στο μέλλον, τα πλοία θα μπορούν απλά να αποφεύγουν την ιρανική πλευρά. Ως εκ τούτου, η διαπραγματευτική δύναμη του Ιράν έχει εξαφανιστεί.
Αυτό μπορεί κάλλιστα να είναι ο στόχος των ΗΠΑ. Ωστόσο, η διέλευση από τα ύδατα του Ομάν υπήρξε πάντα μια επιλογή. Οι ΗΠΑ δεν δημιούργησαν αυτή την επιλογή. Πρόκειται για μια δεδομένη πραγματικότητα· η διατύπωση του Μνημονίου Κατανόησης θα έπρεπε να ήταν πολύ πιο ρητή για να θεωρηθεί αυτό παραβίαση.
Και αν ζητούν από το αμερικανικό ναυτικό να τα συνοδεύσει μέσα από τα ύδατα του Ομάν για λόγους ασφαλείας, το μόνο πράγμα που απειλεί την ασφάλειά τους δεν είναι μήπως τα ιρανικά drones ή οι πύραυλοι; Έτσι, το επιχείρημα γίνεται κυκλικό – αν το Ιράν δεν θέλει το αμερικανικό ναυτικό εκεί, θα έπρεπε να καταστήσει σαφές ότι τα πλοία μπορούν να πλέουν μέσα από τα ύδατα του Ομάν χωρίς να δέχονται επίθεση.
Επομένως, αν τα επιχειρήματα δεν στέκουν, γιατί το κάνει αυτό το Ιράν;
Πιστεύω ότι υπάρχουν διάφοροι παράγοντες.
Πρώτον, η ασαφής διατύπωση του Μνημονίου Κατανόησης δεν καλύπτει στην πραγματικότητα την ανάγκη του Ιράν να διατηρήσει τη διαπραγματευτική του ισχύ μέσω της αξιοποίησης των Στενών. Δεδομένης της εξαιρετικά καταστροφικής, εντελώς παράνομης και δόλιας επιθετικότητας στην οποία εκτέθηκε το Ιράν από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ –δύο φορές εν μέσω των διαπραγματεύσεων– το Ιράν έχει κάθε δικαίωμα να αξιοποιήσει όποια επιρροή μπορεί. Η διαπίστωση ότι μπορεί να χρησιμοποιήσει τα Στενά του Ορμούζ για να εμποδίσει το εμπόριο πετρελαίου και να διαταράξει την παγκόσμια οικονομία αποτελεί ένα όπλο το οποίο, όπως είναι φυσικό, δεν θα θέλει να εγκαταλείψει, τουλάχιστον έως ότου επιτευχθεί τελική διευθέτηση. Δεν πρόκειται τόσο για το αν τελικά θα επιβληθούν τέλη (για το Ιράν, τα τέλη μπορούν να βοηθήσουν στην κάλυψη του τεράστιου κόστους ανασυγκρότησης, αλλά μπορεί να παραιτηθεί από αυτή την ιδέα εάν η τελική συμφωνία περιλαμβάνει ουσιαστική χρηματοδότηση για την ανασυγκρότηση, το ξεπάγωμα των δεσμευμένων κεφαλαίων κ.λπ.), όσο για τον ιρανικό έλεγχο. Εάν τα πλοία μπορούν απλώς να επιλέξουν την πλευρά του Ομάν, το Ιράν χάνει μεγάλο μέρος της επιρροής του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Ομάν ή οι χώρες στις οποίες ανήκουν τα πλοία αυτά παραβιάζουν το Μνημόνιο Κατανόησης ή ότι τα επιχειρήματα του Ιράν είναι βάσιμα. Δεν είναι. Ωστόσο, στο συγκεκριμένο πλαίσιο, η θέση του Ιράν είναι κατανοητή. Φυσικά, θα ήταν πολύ καλύτερο για το Ιράν να καταλήξει σε συμφωνία με το Ομάν και τα άλλα κράτη του Κόλπου. Αυτά θεωρούν προδοτική την επίθεση του Ιράν εναντίον των πλοίων τους στα ύδατα του Ομάν, ενώ βρίσκονται εν μέσω αυτών ακριβώς των συζητήσεων. Ωστόσο, το Ιράν θεωρεί ότι η ίδια η πράξη της εισόδου στα ύδατα του Ομάν, της απενεργοποίησης των σημάτων και της εξασφάλισης προστασίας από το αμερικανικό ναυτικό, ενώ διεξάγονται αυτές οι συζητήσεις, αποτελεί από μόνη της προδοτική ενέργεια, με στόχο την εξουδετέρωση της διαπραγματευτικής δύναμης του Ιράν.
Δεύτερον, οι υποστηρικτές του Ιράν ισχυρίζονται ότι το ζήτημα της παραβίασης του Μνημονίου Κατανόησης πρέπει να εξεταστεί στο ευρύτερο πλαίσιο, καθώς οι ΗΠΑ και το Ισραήλ το έχουν παραβιάσει από την πρώτη κιόλας μέρα. Είναι ενδιαφέρον ότι αυτό αποτελεί σχεδόν ομολογία ότι το Ιράν παραβιάζει το Μνημόνιο Κατανόησης επιτιθέμενο σε πλοία, αλλά ότι αυτό δικαιολογείται ως αντίποινα για τις παραβιάσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Για παράδειγμα, το σημείο 1 του Μνημονίου Κατανόησης ορίζει ότι με την υπογραφή της συμφωνίας οι ΗΠΑ και το Ιράν «δεσμεύονται από εδώ και στο εξής… να απέχουν από την απειλή ή τη χρήση βίας η μία εναντίον της άλλης». Ωστόσο, από τις πρώτες κιόλας ημέρες ισχύος του Μνημονίου, ο Τραμπ απειλούσε ήδη να ρίξει βόμβες «κατευθείαν πάνω στα κεφάλια τους» αν δεν έπαιρνε τη συμφωνία που ήθελε, και μάλιστα να σκοτώσει τους Ιρανούς διαπραγματευτές, όλα αυτά πολύ πριν από τις εν λόγω ιρανικές επιθέσεις εναντίον πλοίων.
Φυσικά, οι παράλογες απειλές του Τραμπ αφορούσαν τη συγκεκριμένη περίοδο και δύσκολα εξηγούν την αντίδραση του Ιράν μερικές εβδομάδες αργότερα, αλλά το σημείο 1 του Μνημονίου Κατανόησης δηλώνει επίσης «την άμεση και μόνιμη παύση των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου» – είναι σαφές ότι οι ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις δεν έχουν παύσει στον Λίβανο. Λίγο μετά το Μνημόνιο Κατανόησης, οι ΗΠΑ μεσολάβησαν για τη σύναψη ξεχωριστής συμφωνίας μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου, η οποία επιτρέπει στις ισραηλινές δυνάμεις να παραμείνουν στο Λίβανο έως ότου ο λιβανικός στρατός καταφέρει να αφοπλίσει τη Χεζμπολάχ σταδιακά σε διάφορες περιοχές, μια συνταγή τύπου Όσλο για μόνιμη κατοχή – αλλά όχι μόνο αυτό: εκτός αυτών των προτεινόμενων ζωνών, το Ισραήλ μπορεί απλώς να συνεχίσει να βομβαρδίζει λιβανικούς στόχους όπου δραστηριοποιείται (ή υποτίθεται ότι δραστηριοποιείται) η Χεζμπολάχ. Δεκάδες Λιβανέζοι άμαχοι έχουν σκοτωθεί μετά την υπογραφή του Μνημονίου Κατανόησης και της ξεχωριστής αυτής συμφωνίας, ενώ ο ισραηλινός στρατός (IDF) συνεχίζει επίσης να καταστρέφει μεθοδικά ολόκληρες πόλεις και χωριά για να αποτρέψει την επιστροφή των κατοίκων.
Αυτές οι συνεχιζόμενες ενέργειες του Ισραήλ (καθώς και η ίδια η ξεχωριστή συμφωνία) αποτελούν άμεση απειλή για την αξιοπιστία του Ιράν. Αν και αμφιβάλλω αν το Ιράν θα καταφέρει ποτέ να αναγκάσει το Ισραήλ να αποσυρθεί από τον Λίβανο, οι συνεχιζόμενες δολοφονίες παραβιάζουν άμεσα το Μνημόνιο Κατανόησης και, από πολιτική άποψη, το Ιράν πρέπει να αντιδράσει. Το Ισραήλ έχει εκτοπίσει ένα εκατομμύριο Λιβανέζους Σιίτες από το νότο· η μόνη σταθερή περιφερειακή επιρροή του ιρανικού καθεστώτος (σε αντίθεση με τις συναλλακτικές σχέσεις που διατηρεί με πολλά κράτη) ασκείται στις σιιτικές κοινότητες και τις πολιτικές δυνάμεις του Λιβάνου, του Ιράκ και της Υεμένης, οπότε αν δεν τεθεί τέλος στην προσπάθεια του Ισραήλ να μετατρέψει το νότιο Λίβανο σε μια δεύτερη Γάζα, υπάρχει κίνδυνος να χαθεί ένα σημαντικό μέρος αυτής της επιρροής. Πιθανώς οι επιθέσεις αποτελούν τον έμμεσο τρόπο του Ιράν να εκφράσει την αντίρρησή του για την παραβίαση του τμήματος του Μνημονίου Κατανόησης που αφορά τον Λίβανο.
Τέλος, υπάρχουν οι διαιρέσεις εντός της ιρανικής ελίτ και μεταξύ του ιρανικού λαού. Ενώ το Μνημόνιο Κατανόησης ερμηνεύεται ευρέως ως σχετική νίκη για το Ιράν και ήττα για τις ΗΠΑ, μια δυναμική μειοψηφία εντός του ιρανικού καθεστώτος και των βασικών θεσμών του το θεωρεί συνθηκολόγηση απέναντι στις ΗΠΑ. Εξήντα δύο μέλη της ισχυρής Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων (σχεδόν τα τρία τέταρτα των μελών της) υπέγραψαν δήλωση στην οποία χαρακτήριζαν το άνοιγμα των Στενών στρατηγικό λάθος – και το άνοιγμα του καναλιού του Ομάν τους δικαίωσε! Διοργανώθηκαν διαδηλώσεις από το σκληροπυρηνικό Μέτωπο Παϊνταρί, το οποίο καταγγέλλει το Μνημόνιο Κατανόησης ως προδοσία.
Ενώ σε κανονικές συνθήκες, αυτές οι φωνές θα μπορούσαν ίσως να αγνοηθούν – είναι σχεδόν βέβαιο ότι η πλειοψηφία των Ιρανών προτιμά την ειρήνη με κάποιο βαθμό συμβιβασμού – τα γεγονότα αυτά δεν μπορούν να αποσυνδεθούν από το πλαίσιο των μαζικών, εβδομαδιαίων, πανεθνικών επιμνημόσυνων τελετών για τον δολοφονημένο Ανώτατο Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, στις οποίες συμμετείχαν εκατομμύρια άνθρωποι (ενώ ορισμένα στοιχεία που αναφέρουν δεκάδες εκατομμύρια είναι προφανώς ανοησίες, είναι σαφές ότι υπήρχαν εκατομμύρια σε ολόκληρη τη χώρα). Πολλοί ζήτησαν εκδίκηση· ένα από τα πιο διαδεδομένα συνθήματα ήταν «Σκοτώστε τον Τραμπ». Πολλά συνθήματα καταδίκαζαν την υπογραφή οποιασδήποτε συμφωνίας με τον δολοφόνο του Χαμενεΐ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα πρόσωπα που συνδέονταν περισσότερο με το πλαίσιο του Μνημονίου Κατανόησης – οι Γκαλιμπάφ, Αραγτσί, Πεζεσκιάν – δέχθηκαν δημόσια επιθέσεις. Αν και μέρος αυτών πιθανώς ενορχηστρώθηκε από την αντιδραστική δεξιά, φαίνεται πιθανό ότι αυτή η ατμόσφαιρα αποτέλεσε έναν ακόμη παράγοντα που ώθησε την ιρανική ηγεσία να επιδιώξει μια καλύτερη συμφωνία, τουλάχιστον όσον αφορά το Ορμούζ.
Το πρόβλημα είναι ότι, καθώς τόσο το αμερικανικό όσο και το ιρανικό καθεστώς επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από ζητήματα εσωτερικής πολιτικής αξιοπιστίας σε αυτές τις ανανεωμένες συγκρούσεις (κάτι που ισχύει, με διαφορετικό τρόπο, και για την ισραηλινή ηγεσία), η επίτευξη μιας συμφωνίας που και οι δύο πλευρές θα μπορούν να χαρακτηρίσουν νίκη, προκειμένου να επιστρέψουν στη διαδικασία του Μνημονίου Κατανόησης, είναι ακόμη πιο δύσκολη από πριν. Φαίνεται απίθανο να επιθυμεί κάποια από τις δύο πλευρές την επιστροφή σε πλήρη πόλεμο (αν και οι απειλές του Τραμπ να αρχίσει να βομβαρδίζει γέφυρες και σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας υποδηλώνουν ότι αυτό είναι πιθανό). Πρόκειται για μάχες στο πλαίσιο μιας συνολικής διαδικασίας διαπραγματεύσεων, όπου χαράσσονται κόκκινες γραμμές, σε μια προσπάθεια να εξασφαλιστούν καλύτερες διαπραγματευτικές θέσεις. Ενώ ο Τραμπ απολαμβάνει τώρα την ευκαιρία να εμφανιστεί και πάλι σκληρός, να εκτοξεύσει και πάλι βάναυση, μισαλλόδοξη και ανατριχιαστική ρητορική, για να μην τολμήσει κανείς να χαρακτηρίσει το Μνημόνιο Κατανόησης ως ήττα ή ταπείνωση των ΗΠΑ, θα έχει επίγνωση ότι μια πλήρης κλιμάκωση ενέχει τον κίνδυνο να μην επιτευχθεί τίποτα περισσότερο από ό,τι στον προηγούμενο γύρο, ενώ οι οικονομικές επιπτώσεις θα μπορούσαν να έχουν σοβαρές συνέπειες στις επικείμενες ενδιάμεσες εκλογές.
Με άλλα λόγια, ο Τραμπ εξακολουθεί να χρειάζεται μια συμφωνία. Αλλά, αφού πρόκειται για τον Τραμπ, δεν αποκλείεται να αποφασίσει ότι οι ενδιάμεσες εκλογές θα χαθούν ούτως ή άλλως, και ότι, επομένως, μπορεί κάλλιστα να ρισκάρει τα πάντα για να «συντρίψει τον εχθρό». Ωστόσο, εκτός από τους παραληρητικούς νεοσυντηρητικούς όπως ο μακαρήτης Λίντσεϊ Γκράχαμ, φαίνεται απίθανο οι πιο λογικές φωνές του αμερικανικού ιμπεριαλισμού να το θεωρούν αυτό καλή ιδέα.
Ωστόσο, αυτή η προοπτική ενέχει επίσης μεγάλους κινδύνους για το Ιράν. Το ιρανικό καθεστώς κινδυνεύει να υπερεκτιμήσει τη δύναμή του, λόγω της πεποίθησης ότι έχει νικήσει τις ΗΠΑ και λόγω της άποψης ότι ο έλεγχος των Στενών αποτελεί ένα είδος ιρανικού πυρηνικού όπλου. Και οι δύο αυτές απόψεις έχουν πολλές αποχρώσεις. Ναι, επέβαλε μια πολιτική ήττα στις ΗΠΑ, αλλά είναι μια χώρα σε κατάσταση καταστροφής με μια οικονομία σε ερείπια. Χρειάζεται εκατοντάδες δισεκατομμύρια για την ανοικοδόμησή της. Ο λαός είναι εξαντλημένος. Παρά τον όγκο των συγκεντρώσεων στις επικήδειες τελετές, οι Ιρανοί είναι βαθιά διχασμένοι· υπήρξαν αμέτρητες σκηνές πανηγυρισμών όταν σκοτώθηκε και ο Χαμενεΐ, αλλά τίποτα δεν μπορεί να κινητοποιήσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού να στηρίξει ακόμη και ένα μη δημοφιλές καθεστώς που αντιστέκεται σε μια τόσο βάρβαρη ξένη επιθετικότητα όσο η σφαγή χιλιάδων αμάχων από μια ξένη δύναμη. Εν τω μεταξύ, το καθεστώς καλλιεργεί επιπλέον διχασμούς, χρησιμοποιώντας το πρόσχημα του πολέμου για να προχωρήσει σε μαζικές εκτελέσεις νεαρών που συμμετείχαν στο μαζικό κίνημα διαμαρτυρίας του Ιανουαρίου.
Η σιγουριά, ότι τα Στενά μπορούν να χρησιμοποιούνται ως όπλο ενδέχεται να έχει βραχύβια ισχύ. Η Σαουδική Αραβία, για παράδειγμα, κατάφερε να διατηρήσει σχεδόν το ίδιο επίπεδο εξαγωγών πετρελαίου χρησιμοποιώντας τον αγωγό της προς τα λιμάνια της στην Ερυθρά Θάλασσα – και παρόλο που ο όγκος μειώθηκε ελαφρώς, στην πραγματικότητα κέρδισε περισσότερα χρήματα λόγω των υψηλών τιμών του πετρελαίου που προκλήθηκαν από το κλείσιμο των Στενών! Μπορεί επίσης να κατασκευάσει μια επιπλέον διακλάδωση του αγωγού που θα διέρχεται νότια μέσω της Υεμένης ή του Ομάν απευθείας στον Ινδικό Ωκεανό. Δεν είναι περίεργο που παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό σιωπηλή. Τα ΗΑΕ διαθέτουν επίσης αγωγό προς τον Ινδικό Ωκεανό που διέρχεται από το Ομάν, μέσω του οποίου θα μπορούσαν ακόμα να εξάγουν περίπου το 80% του πετρελαίου τους, ενώ κατασκευάζουν έναν άλλο αγωγό που διέρχεται από τμήμα της δικής τους επικράτειας εκτός του Κόλπου. Το Ιράν θα μπορούσε να εμποδίσει τις εξαγωγές του Ιράκ, αλλά κατά τη διάρκεια του πολέμου έκανε μια εξαίρεση για το «αδελφικό Ιράκ». Είναι σοφό να μετατρέψει κανείς έναν σύμμαχο σε εχθρό; Σε κάθε περίπτωση, το Ιράκ θα μπορούσε να αρχίσει να πωλεί περισσότερο στην Ευρώπη μέσω αγωγών που διέρχονται από την Τουρκία και τη Συρία. Απομένουν το πετρέλαιο του Κουβέιτ και το φυσικό αέριο του Κατάρ (το Μπαχρέιν διαθέτει ελάχιστα αποθέματα). Το Κουβέιτ θα μπορούσε να κατασκευάσει έναν αγωγό που θα συνδέεται με τον αγωγό της Σαουδικής Αραβίας. Το Κατάρ και το Ιράν μοιράζονται μάλιστα ένα σημαντικό κοίτασμα φυσικού αερίου!
Και όλα αυτά πριν ακόμη λάβουμε υπόψη τη μελλοντική μείωση της ζήτησης για υδρογονάνθρακες, την οποία ο πόλεμος αυτός και ο αποκλεισμός των Στενών πιθανότατα θα επιταχύνουν. Με την Κίνα να αποτελεί πλέον τον μεγαλύτερο παραγωγό στον κόσμο ηλιακών πάνελ, μπαταριών, ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ανεμογεννητριών και ούτω καθεξής, αναμένεται να κυριαρχήσει στην περιοχή στο μέλλον, καθώς το πετροδολάριο των ΗΠΑ χάνει έδαφος, ενώ η ίδια διαδικασία θα μειώσει τη στρατηγική σημασία των Στενών.
Υπό αυτή την έννοια, το Ιράν θα ήταν προτιμότερο να προσπαθήσει να αποκαταστήσει τις σχέσεις του με τους Άραβες γείτονές του στον Κόλπο, ειδικά με το «μπλοκ διαμεσολάβησης», αντί να τις επιδεινώνει με επιθέσεις εναντίον πετρελαιοφόρων. Οι συνομιλίες υπό την ηγεσία του Κατάρ μεταξύ των κρατών του Κόλπου, του Ιράν και του Ιράκ για την εξεύρεση ενός κοινού σχεδίου διαχείρισης των Στενών, οι συνομιλίες Ιράν-Ομάν, καθώς και το σαουδαραβικό σχέδιο για συνομιλίες συμφιλίωσης στο Ριάντ, ήταν όλα θετικά στοιχεία που πιθανώς ανησύχησαν τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, και η υπονόμευση τέτοιων πρωτοβουλιών μπορεί να αποτέλεσε ένα από τα κίνητρα για τον Τραμπ να επιδιώξει περισσότερο πόλεμο. Αλλά αυτό ακριβώς είναι που καθιστά δύσκολη την κατανόηση των ενεργειών του Ιράν, οι οποίες έδωσαν στον Τραμπ το πρόσχημα.
Η θέση του Ιράν ότι μόνο αυτό ελέγχει τα Στενά δεν υποστηρίζεται από κανένα από τα κράτη του Κόλπου και, κυρίως, δεν υποστηρίζεται ούτε από την Κίνα, τη μόνη άλλη δύναμη αρκετά ισχυρή ώστε να ασκήσει κάποια πίεση στις ΗΠΑ (λιγότερο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η θέση του Ιράν δεν υποστηρίζεται ούτε από τη Ρωσία). Σε κάθε δήλωση της Κίνας έχει ζητηθεί η ελεύθερη διέλευση μέσω των Στενών, ξεκινώντας από την κοινή δήλωση Κίνας-Πακιστάν στις αρχές του πολέμου. Η Κίνα διατηρεί καλές σχέσεις με το Ιράν, αλλά διατηρεί επίσης καλές σχέσεις με όλα τα κράτη της περιοχής, και στην πραγματικότητα μόνο το 20% των εισαγωγών πετρελαίου της από τον Κόλπο προέρχεται από το Ιράν, ενώ το μεγαλύτερο μέρος προέρχεται από τη Σαουδική Αραβία. Εάν το ιρανικό καθεστώς παραμείνει αδιάλλακτο σε αυτό το ζήτημα, κινδυνεύει να χάσει το «μπλοκ διαμεσολάβησης», εάν αυτό αποφασίσει ότι η δική του ασφάλεια απαιτεί να συμμαχήσει πλήρως με τις ΗΠΑ.
Φυσικά, για να το επαναλάβω: η θέση του Ιράν είναι κατανοητή, δεδομένου ότι τα Στενά αποτελούν ένα από τα μοναδικά ισχυρά μέσα πίεσης που διαθέτει έναντι μιας αδίστακτης υπερδύναμης όπως οι ΗΠΑ, οι οποίες έχουν αποδείξει ότι μπορούν να εξαπολύσουν μια φονική επίθεση εν μέσω διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, η επίθεση κατά εμπορικών πλοίων για το «έγκλημα» της χρήσης των χωρικών υδάτων μιας άλλης χώρας αποτελεί, το λιγότερο, ένα αδέξιο μέσο· βάναυσα καθεστώτα όπως αυτό των δήμιων της Τεχεράνης συχνά βασίζονται σε τέτοια αδέξια μέσα, επειδή η αδυναμία τους να κερδίσουν πολιτικά τους λαούς της περιοχής είναι απλώς μια εγγενής πραγματικότητα, αλλά ακόμη και αυτό το μέσο ενδέχεται να έχει σύντομη διάρκεια ζωής.
Μετάφραση: elaliberta.gr
Michael Karadjis, “What caused the breakdown of the US-Iran MOU?”, Their Anti-imperialism and Ours, 27 Ιουλίου 2026, https://theirantiimperialismandours.com/2026/07/27/what-caused-the-breakdown-of-the-us-iran-mou/.