Τρίτη, 19 Ιουλίου 2022 12:02

Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία: Ιμπεριαλιστική ιδεολογία ή ταξικό συμφέρον;

 

 

Ilya Matveev

Volodymyr Ishchenko

 

 

Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία: Ιμπεριαλιστική ιδεολογία ή ταξικό συμφέρον;

 

 

Η συζήτηση αυτή, την οποία συντόνισε ο Barnaby Raine από το περιοδικό Salvage, πραγματοποιήθηκε στην πλατφόρμα των Salvage και Haymarket Books. Ξεκίνησε από την παραδοχή ότι ένας από τους κύριους άξονες διαφωνίας στην Αριστερά και μεταξύ των κοινωνικών επιστημόνων σήμερα ήταν οι αιτίες του πολέμου. Γιατί τον ξεκίνησε η ρωσική ηγεσία; Καθοδηγούνταν από οικονομικά ορθολογικά επιχειρήματα ή ο πόλεμος ήταν καθαρά συνέπεια της αυτοκρατορικής ιδεολογίας; Είναι ο πόλεμος επωφελής για τις ρωσικές ελίτ; Στη συζήτηση, ο Ρώσος πολιτικός επιστήμονας Ilya Matveev (Laboratory of Public Sociology) και ο Ουκρανός κοινωνιολόγος Volodymyr Ishchenko (Freie Universität Berlin) συζητούν τα αίτια και τις συνέπειες του πολέμου. Αναδημοσιεύουμε το βίντεο και δημοσιεύουμε την περίληψη, την οποία ο Oleg Zhuravlev παρήγαγε στα ρωσικά για τη διαδικτυακή πύλη September και μεταφράσαμε για το LeftEast.

 

 

[Το βίντεο: https://www.youtube.com/watch?v=0VK_1JBC55w]

Τι είναι ο καπιταλισμός στη Ρωσία και πώς σχετίζεται με το πολιτικό καθεστώς;

Ilya Matveev: Υπάρχει τεράστια κοινωνικοοικονομική ανισότητα στη Ρωσία. Στη Μόσχα πολλοί άνθρωποι ζουν τόσο καλά όσο και η μεσαία τάξη του Λονδίνου. Αντίθετα, τα καθεστώτα Γέλτσιν και Πούτιν κατέστρεψαν συστηματικά την κοινωνική υποδομή σε πολλές οικονομικά υποβαθμισμένες περιοχές. Είναι ακριβώς οι κάτοικοι αυτών των περιοχών που πηγαίνουν στον πόλεμο για 3.000 δολάρια το μήνα, χρήματα που δεν έχουν δει ποτέ σε καιρό ειρήνης.

Πώς οργανώνεται αυτό πολιτικά; Θα ήταν λάθος να αποκαλέσουμε τη Ρωσία «ολιγαρχικό καπιταλισμό» – μάλλον, η σημερινή Ρωσία έχει ένα βοναπαρτιστικό καθεστώς. Ο βοναπαρτισμός είναι μια έννοια της μαρξιστικής θεωρίας. Σημαίνει ότι η κυρίαρχη ομάδα ή ο ηγέτης ασκεί την εξουσία προς το συμφέρον των μεγάλων καπιταλιστών, αλλά δεν δίνει καμία πολιτική εξουσία στους ίδιους τους καπιταλιστές. Μέχρι πρόσφατα, το καθεστώς του Πούτιν εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των μεγάλων επιχειρήσεων. Αρκεί να δούμε το γεγονός ότι ο αριθμός των Ρώσων δισεκατομμυριούχων του Forbes πολλαπλασιάστηκε κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Πούτιν. Ωστόσο, οι μεγαλοεπιχειρηματίες δεν έχουν κανένα πολιτικό βάρος. Είχαν όμως πάντα οικονομική δύναμη και προνόμια. Τώρα τα οικονομικά τους συμφέροντα έχουν θυσιαστεί στον πόλεμο. Οι κυρώσεις, το κλείσιμο των εξαγωγικών αγορών για τους μεγαλοεπιχειρηματίες, η αδυναμία δανεισμού στις διεθνείς χρηματαγορές – όλα αυτά καταστρέφουν τις μεγάλες επιχειρήσεις αυτή τη στιγμή.

Πώς έγινε και το κράτος στη Ρωσία εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των μεγάλων επιχειρήσεων και τώρα σταμάτησε; Αυτό είναι το ερώτημα που πρέπει να απαντήσει η πολιτική επιστήμη.

Μπορούμε να μιλήσουμε για μια αλλαγή στην ουσία του ρωσικού ιμπεριαλισμού. Μέχρι το 2014, όταν προσαρτήθηκε η Κριμαία, το ρωσικό κράτος ενίσχυσε πολιτικά τη θέση των ρωσικών επιχειρήσεων στις μετασοβιετικές χώρες. Η επιθετική εξωτερική πολιτική ανταποκρινόταν στα συμφέροντα των επιχειρήσεων. Αλλά μετά το 2014, λόγω των κυρώσεων και ακόμη περισσότερο τώρα, με το ξέσπασμα του πολέμου, υπάρχει μια ασυμφωνία μεταξύ αυτών των δύο φορέων. Ο πόλεμος είναι ασύμβατος με τη συσσώρευση κεφαλαίου. Ίσως η κατάσταση αλλάξει σε 10-20 χρόνια και τότε οι ρωσικές επιχειρήσεις θα μπορέσουν να επωφεληθούν από τη νέα γεωπολιτική κατάσταση. Αλλά αυτό δεν θα συμβεί τώρα. Αυτή τη στιγμή δεν μπορώ να δω οικονομικά συμφέροντα πίσω από την ιμπεριαλιστική πολιτική.

Volodymyr Ischenko: Η εξήγηση του Ilya είναι παρόμοια με τη δημοφιλή άποψη σήμερα ότι ο Πούτιν είναι ένας φανατικός ιδεολόγος ή ακόμη και ψυχοπαθής, ότι δεν υπάρχει καμία λογική πίσω από τις πράξεις του. Δεν συμφωνώ με αυτή τη θέση.

Πιστεύω ότι ο πόλεμος διεξάγεται προς το συμφέρον της ρωσικής άρχουσας τάξης στο σύνολό της. Για να το καταλάβουμε αυτό, πρέπει να αναρωτηθούμε: τι είδους άρχουσα τάξη είναι αυτή; Οι ερευνητές αποκαλούν τα μέλη της «πολιτικούς καπιταλιστές». Η ρωσική άρχουσα τάξη είναι επιχειρηματίες των οποίων τα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα στην αγορά δεν σχετίζονται με την προηγμένη τεχνολογία ή το φθηνό εργατικό δυναμικό, αλλά με τις πολιτικές θέσεις που κατέχουν στο κράτος. Ένα παράδειγμα είναι η διαφθορά ή ο άτυπος έλεγχος των επιχειρήσεων από τις πολιτικές ελίτ. Εξ ου και το ενδιαφέρον της ρωσικής ελίτ για την προάσπιση της κυριαρχίας. Άλλωστε, αν βγάζεις χρήματα εκμεταλλευόμενος τις πολιτικές ευκαιρίες του κράτους, πρέπει να έχεις μονοπωλιακή εξουσία πάνω στο κράτος. Και αυτή η εξουσία μπορεί να απειληθεί, για παράδειγμα, από το υπερεθνικό κεφάλαιο ή από ομάδες με επιρροή στο εσωτερικό της χώρας. Αυτό που λέω είναι ακριβώς σύμφωνο με τη μαρξιστική θεωρία του Bοναπαρτισμού για την οποία μιλάει ο Ilya. Διότι ο Βοναπαρτισμός δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα καθεστώς στο οποίο το κράτος, ανεξάρτητα από τις όποιες συγκεκριμένες φατρίες του κεφαλαίου, υπερασπίζεται δυναμικά τα συμφέροντα της τάξης των μεγάλων καπιταλιστών στο σύνολό της ενάντια σε απειλές από συγκεκριμένους καπιταλιστές ή συγκεκριμένες φατρίες αυτής της τάξης. Με αυτή την έννοια, συγκεκριμένοι καπιταλιστές χάνουν τώρα κέρδη εξαιτίας του πολέμου, αλλά ο πόλεμος μακροπρόθεσμα εξυπηρετεί τα συμφέροντα της τάξης στο σύνολό της.

Επιπλέον, ο πόλεμος μπορεί να αποσκοπεί στην επίλυση ορισμένων από τα θεμελιώδη προβλήματα του ίδιου του βοναπαρτιστικού καθεστώτος. Πιο συγκεκριμένα, τη διατήρησή του, την αναπαραγωγή του. Πώς μπορεί να εξασφαλιστεί η σταθερότητα αυτού του καθεστώτος; Συνήθως, η σταθερότητα αυτή απειλείται όταν ένας κυβερνήτης αντικαθίσταται από έναν άλλο. Πώς μπορεί να εγγυηθεί κανείς την προσωποποιημένη εξουσία κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας περιόδου; Ειδικά όταν υπάρχουν διαμαρτυρίες παντού, όπως στη Λευκορωσία ή στο Καζακστάν; Τα καθεστώτα αυτών των χωρών επιβίωσαν χάρη στη βοήθεια του Πούτιν. Αλλά αν τέτοιες διαμαρτυρίες συμβούν στη Ρωσία, ποιος θα σώσει τον Πούτιν και το καθεστώς του; Ο πόλεμος είναι απαραίτητος για να εξασφαλιστεί η συνέχεια της εξουσίας, ώστε να μην δολοφονηθεί ο απερχόμενος από τους ίδιους τους διαδόχους του. Το καθεστώς γίνεται πλέον πιο κατασταλτικό, πιο κινητοποιημένο, πιο ιδεολογικό. Ο πόλεμος αποσκοπεί στην ενίσχυσή του.

 

Είναι ο πόλεμος κερδοφόρος;

Ilya Matveev: Το επιχείρημα του Volodymyr φαίνεται λογικό, αλλά εξακολουθώ να διαφωνώ. Δεν είπα ότι ο Πούτιν είναι παράλογος, είπα ότι δεν υπάρχει οικονομικός ορθολογισμός στις ενέργειές του, αλλά ίσως υπάρχει γεωπολιτικός ορθολογισμός σε αυτές.

Τότε, ναι, μπορούμε να αποκαλέσουμε τη ρωσική άρχουσα τάξη πολιτικούς καπιταλιστές. Αλλά ας θέσουμε στον εαυτό μας το ερώτημα: θα μπορέσουν να πλουτίσουν μετά τον πόλεμο; Δεν είμαι σίγουρος, γιατί η ρωσική οικονομία καταρρέει, καθώς ήταν τόσο ενσωματωμένη στις παγκόσμιες αγορές. Και τώρα που η ρωσική οικονομία αποπαγκοσμιοποιείται, τι μπορεί να αντικαταστήσει το παγκόσμιο καθεστώς συσσώρευσης κεφαλαίου; Τίποτα! Ακόμα και για τους σκοπούς της κλοπής, θα ήταν πιο λογικό να αποφύγουμε τον πόλεμο, να συνεχίσουμε το εμπόριο πετρελαίου και φυσικού αερίου με τη Δύση και να επωφεληθούμε από αυτό το εμπόριο. Και γι' αυτό χρειάζονται καλοί δεσμοί με τη Δύση, οι οποίοι τώρα φαίνονται ανεπιστρεπτί χαμένοι. Νομίζω ότι αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο οι δυτικές ελίτ πίστευαν ότι δεν θα γινόταν πόλεμος. Το πίστευαν αυτό επειδή καταλάβαιναν ότι οι ρωσικές ελίτ δεν επωφελούνται από τον πόλεμο.

Ίσως όταν ο Πούτιν και η παρέα του σχεδίαζαν αυτόν τον πόλεμο, σκέφτηκαν ότι θα κατακτήσουν γρήγορα όλη την Ουκρανία και ότι σε 20 χρόνια οι δύο χώρες μαζί θα είναι σε θέση να ανταγωνιστούν καλύτερα την Ευρώπη και την Κίνα, αλλά αυτό είναι μια πολύ μακρινή προοπτική. Εν τω μεταξύ, οι ολιγάρχες είναι τρομοκρατημένοι, ολόκληρη η ζωή τους έχει καταστραφεί. Δεν τους λυπάμαι, φυσικά, αλλά από τη δική τους σκοπιά ο πόλεμος είναι παράλογος.

Τώρα σχετικά με την εδραίωση του καθεστώτος. Φυσικά, για τον Πούτιν είναι λογικό να επιδιώκει την εδραίωση του καθεστώτος του. Ναι, ο πόλεμος έχει ενοποιήσει περαιτέρω τις ελίτ γύρω από τον Πούτιν. Αλλά πολύ σύντομα ο πόλεμος θα γίνει εξαιρετικά αντιδημοφιλής για τον πληθυσμό. Και ο βοναπαρτισμός εξαρτάται από την έγκριση των μαζών. Και οι μάζες είναι απίθανο να εγκρίνουν τον πόλεμο και το καθεστώς που τον διεξάγει εδώ και τόσο καιρό.

Volodymyr Ischenko: Ναι, υπάρχουν ειδικοί που πιστεύουν ότι ο πόλεμος θα έχει τρομερές οικονομικές συνέπειες για τη Ρωσία. Και υπάρχουν άλλοι ειδικοί που πιστεύουν ότι η Ρωσία θα μπορέσει να ξεπεράσει την οικονομική της εξάρτηση από τη Δύση και τελικά θα γίνει ισχυρότερη. Μέσω της υποκατάστασης των εισαγωγών και του αναπροσανατολισμού των εξαγωγών. Φυσικά, από την άποψη της πρόληψης των κινδύνων, ο πόλεμος είναι παράλογος. Αλλά μήπως το πρόβλημα είναι ότι η αποφυγή κινδύνου δεν έχει σώσει ποτέ βοναπαρτιστικά καθεστώτα από την κατάρρευση; Τι γίνεται αν ένα καθεστώς πρέπει να αλλάξει ριζικά την πολιτική, την οικονομία και την κοινωνία προκειμένου να παραμείνει στην εξουσία; Ο πόλεμος είναι μια καλή ευκαιρία για μια τέτοια μεταμόρφωση. Με βάση αυτό, βέβαια, οι λανθασμένοι υπολογισμοί και προβλέψεις, η σαφώς λανθασμένη προσδοκία ότι η Ρωσία θα κατακτήσει γρήγορα την Ουκρανία, μπορεί να προκαλέσουν πολλές απρόβλεπτες εξελίξεις στη διαδικασία εδραίωσης του καθεστώτος και διαδοχής της εξουσίας.

Ilya Matveev: Αλλά πώς ακριβώς μπορεί ένας πόλεμος να βοηθήσει αυτή τη συνέχεια;

Volodymyr Ishchenko: Ποιο είναι το πρόβλημα της κληροδότησης της εξουσίας; Το γεγονός ότι τη στιγμή της μεταβίβασης της εξουσίας, όλοι αρχίζουν να συγκρούονται μεταξύ τους, ο εσωτερικός αγώνας στην ελίτ εντείνεται. Ας φανταστούμε ότι η Ρωσία –όπως ήλπιζε το Κρεμλίνο– κερδίζει τον πόλεμο. Αυτός είναι ένας καλός τρόπος για τον Πούτιν να πάρει κάποιον Σοϊγκού [Σεργκέι, υπουργό Άμυνας] και να τον κάνει τον διάδοχο. Να ο άνθρωπος που κέρδισε τον πόλεμο και προσάρτησε την Ουκρανία στη Ρωσία! Ποιος θα τον ανταγωνιστεί;

Ilya Matveev: Νομίζω ότι συμβαίνει το αντίθετο. Ο πόλεμος δυσχεραίνει το πρόβλημα της διαδοχής της εξουσίας για τον Πούτιν. Διότι τώρα οι ελίτ γύρω από τον Πούτιν θα προσπαθήσουν με κάθε τρόπο να εγκαταστήσουν κάποιον άλλο που θα μπορούσε να αλλάξει ρότα, να σώσει την οικονομία, να βελτιώσει τις σχέσεις με τη Δύση, να άρει τις κυρώσεις και να τους επιτρέψει να συνεχίσουν να βγάζουν χρήματα από το κράτος. Πριν από τον πόλεμο, θα ήταν πιο εύκολο να διοριστεί ο Σόιγκου – η τηλεόραση θα του έδινε νομιμοποίηση. Και τώρα οι ελίτ σκέφτονται: πρέπει να εκδιώξουμε τον Πούτιν με κάποιο τρόπο, πρέπει να βρούμε και να ορίσουμε τον εναλλακτικό μας υποψήφιο.

Volodymyr Ishchenko: Δεν θα ζήλευα έναν τέτοιο υποψήφιο! Τώρα που η Ρωσία έχει ήδη καταλάβει ορισμένα από τα ουκρανικά εδάφη, όποιος πάρει τη θέση του Πούτιν δεν θα μπορέσει απλά να κάνει ειρήνη με τη Δύση, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι θα αποδεχόταν την ήττα, παραδίδοντας το Ντονμπάς και την Κριμαία. Θα το επέτρεπαν αυτό οι δυνάμεις ασφαλείας; Αυτό απειλεί να προκαλέσει νέες διασπάσεις στις ελίτ.

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Илья Матвеев, Владимир Ищенко, «Вторжение в Украину: имперская идеология или классовый интерес», PS Lab, 14 Μαΐου 2022, https://telegra.ph/Debaty-o-prichinah-vojny-Matveev-vs-Ishchenko-05-14. Αναδημοσίευση: September, 15 Μαΐου 2022, http://september.media/archives/3626.

Ilya Matveev, Volodymyr Ishchenko, “Russia’s War on Ukraine: Imperial Ideology or Class Interest?”, LeftEast, 3 Ιουλίου 2022, https://lefteast.org/russias-war-on-ukraine-imperial-ideology-or-class-interest/. Αναδημοσίευση: International Viewpoint, 4 Ιουλίου 2022, https://internationalviewpoint.org/spip.php?article7705.

 

Ο Volodymyr Ishchenko είναι κοινωνιολόγος που μελετά τις κοινωνικές διαμαρτυρίες στην Ουκρανία. Είναι αναπληρωτής διευθυντής του Κέντρου Κοινωνικών και Εργασιακών Ερευνών, μέλος της συντακτικής επιτροπής του Commons: Journal for Social Criticism και του διαδικτυακού περιοδικού LeftEast, και λέκτορας στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Εθνικού Πανεπιστημίου του Κιέβου – Ακαδημία Μοχίλα.

Ο Ilya Matveev είναι ερευνητής και λέκτορας με έδρα την Αγία Πετρούπολη της Ρωσίας. Είναι ιδρυτικός συντάκτης του Openleft.ru και μέλος της ερευνητικής ομάδας Public Sociology Laboratory.

 

 

 

Τελευταία τροποποίηση στις Τρίτη, 19 Ιουλίου 2022 12:06

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.