Michael Schreiber

Η κληρονομιά του Μάλκολμ Χ στα 100 χρόνια από τη γέννησή του

Στις 19 Μαΐου συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννηση του Malcolm X, ενός σημαντικού πολιτικού ηγέτη του 20ού αιώνα. Οι ιδέες και οι διδασκαλίες του Μάλκολμ, όπως εκφράστηκαν στις ομιλίες και τις συνεντεύξεις του, είχαν επιρροή που διήρκεσε πολύ πέρα από την εποχή του – όχι μόνο στο κίνημα για την απελευθέρωση των μαύρων στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και στα απελευθερωτικά κινήματα παγκοσμίως.

Ο Μάλκολμ συνέχισε να αναδιαμορφώνει τις πεποιθήσεις του και τις πράξεις του καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του – συχνά αντιμέτωπος με μεγάλες αντιξοότητες. Ακόμη και τον τελευταίο χρόνο του, πριν τον χτυπήσει η σφαίρα ενός δολοφόνου τον Φεβρουάριο του 1965, ο Μάλκολμ συνέχισε να βελτιώνει τις απόψεις του για τη στρατηγική και το πρόγραμμά του. Μετά από ταξίδια στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή, όπου συναντήθηκε με ηγέτες του αντιαποικιακού αγώνα, άρχισε να δίνει έμφαση σε διεθνιστικά και αντικαπιταλιστικά συμπεράσματα στις ομιλίες του. Ταυτόχρονα, άρχισε να χτίζει μια ακτιβιστική οργάνωση βασισμένη σε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα για την απελευθέρωση των μαύρων – την Οργάνωση για την Αφροαμερικανική Ενότητα.

Δεν υπάρχει αρκετός χώρος εδώ για να εξετάσουμε το σύνολο της πολιτικής εξέλιξης του Μάλκολμ ή το εύρος της σκέψης του. Δεδομένου ότι συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννησή του, σκέφτηκα ότι θα ήταν χρήσιμο να σταθώ στα πρώτα χρόνια της ζωής του, προτού περάσω στο βαρυσήμαντο τελευταίο έτος της ζωής του – κατά το οποίο είχα την ευκαιρία να συναντήσω τον Μάλκολμ και να τον ακούσω να μιλάει.

Η πρώιμη ζωή του Μάλκολμ

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η σκέψη του Μάλκολμ Χ διαμορφώθηκε κατά κάποιον τρόπο από τον ρατσισμό, τη βία και τη φτώχεια που υπέστη η οικογένειά του κατά τη διάρκεια της παιδικής του ηλικίας. Οι γονείς του αποτέλεσαν επίσης πρότυπο για το πώς να αντιστέκεται κανείς στην καταπίεση και να αντεπιτίθεται.

Ο Μάλκολμ γεννήθηκε στις 19 Μαΐου 1925 στην Ομάχα της Νεμπράσκα, γιος του Ερλ και της Λουίζα Λιτλ. Οι γονείς του ήταν υποστηρικτές της Παγκόσμιας Ένωσης για τη Βελτίωση των Νέγρων (UNIA / Universal Negro Improvement Association) του Μάρκους Γκάρβεϊ, ενός παναφρικανικού κινήματος που υποστήριζε ότι η μαύρη κοινότητα έπρεπε να εργαστεί προς την κατεύθυνση της αυτάρκειας και της οικοδόμησης έθνους. Ως οργανωτές του κινήματος του Γκάρβεϊ, οι Λιτλ μετακόμισαν από τη Φιλαδέλφεια στην Ομάχα το 1921, προκειμένου να ιδρύσουν ένα παράρτημα της UNIA στη μεσοδυτική πόλη.

Στις αρχές του 1925, αρκετούς μήνες πριν από τη γέννηση του Μάλκολμ και ενώ ο Ερλ Λιτλ έλειπε από την πόλη, η μητέρα του αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει μια συμμορία από πυρπολητές της Κλαν, οι οποίοι ήρθαν στο σπίτι τους μεσάνυχτα για να απειλήσουν την οικογένεια με φοβερές συνέπειες αν δεν έφευγαν από την πόλη. Οι Λιτλ μετακόμισαν βόρεια τον επόμενο χρόνο, αλλά δεν μπόρεσαν να ξεφύγουν από τη ρατσιστική βία. Το 1929, το σπίτι τους στο Ανατολικό Σικάγο, στην πολιτεία της Ιντιάνα, ανατινάχθηκε και καταστράφηκε από λευκούς ρατσιστές. Ο πατέρας του Μάλκολμ κατηγορήθηκε αρχικά για την ανατίναξη (υποτίθεται για τα χρήματα της ασφάλειας), αλλά οι αρχές δεν μπόρεσαν να στοιχειοθετήσουν τις ισχνές κατηγορίες και αφέθηκε ελεύθερος.

Δύο χρόνια αργότερα, ζώντας πλέον στο Λάνσινγκ του Μισισιπή, ο Ερλ Λιτλ δολοφονήθηκε. Αν και η έκθεση της αστυνομίας ανέφερε ότι τον είχε χτυπήσει ένα τραμ σε ένα δυσάρεστο «ατύχημα», οι συνθήκες έδειχναν ότι είχε δολοφονηθεί. Σύμφωνα με τον βιογράφο του Μάλκολμ, Manning Marable (Malcolm X: A Life of Reinvention^[1], η δολοφονία του πατέρα του τον καταδίωκε για το υπόλοιπο της ζωής του∙ ο Μάλκολμ είπε σε συνέντευξή του στο Σικάγο στον δημοσιογράφο Τζιμ Χέρλμπουτ τη δεκαετία του 1960 ότι την πραγματοποίησε η Κλαν.

Η οικογένεια οδηγήθηκε γρήγορα στη φτώχεια. Μέχρι το 1939, η μητέρα του Μάλκολμ είχε πέσει σε βαθιά κατάθλιψη και διατάχθηκε η εισαγωγή της σε ψυχιατρική κλινική. Μέσα σε λίγα χρόνια, ο Μάλκολμ, 16 ετών πλέον, ανατέθηκε στη φροντίδα της ετεροθαλής αδελφής του, Έλλας, που ζούσε στη Βοστώνη. Εκεί ο Μάλκολμ έκανε φίλους που τον μύησαν στη ζωή των απατεώνων, των οργανωτών παράνομης λοτακίας και των μικρογκάνγκστερ.

Για ένα διάστημα, στις αρχές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μάλκολμ έπιασε δουλειά ως μάγειρας σε τρένα και σύντομα μετακόμισε από τη Βοστώνη στο Χάρλεμ. Εκείνη την εποχή, η κοινότητα των Μαύρων στο Χάρλεμ συμμετείχε σε πολυάριθμες πολιτικές δράσεις λόγω των φυλετικών εντάσεων -με αποκορύφωμα την εξέγερση και τις ταραχές της 1ης Αυγούστου 1943, που ξέσπασαν όταν ένας αστυνομικός πυροβόλησε έναν Μαύρο ένστολο στρατιώτη. Ωστόσο, ο Μάλκολμ συνέχισε τη ζωή του ως απατεώνας, πουλώντας συχνά τσιγαριλίκια στα τρένα, και σπάνια, αν το έκανεποτέ, αναμείχθηκε σε πολιτικές δραστηριότητες.

Και όμως, ένας από τους φίλους του, ο Κλάρενς Άτκινς, θυμήθηκε αργότερα ότι ο Μάλκολμ μιλούσε συχνά για τις ιδέες του μαύρου εθνικισμού όταν εργαζόταν στο Chicken Shack του Τζίμι το 1942-43. «Μιλούσε συχνά», εξήγησε ο Άτκινς, «για το πώς ο πατέρας του συνήθιζε να κακοποιείται και να δέρνεται στη γωνία που πουλούσε την εφημερίδα του Μάρκους Γκάρβεϊ, και μιλούσε πολύ για τις ιδέες του Γκάρβεϊ από την άποψη του πώς θα μας ωφελούσαν ως λαό» (Marable, σ. 52).

Ο Μάλκολμ συνέχισε τη ζωή του στην εγκληματικότητα για τα επόμενα χρόνια, πουλώντας ναρκωτικά, ασκώντας μαστροπεία, παράνο η λοταρία και διαρρήξεις. Για ένα διάστημα, έπαιζε ντραμς και χόρευε σε ένα νυχτερινό κέντρο διασκέδασης. Μετά από αρκετές διαρρήξεις στα περίχωρα της Βοστώνης, ο Μάλκολμ και η συμμορία του συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν. Ο Μάλκολμ έλαβε ποινή φυλάκισης τεσσάρων ταυτόχρονων περιόδων φυλάκισης από οκτώ έως δέκα έτη. Γνώριζε ότι η αυστηρή ποινή του επιβλήθηκε εν μέρει επειδή είχε συνεργό μια λευκή φίλη του και έτσι θεωρήθηκε ότι έδειχνε περιφρόνηση προς τα ηθικά πρότυπα της λευκής υπεροχής.

Η δημιουργία του Μάλκολμ Χ

Ενώ εξέτιε την ποινή του στη διαβόητη φυλακή Τσάρλσταουν στη Μασαχουσέτη, ο εξεγερμένος Μάλκολμ συνειδητοποίησε σταδιακά, ίσως καιροσκοπικά, ότι θα μπορούσε να βελτιώσει τις συνθήκες διαβίωσής του, συμπεριλαμβανομένης της μεταφοράς του σε λιγότερο σκληρή φυλακή και ενδεχομένως της πρόωρης αποφυλάκισής του, αν προσπαθούσε να εμφανίζεται πιο συνεργάσιμος –τουλάχιστον εξωτερικά– με τους «κανόνες» που η φυλακή επέβαλε στους κρατούμενους. Ταυτόχρονα, προσπαθούσε να μορφωθεί, διαβάζοντας ακόμη και λεξικό για να βελτιώσει τη γνώση της αγγλικής γλώσσας. Μόλις μεταφέρθηκε σε μια φυλακή με πλήρη βιβλιοθήκη, καταβρόχθισε τα γραπτά των σύγχρονων μαύρων επιστημόνων καθώς και των αρχαίων φιλοσόφων. Διάβασε βιβλία που εξιστορούσαν την ιστορία του δουλεμπορίου, την αποικιακή εξέγερση στην Ανατολή και πολλά άλλα. «Θα μπορούσα να περάσω την υπόλοιπη ζωή μου διαβάζοντας», σκεφτόταν αργότερα. «Δεν νομίζω ότι κάποιος έχει κερδίσει ποτέ περισσότερο από τη φυλακή από ό,τι εγώ».

Η προσπάθειά του για αυτοβελτίωση πήρε νέα ώθηση όταν τα αδέλφια του έγραψαν στον Μάλκολμ ότι τα περισσότερα μέλη της οικογένειας είχαν ασπαστεί το Ισλάμ. Πιο συγκεκριμένα, είχαν αρχίσει να ακολουθούν μια συγκεκριμένη αίρεση, το Έθνος του Ισλάμ [ΝΟΙ / Nation of Islam], το οποίο είχε αναπτυχθεί κατά την προηγούμενη δεκαετία και του οποίου ηγείτο πλέον ένας πρώην οπαδός του Γκάρβεϊ, ο Ελάιτζα [Πουλ] Μουχάμμαντ. Αν και ο Μάλκολμ παρέμεινε αρχικά επιφυλακτικός, τον παρότρυναν να γράψει μια επιστολή στον Ελάιτζα Μουχάμμαντ για περισσότερες πληροφορίες. Ο Μουχάμμαντ απάντησε στην επιστολή του Μάλκολμ και τελικά ο Μάλκολμ έγραφε καθημερινά στον ηγέτη του ΝΟΙ.

Αφού έγινε μέλος του NOI, ο Μάλκολμ είδε τη ζωή του υπό νέο πρίσμα και με νέο σκοπό. Άρχισε να προσηλυτίζει άλλους κρατούμενους. Μέχρι τις αρχές του 1950, η ομάδα των μουσουλμάνων κρατουμένων άρχισε να απαιτεί αλλαγές από τις αρχές της φυλακής, όπως ότι το μενού έπρεπε να προσαρμόζεται στους διατροφικούς περιορισμούς της πίστης τους. Οι υπεύθυνοι της φυλακής θεώρησαν τα αιτήματά τους ως ενοχλητικά και μετέφεραν τον Μάλκολμ και άλλους μαύρους μουσουλμάνους πίσω στην πιο αυστηρή φυλακή του Τσάρλσταουν. Εκεί, ο Μάλκολμ συνέχισε τον αγώνα του για καλύτερες συνθήκες, ενώ έγραφε σε πρώην φίλους και συνεργάτες ότι ήταν πλέον αφοσιωμένος στη χειραφέτηση των Μαύρων και απέρριπτε τις αξίες της λευκής κοινωνίας (το NOI εκείνη την εποχή θεωρούσε τους λευκούς «διαβόλους»). Μέχρι τον Δεκέμβριο του 1950, είχε αποφύγει το όνομα του σκλάβου «Malcolm Little» και υπέγραφε τις επιστολές του ως «Malcolm X».

Οι εντάσεις αυξάνονται στο Έθνος του Ισλάμ

Την 1η Ιουλίου 1952, ο Μάλκολμ Χ αποφυλακίζεται από τη φυλακή. Μετακόμισε στο Ντιτρόιτ, όπου διέμενε στο σπίτι του αδελφού του Γουίλφρεντ και της συζύγου του Ρουθ. Ο Μάλκολμ εργάστηκε για λίγο στη βιομηχανία αυτοκινήτων, αλλά σύντομα διορίστηκε ως στρατολόγος πλήρους απασχόλησης για το Έθνος του Ισλάμ, ταξιδεύοντας σε όλο το ανατολικό τμήμα της χώρας. Βοήθησε στην ίδρυση ενός ναού στη Βοστώνη και στη συνέχεια του ανατέθηκε η λειτουργία του ναού του ΝΟΙ στη Φιλαδέλφεια. Από εκεί, το 1954, ο Μάλκολμ κλήθηκε να διευθύνει τον ναό αριθ. 7 στο Χάρλεμ. Σύντομα είχε αποκτήσει τη φήμη του πιο πιστού, δραστήριου και χαρισματικού υπασπιστή του Ελάιτζα Μουχάμμαντ.

Το τζαμί της Νέας Υόρκης ήταν μικρό σε σύγκριση με εκείνα άλλων πόλεων∙ ως οιονεί πολιτική ομάδα, το NOI αντιμετώπιζε τον ανταγωνισμό από πολλές άλλες οργανώσεις Μαύρων με έδρα την πόλη. Όμως γρήγορα άρχισε να αναπτύσσεται και να ακμάζει υπό την ηγεσία του Μάλκολμ. Σε εθνικό επίπεδο, το NOI γνώρισε επίσης ταχεία ανάπτυξη – με εκατοντάδες νέους που ζητούσαν να γίνουν μέλη κάθε εβδομάδα.

Αυτό συνέβαινε ακριβώς τη στιγμή που το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα κατά του φυλετικού διαχωρισμού του Τζιμ Κρόου ξεκινούσε και βρισκόταν σε σκληρή αντιπαράθεση με τους λευκούς ρατσιστές και την αστυνομία του Νότου. Αν και στις αρχές της δεκαετίας του 1960, το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα είχε δημιουργήσει δράσεις συμπαράστασης σε όλη τη χώρα, το ΝΟΙ, υπό τις αυστηρές οδηγίες του Ελάιτζα Μουχάμμαντ, αρνήθηκε να εμπλακεί.

Στη συνέχεια, στις 26 Απριλίου 1957, τρία μέλη του NOI προσπάθησαν να παρέμβουν σε ένα περιστατικό κατά το οποίο αστυνομικοί της Νέας Υόρκης χτυπούσαν ανελέητα έναν μαύρο άνδρα στο δρόμο. Οι μουσουλμάνοι συνελήφθησαν από την αστυνομία για την παρέμβασή τους. Ο Μάλκολμ και οι συνεργάτες του κατάφεραν να οδηγήσουν μια αντιπροσωπεία στο αστυνομικό τμήμα, υποστηριζόμενοι από ένα πλήθος διαμαρτυρίας τουλάχιστον 4.000 ατόμων. Και οι τρεις μουσουλμάνοι αθωώθηκαν τελικά, ενώ αργότερα κέρδισαν αγωγή εναντίον της αστυνομίας της Νέας Υόρκης για 70.000 δολάρια.

Ο Marable γράφει (σσ. 127-129) ότι η διαμαρτυρία αυτή αποκάλυψε τις αντιφάσεις που κυοφορούνταν στο Έθνος του Ισλάμ, οι οποίες κορυφώθηκαν με την τελική ρήξη του Μάλκολμ με το NOI «Ο Ελάιτζα Μοχάμεντ μπορούσε να διατηρήσει την προσωπική του εξουσία μόνο απομακρύνοντας τους οπαδούς του από τον έξω κόσμο∙ ο Μάλκολμ γνώριζε ότι η μελλοντική ανάπτυξη του Έθνους εξαρτιόταν από την εμβάπτισή του στους αγώνες της καθημερινής ύπαρξης της μαύρης κοινότητας. ... Τελικά, θα έπρεπε να επιλέξει: αν θα παρέμενε πιστός στον Ελάιτζα Μουχάμμαντ ή αν θα ήταν “στο πλευρό του λαού μου”».

Πέντε χρόνια αργότερα, στις 27 Απριλίου 1962, στο Λος Άντζελες συνέβη ένα ακόμη πιο τρομερό περιστατικό, όταν αστυνομικοί πυροβόλησαν επτά άοπλους Μαύρους Μουσουλμάνους, σκοτώνοντας έναν και ακρωτηριάζοντας έναν άλλο για όλη του τη ζωή. Στη συνέχεια, οι μπάτσοι συνέλαβαν 16 μέλη του NOI με ψευδείς κατηγορίες για «εγκληματική επίθεση κατά της αστυνομίας». Ο Μουχάμμαντ έστειλε τον Μάλκολμ Χ στο Λος Άντζελες για να ασχοληθεί με την υπόθεση. Ο Μάλκολμ κατάφερε να επιβλέψει μια δυναμική εκστρατεία υπεράσπισης, απευθυνόμενος ακόμη και σε λευκούς και άλλες θρησκευτικές κοινότητες για να συμμετάσχουν στις διαμαρτυρίες και να δωρίσουν χρήματα. Τέθηκαν σε εφαρμογή σχέδια για τη δημιουργία μιας ευρείας εθνικής εκστρατείας υπεράσπισης των μουσουλμάνων. Αλλά ξαφνικά και χωρίς καμία εξήγηση, η ενωτική προσπάθεια υπεράσπισης ματαιώθηκε. Αντ’ αυτού, ελήφθη η απόφαση –πιθανότατα από την ανώτατη ηγεσία του NOI– να αντιμετωπιστούν οι κατηγορίες απλώς μέσω των δικαστηρίων.

Ο George Breitman σχολιάζει στο βιβλίο του The Last Year of Malcolm X^[2] ότι το γεγονός αυτό ήταν η πρώτη φορά που η ύπαρξη δύο τάσεων στο Έθνος του Ισλάμ έγινε εμφανής σε ορισμένα μέλη του NOI. Ωστόσο, οι εντάσεις δεν ήταν μάλλον ορατές στους περισσότερους ανθρώπους. Το 1963, ο Μουχάμμαντ διόρισε τον Μάλκολμ τον πρώτο «εθνικό υπουργό» της οργάνωσης και έτσι, φαινομενικά, οι δύο τους έμοιαζαν να συμφωνούν.

Ωστόσο, όπως γράφει ο Breitman, ο Μάλκολμ «επέκτεινε τα όρια του δόγματος του Μουχάμμαντ ως τα άκρα, και μερικές φορές και πέρα από αυτά. Εισήγαγε νέα στοιχεία στο κίνημα, όχι μόνο ως προς το ύφος αλλά και ως προς την ιδεολογία». Ως παράδειγμα, ο Breitman παραθέτει μια αναφορά στους New York Times (8 Νοεμβρίου 1964) από τον James X, ο οποίος αντικατέστησε τον Μάλκολμ ως επικεφαλής του τζαμιού της Νέας Υόρκης μετά τη διάσπαση, και τον Χένρι X. «Ο Μάλκολμ ήταν αυτός που εισήγαγε την πολιτική έννοια του “μαύρου εθνικισμού” στο κίνημα των Μαυρών μουσουλμάνων», αναφέρουν οι Times και προσθέτουν: «το οποίο, όπως είπαν, είχε ουσιαστικά θρησκευτικό χαρακτήρα όταν ο Μάλκολμ έγινε μέλος».

Το περιστατικό που προκάλεσε άμεσα τη ρήξη μεταξύ του Μάλκολμ και του Ελάιτζα Μουχάμμμαντ συνέβη σε ένα φόρουμ στη Νέα Υόρκη την 1η Δεκεμβρίου 1963, εννέα ημέρες μετά τη δολοφονία του προέδρου Κένεντι. Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, ο Μάλκολμ ρωτήθηκε για τη δολοφονία. Απαντώντας, τοποθέτησε τη δολοφονία μέσα στο διάχυτο κλίμα μίσους και βίας στις ΗΠΑ που συχνά διαμορφωνόταν ή γινόταν ανεκτό από τα κυρίαρχα συμφέροντα. Τώρα, είπε, «οι κότες γύρισαν στο σπίτι τους για να κουρνιάσουν».

Την επόμενη ημέρα, στην τακτική μηνιαία συνάντηση του Μάλκολμ με τον Μουχάμμαντ, ο ηγέτης του ΝΟΙ αποκάλεσε τη δήλωση του Κένεντι «άκαιρη» και έθεσε τον Μάλκολμ σε διαθεσιμότητα για 90 ημέρες. Ο Breitman σχολιάζει ότι σύντομα έγινε φανερό ότι η διαθεσιμότητα επρόκειτο να ξεπεράσει τις 90 ημέρες και ενδεχομένως να είναι μόνιμη. Και ο Μάλκολμ πληροφορήθηκε ότι ένας μουσουλμάνος ηγέτης ζητούσε το θάνατό του. Πίστευε, αφηγείται ο Breitman, ότι «οποιαδήποτε συζήτηση για το θάνατό μου θα μπορούσε να έχει εγκριθεί –αν όχι να έχει πράγματι ξεκινήσει– από έναν μόνο άνθρωπο». Μετά από πολλή ενδοσκόπηση, στις 8 Μαρτίου 1964, ανακοίνωσε ότι αποχωρεί από το Έθνος του Ισλάμ και ιδρύει μια νέα οργάνωση. Δήλωσε ότι το κίνημα των Μαύρων μουσουλμάνων «είχε “φτάσει μέχρι εκεί που μπορούσε” επειδή ήταν πολύ στενά σεχταριστικό και πολύ ανασχετικό».

«Είμαι έτοιμος», αναφέρεται στους New York Times (9 Μαρτίου 1964), «να συνεργαστώ σε τοπικές δράσεις για τα πολιτικά δικαιώματα στο Νότο και αλλού και θα το κάνω, διότι κάθε εκστρατεία για συγκεκριμένους στόχους μπορεί μόνο να αυξήσει την πολιτική συνείδηση των Νέγρων και να ενισχύσει την ταυτότητά τους απέναντι στη λευκή κοινωνία».

Και συνέχισε: «Η καλή εκπαίδευση, η στέγαση και οι θέσεις εργασίας είναι επιτακτική ανάγκη για τους Νέγρους και θα τους υποστηρίξω στον αγώνα τους για την κατάκτηση αυτών των στόχων, αλλά θα πω στους Νέγρους ότι ενώ αυτά είναι απαραίτητα, δεν μπορούν να λύσουν το κύριο πρόβλημα των Νέγρων». Ανέφερε ότι αυτό που ήταν απαραίτητο ήταν μια πραγματική επανάσταση.

Ομιλία στο Μαχητικό Εργατικό Φόρουμ

Στις 13 Απριλίου, ο Μάλκολμ αναχώρησε για ένα ταξίδι πέντε εβδομάδων στη Μέκκα και στην Αφρική, όπου συναντήθηκε με τους ηγέτες ορισμένων από τις νέες ανεξάρτητες χώρες. Το ταξίδι βοήθησε να αποσαφηνιστεί και να ισχυροποιηθεί η σκέψη του σε πολλά ζητήματα. Τον άκουσα να μιλάει στις 29 Μαΐου, λίγο μετά την επιστροφή του στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η συνάντηση, στο Militant Labor Forum, μέσα στα κεντρικά γραφεία του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος (SWP / Socialist Workers Party) στο Μανχάταν, είχε συγκληθεί για να αντιμετωπιστούν ερωτήματα σχετικά με μια μυστηριώδη (ή φανταστική) «συμμορία μίσους» με την ονομασία «Αδελφοί εξ Αίματος». Οι ημερήσιες εφημερίδες της Νέας Υόρκης είχαν δημοσιεύσει φρικιαστικές ιστορίες για την ομάδα αυτή, η οποία υποτίθεται ότι αποτελούνταν από «αντιφρονούντες Μαύρους μουσουλμάνους» και είχε ως στόχο τη δολοφονία λευκών ατόμων. Για το φόρουμ είχε συγκροτηθεί ένα πάνελ από Μαύρους ηγέτες, μεταξύ των οποίων ηγέτες της CORE και της Ομάδας Δράσης του Χάρλεμ, ο Κλίφτον Ντέιμπερρυ, υποψήφιος του SWP για την προεδρία των ΗΠΑ, και ο Τζέιμς Σαμπάζ, γραμματέας του Μάλκολμ Χ. Μου εξήγησαν ότι οι διοργανωτές του φόρουμ ήθελαν αρχικά να μιλήσει ο ίδιος ο Μάλκολμ, αλλά επειδή βρισκόταν ακόμα στο ταξίδι του στην Αφρική την εποχή που οργανώθηκε το φόρουμ, ζήτησαν από τον Σαμπάζ να μιλήσει.

Βοήθησα να στηθούν οι καρέκλες για το φόρουμ και πήγα στο διάδρομο, μάλλον για να σκουπίσω λίγο. Ξαφνικά, εξεπλάγην βλέποντας τον Μάλκολμ Χ να ανεβαίνει τις σκάλες από το δρόμο – με ένα πλατύ χαμόγελο στο πρόσωπό του. Τον ακολουθούσαν από κοντά δύο συνεργάτες του. Ο Μάλκολμ μου είπε ότι είχε έρθει να μιλήσει στη θέση του Τζέιμς Σαμπάζ. Του ζήτησα να περιμένει μια στιγμή και έσπευσα στο διπλανό δωμάτιο για να φωνάξω κάποιον να τον υποδεχτεί.

Θυμάμαι ότι η Σύλβια Γουάινστιν και μερικά άλλα μέλη του SWP βγήκαν να υποδεχτούν τον Μάλκολμ. Η Σύλβια γνώριζε ήδη τον Μάλκολμ Χ. Είχε βοηθήσει στη διοργάνωση της συνάντησης μεταξύ του Φιντέλ Κάστρο και αυτού στο ξενοδοχείο Theresa στο Χάρλεμ τον Σεπτέμβριο του 1960. Η Σύλβια μου σύστησε τον Μάλκολμ, λέγοντας: «Αυτός είναι ένας από τους νεαρούς συντρόφους μας». Φυσικά, στα 19 μου χρόνια, είχα μπει πολύ πρόσφατα στο Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα και μάθαινα ακόμη τα βασικά του επαναστατικού σοσιαλισμού. Όμως ο Μάλκολμ με χαιρέτησε ευγενικά∙ εξέλαβα τα λόγια του ως ένδειξη ότι με αποδέχτηκε και μένα ως σύντροφό του.

Ο κόσμος άρχισε να συρρέει στο φόρουμ. Η ατμόσφαιρα ήταν ηλεκτρισμένη, και η αίθουσα σύντομα γέμισε∙ μόνο όρθιοι μπορούσαν να παρακολουθήσουν. Στεκόμουν πολύ πίσω από το πλήθος, αλλά μπορώ ακόμα να δω τους συμμετέχοντες στο πάνελ να κάθονται σε ένα μακρύ τραπέζι και τον Μάλκολμ στο μικρόφωνο.

Ο Μάλκολμ ξεκίνησε ζητώντας συγγνώμη για την καθυστερημένη εμφάνισή του στο φόρουμ, αλλά είπε ότι δεν μπορούσε να αντισταθεί στην ευκαιρία να μιλήσει. Στη συνέχεια ανέφερε ότι, όπως ακριβώς «λένε ότι τα ταξίδια διευρύνουν το οπτικό σου πεδίο», είχε αυτή την εμπειρία κατά τη διάρκεια των πρόσφατων ταξιδιών του στη Μέση Ανατολή και την Αφρική. «Καθώς ταξίδευα», είπε, «παρατήρησα ότι οι περισσότερες χώρες που πρόσφατα απέκτησαν την ανεξαρτησία τους έχουν απομακρυνθεί από το λεγόμενο καπιταλιστικό σύστημα προς την κατεύθυνση του σοσιαλισμού. Έτσι, από περιέργεια, δεν μπορώ να αντισταθώ στον πειρασμό να κάνω μια μικρή έρευνα οπουδήποτε τυχαίνει να υπάρχει η συγκεκριμένη φιλοσοφία ή να γίνεται προσπάθεια να δημιουργηθεί».

Επανήλθε στο θέμα αυτό κατά τη διάρκεια του κύκλου των ερωτήσεων: «Δεν μπορείς να έχεις καπιταλισμό χωρίς ρατσισμό. Και αν βρεις κάποιον [δηλαδή ένα άτομο που δεν υποστηρίζει τον ρατσισμό] και τύχει να μπεις σε συζήτηση και έχει μια φιλοσοφία που σε κάνει να είσαι σίγουρος ότι δεν υπάρχει αυτός ο ρατσισμός στις απόψεις του, συνήθως είναι σοσιαλιστές ή η πολιτική του φιλοσοφία είναι ο σοσιαλισμός».

Όσον αφορά τους «Αδελφούς εξ Αίματος», ο Μάλκολμ είπε ότι η πρώτη φορά που άκουσε γι’ αυτούς ήταν όταν βρισκόταν στη Νιγηρία. Δεν γνώριζε αν η ομάδα αυτή υπήρχε, αλλά είπε ότι θα έπρεπε να τεθεί το ερώτημα: «Θα έπρεπε να υπάρχουν;». «Σε ό,τι με αφορά», τόνισε, «όλοι όσοι έχουν περάσει την ίδια κόλαση με εμένα είναι αδελφοί εξ αίματος».

Στη συνέχεια επέστρεψε στο θέμα της αστυνομικής βίας: «Ένας μαύρος στην Αμερική ... δεν ζει σε καμία δημοκρατία. Ζει σε ένα αστυνομικό κράτος». Είπε ότι είχε επισκεφθεί την Κάσμπα στην Καζαμπλάνκα και στο Αλγέρι μαζί με κάποιους από τους «αδελφούς εξ αίματος» εκεί. «Με οδήγησαν εκεί κάτω και μου έδειξαν τα βάσανα, μου έδειξαν τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έπρεπε να ζήσουν ενώ ήταν υπό την κατοχή των Γάλλων. ... Και μου έδειξαν επίσης τι έπρεπε να κάνουν για να ξεφορτωθούν αυτούς τους ανθρώπους. Το πρώτο πράγμα που έπρεπε να συνειδητοποιήσουν ήταν ότι όλοι τους ήταν αδέρφια∙ η καταπίεση τους έκανε αδέρφια.

Ζούσαν σε ένα αστυνομικό κράτος. Η Αλγερία ήταν ένα αστυνομικό κράτος. Κάθε κατεχόμενο έδαφος είναι αστυνομικό κράτος∙ και αυτό είναι το Χάρλεμ. ... Η αστυνομία στο Χάρλεμ, η παρουσία της είναι σαν δυνάμεις κατοχής, σαν στρατός κατοχής»^[3].

Οι απόψεις αυτές ήταν σύμφωνες με τη συχνά αναφερόμενη φράση του Μάλκολμ Χ: «Ελευθερία με κάθε αναγκαίο μέσο». Αντιτάχθηκε σθεναρά στις βίαιες επιθέσεις, αλλά αναγνώρισε ότι η βία δεν πρέπει να αποκλείεται όταν είναι αναγκαία για την αυτοάμυνα και την απελευθέρωση.

Ο Μάλκολμ παρέμεινε επίσης διεθνιστής μέχρι την τελευταία του μέρα. Μόλις ένα μήνα πριν από τη δολοφονία του, ο Μάλκολμ επεσήμανε: «Είναι λανθασμένο να κατηγοριοποιήσουμε την εξέγερση των Νέγρων απλώς ως μια φυλετική σύγκρουση των μαύρων εναντίον των λευκών ή ως ένα καθαρά αμερικανικό πρόβλημα. Αντίθετα, βλέπουμε σήμερα μια παγκόσμια εξέγερση των καταπιεσμένων ενάντια στον καταπιεστή, των εκμεταλλευόμενων ενάντια στον εκμεταλλευτή».

Οι κόρες του Μάλκολμ κατέθεσαν αγωγή

Η ζωή του Μάλκολμ Χ διακόπηκε πρόωρα∙ ήταν μόλις 39 ετών όταν δολοφονήθηκε στις 21 Φεβρουαρίου 1965, ενώ ξεκινούσε μια ομιλία στην αίθουσα χορού Audubon του Χάρλεμ, παρουσία της οικογένειάς του. Για τον πυροβολισμό κατηγορήθηκαν άτομα του Έθνους του Ισλάμ∙ τρεις άνδρες καταδικάστηκαν για συμμετοχή στην ενέργεια, αλλά δύο από αυτούς αθωώθηκαν το 2021, αφού οι ανακριτές εξέτασαν εκ νέου την υπόθεση και διαπίστωσαν ότι τα στοιχεία ήταν επισφαλή. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι κυβερνητικές αρχές γνώριζαν εκ των προτέρων ότι θα γινόταν απόπειρα κατά της ζωής του. Η αστυνομία συνέλαβε την ομάδα ασφαλείας του Μάλκολμ λίγες ημέρες πριν από τη δολοφονία και οι δικοί τους ένστολοι απουσίαζαν κατά τρόπο ασυνήθιστο από την ομιλία του Μάλκολμ στις 21 Φεβρουαρίου.

Τον Νοέμβριο του περασμένου έτους, τρεις κόρες του Μάλκολμ Χ –μαζί με το ίδρυμα Μάλκολμ Χ– κατέθεσαν αγωγή ύψους 100 εκατομμυρίων δολαρίων στο ομοσπονδιακό δικαστήριο του Μανχάταν, στην οποία υποστήριζαν ότι ομοσπονδιακές και δημοτικές υπηρεσίες εμπλέκονται στη δολοφονία του πατέρα τους. Η αγωγή αναφέρει ότι κυβερνητικοί πράκτορες «ενεργά απέκρυψαν, ανέχτηκαν, προστάτεψαν και διευκόλυναν» τους δολοφόνους.

Στις 19 Μαΐου 2025, ο δικηγόρος της αγωγής, Μπεν Κραμπ, μίλησε στην εκπομπή «Democracy Now» για τον συνεχιζόμενο αγώνα για δικαιοσύνη για τον Μάλκολμ Χ. Κατηγόρησε ότι η δολοφονία ήταν «μια σκόπιμη προσπάθεια κατ’ εντολή των ηγετών της κυβέρνησής μας – το αστυνομικό τμήμα της Νέας Υόρκης, το FBI, η CIA, μέχρι την κορυφή. Και έτσι, 60 χρόνια μετά, στα 100 χρόνια από τη γέννησή του, εκλιπαρούμε την ομοσπονδιακή κυβέρνηση να δώσει στη δημοσιότητα όλα τα έγγραφα του FBI για τον Μάλκολμ Χ».

Μετάφραση: elaliberta.gr

Michael Schreiber, “The legacy of Malcolm X on his 100th birthday”, Workers' Voice/La Voz de los Trabajadores, 19 Μαΐου 2025, https://workersvoiceus.org/2025/05/19/the-legacy-of-malcolm-x-on-his-100th-birthday/.

Michael Schreiber, «El legado de Malcolm X en su centenario», Workers' Voice/La Voz de los Trabajadores, 19 Μαΐου 2025, https://workersvoiceus.org/es/2025/05/19/the-legacy-of-malcolm-x-on-his-100th-birthday/.

Σημειώσεις

^[1] Marable, Manning, “Malcolm X: A Life of Reinvention, Νέα Υόρκη, Viking Press, 2011.

^[2] Breitman, George, “The Last Year of Malcolm X, Νέα Υόρκη, Merit Publishers, 1967.

^[3] Αποσπάσματα από τη συνάντηση της 29ης Μαΐου 1964 περιέχονται στο Breitman, George, (επιμ.), Malcolm X Speaks, Νέα Υόρκη, Grove Press edition, 1966, σσ. 64-71.