Sam Friedman

Μοιραίες αφαιρέσεις - Ασθένεια, θάνατος και καπιταλιστική αφαίρεση

Υπάρχουν αποτελεσματικά εμβόλια για το COVID-19 και αποτελεσματικές θεραπείες για το HIV/AIDS, αλλά και οι δύο παραμένουν παγκόσμιες επιδημίες. Ο ιατρικός ερευνητής Σαμ Φρίντμαν εξηγεί πώς το κερδοσκοπικό σύστημα προσφέρει φάρμακα που σώζουν ζωές σε κάποιους από εμάς, ενώ τα κρατάει απρόσιτα για άλλους.

Ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα που δημιουργεί και λειτουργεί με πραγματικές αφαιρέσεις. Αυτό το σύντομο άρθρο αναφέρεται στο τι σημαίνει αυτό στο πλαίσιο δύο πανδημιών – πρώτα του HIV/AIDS και στη συνέχεια του COVID-19. Οι πιο ορατές από αυτές τις πραγματικές αφαιρέσεις είναι το χρήμα και τα κέρδη. Το χρήμα είναι η γενικευμένη, αφηρημένη μορφή της αξίας (που είναι μια άλλη πραγματική αφαίρεση, την οποία όμως δεν θα αναλύσω εδώ.) Το χρήμα είναι πραγματικό – μπορείτε να αγοράσετε φρούτα, ξηρούς καρπούς, φάρμακα ή βόμβες με αυτό. Είναι επίσης αφηρημένο – από μόνο του, δεν είναι παρά ένα αρκετά άχρηστο νόμισμα ή ένα κομμάτι χαρτί, ή συνηθέστερα, όσον αφορά το πού «ζουν» τα περισσότερα δολάρια, απλώς μια εγγραφή σε κάποιον ηλεκτρονικό ισολογισμό.

Το κέρδος είναι επίσης μια πραγματική αφαίρεση. Είναι αφηρημένο – δεν είναι τίποτε άλλο παρά η διαφορά μεταξύ του χρηματικού κόστους και της είσπραξης σε κάποιον ισολογισμό. Αλλά είναι πραγματικό –οι εταιρείες που αποκομίζουν επαρκή κέρδη τρώνε τις εταιρείες που δεν αποκομίζουν– και οι άνθρωποι που ζουν από τα κέρδη (είτε λόγω της ιδιοκτησίας του κεφαλαίου είτε επειδή είναι κορυφαία στελέχη) τρώνε πολύ καλύτερα από εσάς ή εμένα.

Στο Κεφάλαιο, ο Μαρξ έγραψε «Συσσωρεύστε, συσσωρεύστε! Αυτό είναι ο Μωυσής και οι προφήτες!» Αυτό δεν είναι μόνο ένα όμορφο λογοπαίγνιο με το «κέρδη» [Prophets και profits] αλλά και αντανακλά το αφηρημένο γεγονός ότι η καθαρή αξία μιας καπιταλιστικής επιχείρησης είναι ίση με τα συσσωρευμένα κέρδη της. Το πιο σημαντικό είναι ότι υποδεικνύει τη δύναμη που κινεί τον καπιταλισμό και τις επιχειρήσεις του – την ανάγκη συσσώρευσης κερδών για να μην φαγωθούν από άλλες επιχειρήσεις ή απλά εξαφανιστούν.

Ασθένειες, θάνατος και κέρδη

Εργάστηκα ως ερευνητής του AIDS από το 1983 μέχρι σήμερα, και έχω κάνει επίσης κάποια εργασία για τον COVID-19. Εκτός από το να εργάζομαι ως ερευνητής, υπήρξα επίσης κατά κάποιο τρόπο ακτιβιστής και σοσιαλιστής σχολιαστής διαφόρων πτυχών των αγώνων που τους αφορούν.

Αυτό που έχω μάθει είναι απλό: Ο καπιταλισμός σκοτώνει! Σκοτώνει ακόμη και όταν φαίνεται να κάνει καλό, όπως όταν οι καπιταλιστικές εταιρείες, βασισμένες σε μεγάλο βαθμό σε έρευνες για τις οποίες πλήρωσαν τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας, δημιούργησαν την αντιρετροϊκή θεραπεία, η οποία τώρα κρατά τους περισσότερους ασθενείς με HIV ζωντανούς και υγιείς για δεκαετίες, και τα εμβόλια COVID, τα οποία τουλάχιστον μειώνουν τη ζημιά που προκαλεί η μόλυνση στον οργανισμό. Το γεγονός ότι επιβιώνουν μόνο οι κερδοφόρες επιχειρήσεις και η συνεπαγόμενη τάση για «συσσώρευση, συσσώρευση» σημαίνει ότι αυτά τα επιστημονικά θαύματα δεν φτάνουν σε πολλούς από τους ανθρώπους που τα χρειάζονται. Δηλαδή, ο καπιταλισμός σκοτώνει αυτούς τους ανθρώπους αρνούμενος τους τα φάρμακα που χρειάζονται για να παραμείνουν ζωντανοί. Παρά την επιτυχία της αντιρετροϊκής θεραπείας, περίπου 650.000 άνθρωποι πέθαναν από AIDS το 2021.^[1] Οι περισσότεροι από αυτούς βρίσκονται σε χώρες όπου οι φαρμακευτικές εταιρείες έχουν τιμολογήσει τα φάρμακα σε τιμές που λίγοι μπορούν να αντέξουν οικονομικά, αν και ακόμη και στις φτωχότερες χώρες, οι κυβερνήτες και οι ιδιοκτήτες επιχειρήσεων συνήθως μπορούν να αντέξουν οικονομικά τα φάρμακα και έτσι ζουν πολύ περισσότερο από τους μολυσμένους φτωχούς.

Η πρόσβαση στην αντιρετροϊκή θεραπεία είναι ένα ζήτημα που έχει λάβει σημαντική προσοχή τα τελευταία 25 χρόνια, συμπεριλαμβανομένων μαζικών κοινωνικών αγώνων για την πρόσβαση στη Νότια Αφρική που ξεκίνησαν περίπου το 2000, και σε ορισμένες άλλες χώρες που οδήγησαν στην ίδρυση και χρηματοδότηση του Παγκόσμιου Ταμείου για την πληρωμή της θεραπείας στις φτωχότερες χώρες. Η Jennifer Chan παρέχει μια εξαιρετική συζήτηση αυτών των αγώνων στο βιβλίο του 2015, Πολιτική στον διάδρομο του θανάτου.^[2] Όπως αναφέρει ένα έγγραφο του UNAIDS^[3] που δημοσιεύτηκε το 2021:

«Ο ακτιβισμός της κοινωνίας των πολιτών και ο ανταγωνισμός από τους κατασκευαστές γενόσημων φαρμάκων οδήγησαν στη μείωση των τιμών των αντιρετροϊκών φαρμάκων από περίπου 14000 δολάρια ΗΠΑ ανά άτομο ετησίως για τα σκευάσματα πρώτης γραμμής σε χώρες υψηλού εισοδήματος το 1990 σε περίπου 1200 δολάρια ΗΠΑ ετησίως σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος το 2003. Μέχρι το 2018, η τιμή ανά άτομο ετησίως στην υποσαχάρια Αφρική ήταν κάτω από 100 δολάρια ΗΠΑ για τα περισσότερα συνδυαστικά φάρμακα σταθερής δόσης που περιλαμβάνουν τενοφοβίρη. Οι τιμές άλλων συνδυασμών σταθερής δόσης συνέχισαν επίσης να μειώνονται τα τελευταία χρόνια.»

Από τότε που γράφτηκε το βιβλίο της Chan, και παρά τις μειώσεις των τιμών, έχουν αυξηθεί οι ελλείψεις στην παροχή διεθνούς βοήθειας για την πληρωμή της εν λόγω θεραπείας στον Παγκόσμιο Νότο. Οι ελλείψεις έχουν προκύψει από τις δημοσιονομικές πιέσεις λόγω των οικονομικών προβλημάτων του καπιταλισμού, από την πανδημία COVID-19 και λόγω του μειωμένου ενδιαφέροντος των ισχυρών. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι πεθαίνουν και ο ιός είναι πιο ικανός να εξαπλωθεί, αφού λιγότεροι άνθρωποι υποβάλλονται σε θεραπεία απ’ ό,τι θα γινόταν διαφορετικά. Καθ’ όλη τη διάρκεια αυτών των αγώνων, οι Ηνωμένες Πολιτείες ηγήθηκαν των προσπαθειών για την προστασία των «δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας» – δηλαδή του δικαιώματος των εταιρειών να χρεώνουν ό,τι θέλουν για τα φάρμακα χωρίς να φοβούνται τον ανταγωνισμό.

Η κατάσταση με τον COVID είναι πιο περίπλοκη επειδή τα εμβόλια που έχουν αναπτυχθεί μέχρι στιγμής είναι λιγότερο αποτελεσματικά στην προστασία των ανθρώπων από ό,τι η αντιρετροϊκή θεραπεία για να κρατήσει στη ζωή τους ανθρώπους που έχουν την οικονομική δυνατότητα να τα αγοράσουν. Παρ’ όλα αυτά, τα εμβόλια που υπάρχουν μειώνουν την πιθανότητα θανάτου, αν και με διαφορετικά ποσοστά για διαφορετικά εμβόλια και διαφορετικά στελέχη.

Όπως και στην περίπτωση του AIDS, οι εταιρείες που παράγουν τα πιο αποτελεσματικά εμβόλια τα έχουν τιμολογήσει σε πολύ υψηλές τιμές για να τα αντέξουν οικονομικά πολλές χώρες. Έχουν οργανωθεί προσπάθειες για την επιδότηση της πρόσβασης στα εμβόλια, αλλά έχουν συγκεντρώσει πολύ μικρή χρηματοδότηση για να καλύψουν ακόμη και τον αρχικό εμβολιασμό σε πολλές χώρες. (Για συγκρίσεις των ποσοστών εμβολιασμού ανά περιοχή και χώρα, δείτε τον πίνακα εμβολιασμού κατά του κοροναϊού του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας).

Καθώς γράφω αυτό το κείμενο, σχεδόν 2.000 άνθρωποι παγκοσμίως πεθαίνουν από COVID-19 κάθε μέρα – που είναι πιθανώς υποεκτίμηση, οπότε οι θάνατοι από COVID φέτος είναι παρόμοιοι με εκείνους από AIDS. Θα ήταν πολύ υψηλότεροι χωρίς τα εμβόλια – και πολύ χαμηλότεροι αν όλοι είχαν πρόσβαση στα εμβόλια. Και πάλι, οι κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης εμπόδισαν την παγκόσμια διανομή εμβολίων υπερασπιζόμενες τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και το δικαίωμα των εταιρειών να αποκομίζουν τεράστια κέρδη. Και τα κέρδη που αποκομίζουν! Για παράδειγμα, η Pfizer ήταν μια καταξιωμένη φαρμακευτική εταιρεία που έβγαζε μεγάλα κέρδη πριν εμφανιστεί ο COVID-19. Ωστόσο, ιδού τι συνέβη στα καθαρά κέρδη της κατά τη διάρκεια του 2019 (το έτος πριν ο COVID γίνει πανδημία), το 2020 (όταν η πανδημία επηρέασε τις επιχειρήσεις παγκοσμίως) και στη συνέχεια το 2021 και το 2022, καθώς η Pfizer κέρδιζε από το εμβόλιο COVID-19:

Καθαρά κέρδη της Pfizer ανά έτος (σε δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ)

2019 16

2020 9

2021 22

2022 30

Πηγή: Macrotrends (πρόσβαση στις 28 Νοεμβρίου 2022)

Εν ολίγοις, αυτό το μοναδικό προϊόν συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στον διπλασιασμό των κερδών της Pfizer σε διάστημα δύο ετών. Η Moderna, ο άλλος αρχικός κατασκευαστής εμβολίων mRNA COVID-19, άρχισε να έχει κέρδη μόνο με αυτό το εμβόλιο και από το μηδέν έφτασε σε περίπου 12 δισεκατομμύρια δολάρια για το 2021 και ομοίως για το 2022, σύμφωνα με τον ιστότοπο επενδυτών Macrotrends (πρόσβαση στις 28 Νοεμβρίου 2022)

Τα ίδια σημεία ισχύουν και για τις αισχρές τιμές των φαρμάκων για την ηπατίτιδα C και για πολλά άλλα.

Επίλογος

Οι αφηρημένες έννοιες όπως το χρήμα και τα κέρδη είναι πάρα πολύ πραγματικές στις επιπτώσεις τους. Οδηγούν τις εταιρείες και τις κυβερνήσεις να τις θέτουν ως προτεραιότητά τους. Και αυτό σκοτώνει καθημερινά ανθρώπους σε μαζικούς αριθμούς. Αν και δεν είναι το θέμα αυτού του άρθρου, η ανάγκη του κεφαλαίου για κέρδη οδηγεί την παραγωγή και τη χρήση ορυκτών καυσίμων, την κατασκευή τεράστιων γηπέδων και επιχειρηματικών ακινήτων και την καταστροφή των τροπικών δασών στη λεκάνη του Αμαζονίου και την Ινδονησία (και αλλού). Δηλαδή, αυτές οι αφαιρέσεις οδηγούν στην κλιματική αλλαγή και στους επικείμενους θανάτους πολλών εκατομμυρίων ανθρώπων κάθε χρόνο από την υπερβολική ζέστη, την ξηρασία, τους τυφώνες και άλλες επιπτώσεις τους.

Μπορούμε να τερματίσουμε αυτές τις μοιραίες αφηρημένες ιδέες και να οικοδομήσουμε έναν νέο κόσμο όπου οι άνθρωποι θα μπορούν να ζουν ειρηνικά μαζί με τον πλανήτη και να προστατεύονται από τις ασθένειες. Αυτός πρέπει να είναι ένας σοσιαλιστικός κόσμος, όπου οι άνθρωποι θα παράγουν πράγματα για ανθρώπινη χρήση και υγεία και όχι για το κέρδος.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Sam Friedman, “Fatal abstractions – Disease, death, and capitalist abstraction”, Tempest, 29 Μαρτίου 2023, https://www.tempestmag.org/2023/03/fatal-abstractions/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=fatal-abstractions. Αναδημοσίευση: Europe Solidaire Sans Frontières, https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article66217.

Σημειώσεις

^[1] “Global HIV & AIDS statistics – Fact sheet”, UNAIDS, https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet.

^[2] Jennifer Chan, Politics in the Corridor of Dying. AIDS Activism and Global Health Governance, https://www.press.jhu.edu/books/title/11290/politics-corridor-dying.

^[3] “Big drops in the cost of antiretroviral medicines, but COVID-19 threatens further reductions”, UNAIDS, 3 Μαΐου 2021, https://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2021/may/20210503_cost-of-antiretroviral-medicines.