Τρίτη, 06 Δεκεμβρίου 2022 16:19

Αλληλεγγύη στην Ουκρανία: Συζήτηση μεταξύ του Jean Vogel και του Gilbert Achcar

 

 

Αλληλεγγύη στην Ουκρανία: Συζήτηση μεταξύ του Jean Vogel και του Gilbert Achcar

 

 

Στις 2 Δεκεμβρίου 2022 δημοσιεύσαμε το κείμενο του Jean Vogel με τίτλο «Η παράξενη αλλαγή θέσης του Gilbert Achcar». Λάβαμε ένα κείμενο από τον Gilbert Achcar: «Μια σύντομη απάντηση σχετικά με την αποκαλυπτική μου “αλλαγή θέσης”» και από τον Jean Vogel: «Μια νηφάλια απάντηση στον Gilbert Achcar». Αναδημοσιεύουμε αυτή τη σελίδα και με τις τρεις συνεισφορές.

Gilbert Achcar

Για μια δημοκρατική αντιπολεμική θέση σχετικά με την εισβολή στην Ουκρανία

Μέσα στο αντιπολεμικό κίνημα, το οποίο βρέθηκε αντιμέτωπο με την εισβολή του καθεστώτος του Βλαντιμίρ Πούτιν στην Ουκρανία, αναπτύχθηκαν πολύ αντικρουόμενες θέσεις. Κοινό χαρακτηριστικό όλων είναι ότι όλοι διεκδικούν την ειρήνη, μια λέξη πίσω από την οποία μπορούν να τοποθετηθούν πολύ διαφορετικές, ακόμη και αντίθετες στάσεις.

Υπάρχουν, από τη μία πλευρά, οι εκκλήσεις για μια άνευ όρων κατάπαυση του πυρός, οι οποίες προτείνουν, ή και υποστηρίζουν ανοιχτά, ότι τα κράτη του ΝΑΤΟ θα πρέπει να αναγκάσουν τους Ουκρανούς να σταματήσουν να πολεμούν, παύοντας να τους παρέχουν τα μέσα για την άμυνά τους. Η θέση αυτή, αν και μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να πηγάζει από αυθεντικό ειρηνισμό και από πραγματική μέριμνα για τη διάσωση ανθρώπινων ζωών, είναι ωστόσο εξαιρετικά προβληματική, διότι δεν καθορίζει τους όρους της επιθυμητής κατάπαυσης του πυρός. Σύμφωνα με την παράδοση του αντιπολεμικού κινήματος, κάθε έκκληση για παύση των εχθροπραξιών σε περίπτωση εισβολής μιας χώρας από μια άλλη πρέπει να συνοδεύεται από την απαίτηση για την αποχώρηση των εισβολέων, διαφορετικά μπορεί δικαιολογημένα να θεωρηθεί ύποπτη ότι θέλει να επικυρώσει την απόκτηση εδαφών με τη βία.

Από την άλλη πλευρά βρίσκονται οι αντιπολεμικοί ακτιβιστές για τους οποίους η αντίθεση στη ρωσική εισβολή και η υποστήριξη του δικαιώματος των Ουκρανών να αγωνιστούν για την απελευθέρωση του εδάφους τους είναι το πρωταρχικό μέλημα. Ενώ αυτή η αφετηρία είναι σίγουρα πιο νόμιμη, επειδή παίρνει το μέρος των θυμάτων της επίθεσης, μπορεί ωστόσο να καταλήξει να θέτει τον πήχη για την ειρήνη πολύ ψηλά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, δεν τίθεται καν θέμα κατάπαυσης του πυρός: η ειρήνη ορίζεται σαν να έχει ως απαραίτητη προϋπόθεση την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων από όλα τα τμήματα του διεθνώς αναγνωρισμένου ουκρανικού εδάφους, στα οποία περιλαμβάνεται όχι μόνο ολόκληρο το Ντονμπάς, αλλά και η Κριμαία που προσαρτήθηκε το 2014.

Όποια και αν είναι η πρόθεση πίσω από μια τέτοια θέση, κινδυνεύει να συγχέεται με εκείνη των Ουκρανών σκληροπυρηνικών υπερεθνικιστών. Κινδυνεύει επίσης να βρεθεί σε αντιπαράθεση με τις πλειοψηφίες της κοινής γνώμης στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, οι οποίες, ενώ συμμερίζονται τον αγώνα των Ουκρανών για αυτοάμυνα, δεν μπορούν να ταυτιστούν με μια σκληροπυρηνική στάση που ενδέχεται να αυξήσει σημαντικά τους κινδύνους μιας γενικής ανάφλεξης, συμπεριλαμβανομένου ενός πυρηνικού πολέμου, εκτός από το συντριπτικό κόστος του σε περιόδους οξείας παγκόσμιας οικονομικής κρίσης.

Πώς λοιπόν να ορίσουμε μια δημοκρατική αντιιμπεριαλιστική αντιπολεμική θέση, πραγματικά ειρηνιστική και ταυτόχρονα προσανατολισμένη στα δικαιώματα των λαών; Μια τέτοια θέση θα πρέπει να εμπνέεται από τις ίδιες παραμέτρους που καθόρισαν την αντιπολεμική θέση απέναντι σε προηγούμενους πολέμους εισβολής στη σύγχρονη ιστορία, λαμβάνοντας, φυσικά, υπόψη την παρούσα κατάσταση επί του εδάφους.

Απέναντι στον συνεχιζόμενο πόλεμο εισβολής στην Ουκρανία, μια δημοκρατική αντιπολεμική και αντιιμπεριαλιστική θέση θα πρέπει να περιλαμβάνει τα ακόλουθα αιτήματα:

1. Κατάπαυση του πυρός με την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων στις θέσεις τους στις 23 Φεβρουαρίου 2022.

2. Επαναβεβαίωση της αρχής του απαράδεκτου της απόκτησης εδάφους με τη βία.

3. Διαπραγματεύσεις υπό την αιγίδα του ΟΗΕ για μια διαρκή ειρηνική λύση βασισμένη στο δικαίωμα των λαών στην αυτοδιάθεση: ανάπτυξη κυανοκράνων σε όλα τα αμφισβητούμενα εδάφη, τόσο στο Ντονμπάς όσο και στην Κριμαία, και διοργάνωση από τον ΟΗΕ ελεύθερων και δημοκρατικών δημοψηφισμάτων, συμπεριλαμβανομένης της ψήφου των προσφύγων και των εκτοπισμένων από τα εδάφη αυτά.

Η ουκρανική αριστερά θα πρέπει επίσης να καθορίσει τη θέση της σχετικά με τους όρους τερματισμού του πολέμου, καθώς δεν μπορεί να προσχωρήσει άνευ όρων στην άποψη της κυβέρνησης της Ουκρανίας. Ωστόσο, αν δεν υπάρξει μια πολιτική αναταραχή στη Ρωσία που θα αλλάξει ριζικά την κατάσταση, η αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων ακόμη και μόνο από τα εδάφη που κατακτήθηκαν από τις 24 Φεβρουαρίου είναι από μόνη της ένας πολύ δύσκολος στόχος για να επιτευχθεί: προϋποθέτει μια σημαντική ενίσχυση της ουκρανικής αντεπίθεσης, με ποσοτικά και ποιοτικά αυξημένη υποστήριξη από τις χώρες του ΝΑΤΟ, και αύξηση της οικονομικής πίεσης που ασκούν οι ίδιες αυτές χώρες στη Ρωσία.

Ο στόχος αυτός θα μπορούσε να επιτευχθεί πολύ πιο γρήγορα και με πολύ μικρότερο ανθρώπινο και υλικό κόστος, αν η Κίνα, το μόνο κράτος που επηρεάζει αποφασιστικά τη θέση της Μόσχας, συμμετείχε σε αυτή την προσπάθεια, η οποία ανταποκρίνεται στις αρχές του διεθνούς δικαίου που εξακολουθεί να επικαλείται: κυριαρχία και εδαφική ακεραιότητα των κρατών, ειρηνική επίλυση των συγκρούσεων. Το αντιπολεμικό κίνημα θα πρέπει να ασκήσει πιέσεις στην Κίνα για να το πράξει, επικρίνοντας παράλληλα τις πολεμοχαρείς συμπεριφορές απέναντι στο Πεκίνο, ιδίως της Ουάσιγκτον και του Λονδίνου, οι οποίες προσφέρουν κακές υπηρεσίες στον σκοπό αυτό καθώς και στην υπόθεση της παγκόσμιας ειρήνης.

 

 

Jean Vogel

Αλληλεγγύη στην Ουκρανία: Η περίεργη αλλαγή θέσης του Gilbert Achcar

 

Λίγες ημέρες μετά τη ρωσική εισβολή, ο Gilbert Achcar δημοσίευσε ένα «Σημείωμα για μια ριζοσπαστική αντιιμπεριαλιστική θέση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία»[1], το οποίο συνέβαλε θετικά στην αποσαφήνιση των ιδεών της αριστεράς στο αναδυόμενο κίνημα αλληλεγγύης στην ουκρανική αντίσταση. Στις 30 Νοεμβρίου, ο Gilbert Achcar δημοσίευσε ένα άλλο σημείωμα «Για μια δημοκρατική αντιπολεμική θέση σχετικά με την εισβολή στην Ουκρανία»[2]. Η μεταμόρφωση από τη «ριζοσπαστική αντιιμπεριαλιστική θέση» στη «δημοκρατική αντιπολεμική θέση» δεν είναι μόνο κειμενική. Όπως συμβαίνει συχνά, η σημασιολογική αλλαγή αποτελεί ένδειξη μιας πολιτικής αλλαγής.

 

 

Λίγες ημέρες μετά τη ρωσική εισβολή, ο Gilbert Achcar δημοσίευσε ένα «Σημείωμα για μια ριζοσπαστική αντιιμπεριαλιστική θέση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία», το οποίο συνέβαλε θετικά στην αποσαφήνιση των ιδεών της αριστεράς στο αναδυόμενο κίνημα αλληλεγγύης με την αντίσταση στην Ουκρανία. Συγκεκριμένα, ανέδειξε τα ακόλουθα σημεία που διακρίνουν το κίνημα αυτό από μια καθαρά ειρηνιστική αντίθεση στη ρωσική επιθετικότητα:

«1. Δεν αρκεί να καλέσουμε τη Ρωσία να σταματήσει τις επιθέσεις της και να ζητήσουμε “άμεση κατάπαυση του πυρός και επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων”... Θα πρέπει να απαιτήσουμε όχι μόνο τον τερματισμό της επίθεσης αλλά και την άμεση και άνευ όρων αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από την Ουκρανία.

2. Το αίτημα της ρωσικής αποχώρησης ισχύει για κάθε σπιθαμή του εδάφους της Ουκρανίας – συμπεριλαμβανομένου του εδάφους που εισέβαλε η Ρωσία το 2014.

4. Είμαστε υπέρ της παράδοσης αμυντικών όπλων στα θύματα της επίθεσης χωρίς δεσμεύσεις – στην προκειμένη περίπτωση στο ουκρανικό κράτος που πολεμά τη ρωσική εισβολή στο έδαφός του. Το να δώσουμε σε αυτούς που διεξάγουν έναν δίκαιο πόλεμο τα μέσα για να πολεμήσουν εναντίον ενός πολύ ισχυρότερου επιτιθέμενου είναι ένα στοιχειώδες διεθνιστικό καθήκον. Η στείρα αντίθεση σε τέτοιες αποστολές έρχεται σε αντίθεση με τη στοιχειώδη αλληλεγγύη προς τα θύματα.»

Σε μια απάντηση σε μια κριτική του Στάθη Κουβελάκη, ο Gilbert Achcar υποστήριξε αυτή την άποψη: «Το πρόβλημά του είναι πως η θέληση για ισοπαλία είναι αυταπάτη, στην περίπτωση της εισβολής μιας χώρας από μια άλλη. Αν σταματήσουν οι εχθροπραξίες με απόσυρση χωρίς όρους του εισβολέα στα σύνορα πριν την 24η Φεβρουαρίου, αυτό θα ήταν μια νίκη για την Ουκρανία. Αν σταματήσουν οι εχθροπραξίες με την κατοχή ενός μεγάλου τμήματος, ή και ολόκληρης, της Ουκρανίας, αυτό θα ήταν μια νίκη για τη Ρωσία. Ένα οποιοδήποτε ενδιάμεσο αποτέλεσμα θα αποτελούσε μια κάπως μετριασμένη νίκη της Μόσχας»[3]. Και σε μια παρέμβαση που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο, υπογράμμισε την αναγκαία οριοθέτηση με τον «ειρηνισμό»-άλλοθι ορισμένων: «Η στάση που συνίσταται στην έκφραση λύπης για τους Ουκρανούς και στον ισχυρισμό ότι νοιάζονται για την τύχη τους υποστηρίζοντας τις διαπραγματεύσεις και την “ειρήνη” αφηρημένα (ποια ειρήνη;) θεωρείται δικαίως υποκριτική από τους Ουκρανούς σοσιαλιστές... Δεν χρειάζεται μεγάλη εξειδίκευση στην ιστορία του πολέμου για να καταλάβει κανείς ότι οι διαπραγματεύσεις εξαρτώνται από την ισορροπία δυνάμεων που επιτυγχάνεται στο πεδίο της μάχης. Οι Κινέζοι και οι Βιετναμέζοι έχουν μια μακρά εμπειρία από αυτή την άποψη, η οποία συνοψίζεται στη διάσημη μαοϊκή ρήση: “Da Da Tan Tan” (Πολεμήστε, πολεμήστε, συζητήστε, συζητήστε)»[4].

Η πλατφόρμα 11 σημείων (την οποία συνυπέγραψε ο Gilbert Achcar) που υιοθετήθηκε από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Αλληλεγγύης με την Ουκρανία ήταν πλήρως εναρμονισμένη με αυτό το πνεύμα.

Στις 30 Νοεμβρίου, ο Gilbert Achcar δημοσίευσε ένα άλλο υπόμνημα «Για μια δημοκρατική αντιπολεμική θέση σχετικά με την εισβολή στην Ουκρανία». Η μεταμόρφωση από τη «ριζοσπαστική αντιιμπεριαλιστική θέση» στη «δημοκρατική αντιπολεμική θέση» δεν είναι μόνο κειμενική. Όπως συμβαίνει συχνά, η σημασιολογική αλλαγή αποτελεί ένδειξη μιας πολιτικής αλλαγής. Αυτό είναι ήδη ορατό στις προϋποθέσεις αυτού του κειμένου, το οποίο απευθύνεται σε ένα «αντιπολεμικό κίνημα» που θα είχε αναπτυχθεί μετά την εισβολή στην Ουκρανία, ένα κίνημα με «πολύ αντίθετες θέσεις» αλλά που όλα έχουν ως κοινό σημείο «τον ισχυρισμό ότι είναι υπέρ της ειρήνης». Στην πραγματικότητα, το κίνημα αυτό καλύπτει ένα ευρύ φάσμα, που κυμαίνεται από τους υποστηρικτές του απόλυτου ειρηνισμού, τους υποστηρικτές μιας άνευ όρων κατάπαυσης του πυρός και τους πολέμιους των προμηθειών όπλων στην Ουκρανία, μέχρι τους ακτιβιστές της ενεργού αλληλεγγύης στην ουκρανική αντίσταση, όπως τα μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου. Ωστόσο, σε ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο, ο Gilbert Achcar σημείωσε σωστά: «Η αντιιμπεριαλιστική αντιπολεμική αριστερά σε όλο τον κόσμο έχει βρεθεί βαθιά διχασμένη σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία κατά μήκος μάλλον ασυνήθιστων πολιτικών γραμμών... Την εποχή του Βιετνάμ, και οι δύο πτέρυγες του αντιπολεμικού κινήματος ήταν πλήρως αλληλέγγυες προς τους Βιετναμέζους. Και οι δύο υποστήριζαν το δικαίωμα των Βιετναμέζων να αποκτήσουν όπλα για την άμυνά τους. Η διαφωνία τους ήταν τακτική... Σήμερα, από την άλλη πλευρά, όσοι υποστηρίζουν την “ειρήνη” ενώ αντιτίθενται στο δικαίωμα των Ουκρανών να αποκτήσουν όπλα για την άμυνά τους, αντιτίθενται σε αυτή την ειρήνη στη μάχη. Με άλλα λόγια, θέλουν να παραδοθεί η Ουκρανία, γιατί τι είδους “ειρήνη” θα μπορούσαμε να έχουμε αν οι Ουκρανοί δεν είχαν οπλιστεί και επομένως δεν μπορούσαν να υπερασπιστούν τη χώρα τους;» Αυτό το βαθύ χάσμα δεν είναι τακτικό, αφορά τη βασική θέση σε αυτή τη σύγκρουση και τις αρχές (δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, διεθνισμός ή καμπισμός). Είναι μάταιο να προσπαθεί κανείς να το γεφυρώσει με την ένταξη όλων των πρωταγωνιστών κάτω από τη σημαία μιας κοινής αφηρημένης προσδοκίας για “ειρήνη”.

Από τώρα και στο εξής, ο Gilbert Achcar απορρίπτει τόσο τη θέση των πραγματικών ή υποτιθέμενων ειρηνιστών, οι οποίοι υποστηρίζουν μια άνευ όρων κατάπαυση του πυρός, όσο και τη θέση των «αντιπολεμιστών», οι οποίοι «θέτουν τον πήχη της ειρήνης πολύ ψηλά», θέτοντας ως απαραίτητη προϋπόθεση την αποχώρηση των στρατευμάτων από όλα τα τμήματα της διεθνώς αναγνωρισμένης ουκρανικής επικράτειας. Η τελευταία θέση, λέει, κινδυνεύει να συγχέεται με εκείνη των «σκληροπυρηνικών Ουκρανών υπερεθνικιστών». Και έτσι είναι η ίδια εκείνη θέση που υποστήριζε ο Gilbert Achcar στο σημείωμά του του Φεβρουαρίου, την οποία τώρα περιγράφει ως «σκληροπυρινική».

Αντί αυτών των δύο «αποκλίσεων», μια αυθεντική «αντιιμπεριαλιστική δημοκρατική αντιπολεμική θέση» (ωραία σύνθεση!) θα έπρεπε να συνίσταται στη διεκδίκηση:

«1. Κατάπαυση του πυρός με την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων στις θέσεις τους στις 23 Φεβρουαρίου 2022.

2. Επαναβεβαίωση της αρχής του απαράδεκτου της απόκτησης εδάφους με τη βία.

3. Διαπραγματεύσεις υπό την αιγίδα του ΟΗΕ για μια διαρκή ειρηνική λύση βασισμένη στο δικαίωμα των λαών στην αυτοδιάθεση: ανάπτυξη κυανοκράνων σε όλα τα αμφισβητούμενα εδάφη, τόσο στο Ντονμπάς όσο και στην Κριμαία, και διοργάνωση από τον ΟΗΕ ελεύθερων και δημοκρατικών δημοψηφισμάτων, συμπεριλαμβανομένης της ψήφου των προσφύγων και των εκτοπισμένων από τα εδάφη αυτά.»

Ο Gilbert Achcar δεν προτείνει τη θέση του μόνο στο «αντιπολεμικό κίνημα». Πιστεύει επίσης ότι «η ουκρανική αριστερά θα πρέπει επίσης να καθορίσει τη θέση της σχετικά με τους όρους τερματισμού του πολέμου» και έτσι να αποστασιοποιηθεί από τη θέση της ίδιας της κυβέρνησής της.

Σε κάθε περίπτωση, η θέση αυτή δεν έχει σαφήνεια και παραμένει διφορούμενη. Οι όροι για την κατάπαυση του πυρός περιλαμβάνουν και τα τρία σημεία ή μόνο το πρώτο; Και αν ναι, θα πρέπει η αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων να τεθεί σε ισχύ άμεσα ή θα πρέπει να συνδεθεί με την πρόοδο των περαιτέρω διαπραγματεύσεων; Το σημείο 2 συνεπάγεται ως προϋπόθεση την ακύρωση της προσάρτησης στη Ρωσική Ομοσπονδία των τεσσάρων ουκρανικών περιφερειών Χερσώνα, Λουχάνσκ, Ντονέτσκ και Ζαπορίζια έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2022 ή εξαρτάται από το αποτέλεσμα των δημοψηφισμάτων που προτείνονται στο σημείο 3; «Διαπραγματεύσεις υπό την αιγίδα του ΟΗΕ» δεν θα σήμαινε υπό την αιγίδα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, πράγμα που ισοδυναμεί με υποταγή της τύχης της Ουκρανίας στις διαπραγματεύσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων;

Το δεύτερο σφάλμα αυτής της πρότασης είναι ακόμη πιο σοβαρό. Ο ίδιος ο Gilbert Achcar αναγνωρίζει ότι η απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων από τα εδάφη που κατακτήθηκαν φέτος «είναι ένας πολύ δύσκολα επιτεύξιμος στόχος» ή ότι «προϋποθέτει μια σημαντική ενίσχυση της ουκρανικής αντεπίθεσης, με ποσοτικά και ποιοτικά αυξημένη υποστήριξη από τις χώρες του ΝΑΤΟ». Ο δρόμος προς την ειρήνη που προτείνει θα πρέπει επομένως να ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο των σκληροπυρηνικών στους οποίους ήθελε να γυρίσει την πλάτη. Απέχει πολύ από το να είναι μια διέξοδος, είναι μάλλον ένα αδιέξοδο.

Ο Gilbert Achcar βγαίνει από αυτό, όπως σε ένα κακό θέατρο, με την παρέμβαση ενός deux ex machina: πρέπει να καλέσουμε την Κίνα! Αυτή είναι μια πολύ πιο γρήγορη λύση και μια λύση που έχει «πολύ μικρότερο ανθρώπινο και υλικό κόστος» από τον πόλεμο! Αυτή η Κίνα, που ισχυρίζεται ότι σέβεται τις αρχές του διεθνούς δικαίου και που «επηρεάζει αποφασιστικά τη θέση της Μόσχας», δεν έχει όλα τα κλειδιά για μια ευτυχή λύση της σύγκρουσης; Και αφού οι Ουκρανοί δεν το έχουν σκεφτεί ακόμα αυτό, ας το κάνει γι' αυτούς το αντιπολεμικό κίνημα και «πρέπει να ασκήσει πίεση στην Κίνα να το κάνει» σύμφωνα με την πρόταση του Ατσκάρ! Φυσικά, σε αυτόν τον κόσμο όπου δεν παίρνεις τίποτα χωρίς αντάλλαγμα, το αντιπολεμικό κίνημα θα πρέπει επίσης να ξεπληρώσει την Κίνα, «επικρίνοντας παράλληλα την πολεμοχαρή στάση απέναντι στο Πεκίνο» της Ουάσιγκτον και του Λονδίνου.

Διαβάζοντας αυτή την εκπληκτική κατακλείδα του σημειώματός του, σκέφτεται κανείς ότι ίσως θα πρέπει πρώτα να υπενθυμίσουμε στον Gilbert Achcar ότι η δέσμευση της κυβέρνησης του Πεκίνου στην κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα των κρατών παρέμεινε, σε αυτή την περίπτωση, αποκλειστικά γενική, ότι ποτέ δεν εξέφρασε δημόσια την παραμικρή καταδίκη ή κριτική για τη ρωσική επιθετικότητα και ότι απέδωσε ατάραχη την αποκλειστική ευθύνη για αυτόν τον πόλεμο μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ας του υπενθυμίσουμε επίσης ότι η Κίνα είναι μια μεγάλη δύναμη της οποίας ο ηγέτης Σι Τζινπίνγκ έχει δηλώσει ξεκάθαρα ότι στοχεύει στην επίτευξη παγκόσμιας κυριαρχίας τα επόμενα τριάντα χρόνια. Ούτε η αντιπαλότητα της Κίνας με τις Ηνωμένες Πολιτείες ούτε η «απεριόριστη» συμμαχία της με τη Ρωσία καθοδηγείται από την ανησυχία για το διεθνές δίκαιο, αλλά από τη λογική των συμφερόντων της σε ένα πλαίσιο ιμπεριαλιστικής αντιπαράθεσης. Οι αποστασιοποιήσεις, οι αποκηρύξεις ή οι πιέσεις που μπορεί να δείχνει η Κίνα προς τον Πούτιν είναι πάνω απ' όλα προϊόν των στρατιωτικών και πολιτικών αποτυχιών του. Πέρα από όλες τις άλλες εκτιμήσεις, δεν επιθυμεί να είναι αλυσοδεμένη σε ένα πλοίο που βουλιάζει.

Η πρακτικότητα του συμπεράσματός του είναι αστεία, για να μην πω γελοία. Το «αντιπολεμικό κίνημα» θα πρέπει να ασκήσει πίεση στην Κίνα για να «συμμετάσχει σε αυτή την προσπάθεια»! Δεν είναι απολύτως σαφές αν ο Gilbert Achcar φαντάζεται αυτή την πίεση με τη μορφή διαδηλώσεων που καταγγέλλουν την κινεζική παθητικότητα, όπως συνέβη με την πολιτική μη επέμβασης της Γαλλίας και της Μεγάλης Βρετανίας κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, ή αν πρόκειται για μια πρόταση συμμαχίας προς την Κίνα από το «αντιπολεμικό κίνημα», το οποίο θα δεσμευόταν επίσης να υπερασπιστεί την υπόθεσή της απέναντι στις «πολεμικές συμπεριφορές» της Ουάσιγκτον και του Λονδίνου. Μήπως ο Gilbert Achcar ονειρεύεται να ξεπεράσει το βαθύ ρήγμα που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία στη ριζοσπαστική αριστερά, συγκεντρώνοντάς την κάτω από την προστατευτική ομπρέλα του Πεκίνου;

Από την πλευρά μου, εξακολουθώ να πιστεύω ότι η αλληλεγγύη προς την Ουκρανία πρέπει να συνεχίσει να ακολουθεί τις δύο απλές γραμμές δράσης που υιοθετήθηκαν από την αρχή:

- Ο αποφασιστικός παράγοντας είναι η αντίσταση –ένοπλη και άοπλη– του ουκρανικού λαού. Αυτή η αντίσταση ήταν που πρώτα απ' όλα εμπόδισε τη ρωσική εισβολή και στη συνέχεια επέφερε τις πρώτες ήττες και άρχισε να την απωθεί.

- Η ουκρανική αντίσταση και το κίνημα αλληλεγγύης προς αυτήν πρέπει πάση θυσία να διατηρήσουν την πολιτική τους ανεξαρτησία από όλες τις δυνάμεις, είτε εχθρικές, είτε ουδέτερες, είτε συμμαχικές. Ειδικότερα, οι λεπτομέρειες και η διεξαγωγή των διαπραγματεύσεων και οι όροι μιας ειρηνευτικής συμφωνίας πρέπει να παραμείνουν στα χέρια της Ουκρανίας και να μην αφεθούν στην καλή θέληση των μεγάλων δυνάμεων.

 

 

Gilbert Achcar

Μια σύντομη απάντηση σχετικά με την υποτιθέμενη «αλλαγή θέσης» μου

 

Ο Jean Vogel έγραψε μια κριτική[5] για το πρόσφατο σύντομο κείμενό μου[6] που είναι πάνω από τρεις φορές μεγαλύτερη από το ίδιο το κείμενο. Βλέπει αλλαγές εκεί που δεν υπάρχουν και ασκεί μια διαστρεβλωτική ανάγνωση αυτού που επικρίνει, σε σημείο που να επινοεί εντελώς ένα απόσπασμα.

Κανονικά δεν θα απαντούσα σε αυτού του είδους την κριτική, αλλά καθώς το όνομά μου εμφανίζεται στον τίτλο με την κατηγορία ότι έχω κάνει μια «περίεργη αλλαγή θέσης» και καθώς είναι επομένως πιθανό να το βρει όποιος θελήσει να ενημερωθεί για τις θέσεις μου στο διαδίκτυο, θεωρώ ότι είμαι υποχρεωμένος να διαπιστώσω εν συντομία ότι ο ισχυρισμός του είναι εσφαλμένος.

Ο Jean Vogel ξεκινά με ένα σχόλιο σχετικά με τη διαφορά μεταξύ του τίτλου του σημειώματός μου της 27ης Φεβρουαρίου «για μια ριζοσπαστική αντιιμπεριαλιστική θέση»[7] σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία και του τίτλου του κειμένου μου της 30ής Νοεμβρίου «για μια δημοκρατική αντιπολεμική θέση». Θεωρεί ότι πρόκειται για μια «σημασιολογική αλλαγή» που αποτελεί, σύμφωνα με τον ίδιο, «ένδειξη μιας πολιτικής αλλαγής» – μια φράση που επαναλαμβάνει αργότερα. Δεν του πέρασε από το μυαλό ότι οι τίτλοι αντιστοιχούν στα διαφορετικά θέματα που πραγματεύεται: η γενική τοποθέτηση για τον πόλεμο στην αρχή του, στην πρώτη περίπτωση· η θέση σε σχέση με το αίτημα για «ειρήνη» που προβάλλεται έκτοτε από τα αντιμαχόμενα τμήματα του αντιπολεμικού κινήματος και η συγκεκριμένη συζήτηση για τις προϋποθέσεις μιας δίκαιης ειρηνικής διευθέτησης, στη δεύτερη. Επιπλέον, ο ίδιος ο συγγραφέας παραθέτει τη φράση «δημοκρατική αντιιμπεριαλιστική αντιπολεμική θέση» που χρησιμοποιείται δύο φορές στο τελευταίο μου κείμενο. Αν δεν πιστεύει κανείς ότι ο «ριζοσπαστικός» αντιιμπεριαλισμός δεν μπορεί να είναι «δημοκρατικός», δεν υπάρχει «πολιτική αλλαγή» παρά μόνο στην αντίληψη του κριτικού μου.

Στη συνέχεια ισχυρίζεται ότι το νέο μου κείμενο έρχεται σε αντίθεση με το σημείωμά μου. Για το σκοπό αυτό, αναπαράγει περικομμένα αποσπάσματα από το τελευταίο, χωρίς καν να υποδεικνύει με αποσιωπιτικά ότι έχουν περικοπεί. Ωστόσο, αρκεί να διαβάσει κανείς τα παρατιθέμενα αποσπάσματα στο σύνολό τους για να διαπιστώσει ότι η θέση μου δεν έχει αλλάξει.

Σημείωμα Φεβρουαρίου:

«Δεν αρκεί να καλέσουμε τη Ρωσία να σταματήσει τις επιθέσεις της και να ζητήσουμε “άμεση κατάπαυση του πυρός και επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων”. Δεν χρησιμοποιήσαμε τέτοια γλώσσα τύπου ΟΗΕ όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες εισέβαλαν στο Ιράκ, αλλά απαιτήσαμε την άμεση και άνευ όρων αποχώρηση των επιτιθέμενων, όπως έχουμε κάνει σε κάθε περίπτωση εισβολής μιας χώρας από μια άλλη. Ομοίως, θα πρέπει να απαιτήσουμε όχι μόνο τον τερματισμό της επίθεσης αλλά και την άμεση και άνευ όρων αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από την Ουκρανία.».

Κείμενο της 30/11: «Κατάπαυση του πυρός με την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων στις θέσεις τους στις 23 Φεβρουαρίου 2022.»

Σημείωμα του Φεβρουαρίου: «Το αίτημα της ρωσικής αποχώρησης ισχύει για κάθε σπιθαμή του εδάφους της Ουκρανίας – συμπεριλαμβανομένου του εδάφους που εισέβαλε η Ρωσία το 2014. Όταν υπάρχει μια διαφωνία σχετικά με την κυριότητα οποιουδήποτε εδάφους οπουδήποτε στον κόσμο –όπως η Κριμαία ή οι επαρχίες στην Ανατολική Ουκρανία, στην προκειμένη περίπτωση– δεν δεχόμαστε ποτέ να επιλυθεί με τη γυμνή βία και το δίκαιο της ισχύος, αλλά πάντα μόνο μέσω της ελεύθερης άσκησης από τους ενδιαφερόμενους λαούς του δικαιώματός τους για δημοκρατική αυτοδιάθεση.»

Κείμενο της 30/11: «Επαναβεβαίωση της αρχής του απαράδεκτου της απόκτησης εδάφους με τη βία.» και «Διαπραγματεύσεις υπό την αιγίδα του ΟΗΕ για μια διαρκή ειρηνική λύση βασισμένη στο δικαίωμα των λαών στην αυτοδιάθεση: ανάπτυξη κυανοκράνων σε όλα τα αμφισβητούμενα εδάφη, τόσο στο Ντονμπάς όσο και στην Κριμαία, και διοργάνωση από τον ΟΗΕ ελεύθερων και δημοκρατικών δημοψηφισμάτων, συμπεριλαμβανομένης της ψήφου των προσφύγων και των εκτοπισμένων από τα εδάφη αυτά.»

Οι αναγνώστες θα είναι έτσι σε θέση να κρίνουν πόσο πραγματική είναι η σημασιολογική-πολιτική μου «περίεργη αλλαγή θέσης». Ελπίζω επίσης ότι θα μπορέσουν να εκτιμήσουν τη διαφορά μεταξύ των προϋποθέσεων για μια κατάπαυση του πυρός, που ανοίγει το δρόμο για διαπραγματεύσεις, και των προϋποθέσεων για μια διαρκή ειρήνη. Δεν θα συζητήσω τα σχόλια του συγγραφέα σχετικά με τα τρία παραπάνω σημεία μου, καθώς πιστεύω ότι ερωτήματα όπως «Οι προϋποθέσεις για κατάπαυση του πυρός περιλαμβάνουν και τα τρία σημεία ή μόνο το πρώτο; Και αν ναι, θα πρέπει η αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων να τεθεί σε ισχύ αμέσως ή να συνδεθεί με την πρόοδο των περαιτέρω διαπραγματεύσεων;» αγγίζουν τα όρια της γελοιότητας.

Για «γελοιότητα» με κατηγορεί ο συγγραφέας αποδίδοντάς μου την ιδέα ότι «το “αντιπολεμικό κίνημα” θα πρέπει να ασκήσει πίεση στην Κίνα για να “συμμετάσχει σε αυτή την προσπάθεια”!» (στην «δική της» προσπάθεια στο γαλλικό πρωτότυπο). Αυτή θα ήταν πράγματι μια γελοία, ακόμη και τραγελαφική ιδέα, εκτός από το ότι δεν έγραψα εγώ αυτή τη φράση και ότι αυτό που ο συγγραφέας παρουσιάζει ανάμεσα σε εισαγωγικά σαν να ήταν απόσπασμα είναι μόνο μια επινόηση εκ μέρους του, από μια άποψη για την οποία το να ασκήσει «πίεση στην Κίνα» σημαίνει να καλοπιάσει την κινεζική κυβέρνηση! Στη συνέχεια, μου κάνει διάλεξη για το τελευταίο, πιστεύοντας ότι εντόπισε σε μένα τον φιλοκινέζικο ενθουσιασμό που κάποτε τον εμψύχωνε. Τον καθησυχάζω αμέσως: Αυτό όμως δεν με εμποδίζει να καταγγείλω την πολεμοχαρή στάση της Ουάσιγκτον και του Λονδίνου απέναντι στην Κίνα. Η πολιτική παράδοση στην οποία ανήκω δεν μπέρδεψε ποτέ την αντίθεση στην πολεμοχαρή στάση της Ουάσινγκτον απέναντι στη Σοβιετική Ένωση με την υποστήριξη της σταλινικής γραφειοκρατίας. (4 Δεκεμβρίου 2022)

 

 

Jean Vogel

Νηφάλια απάντηση στον Gilbert Achcar

 

Ας ξεκινήσουμε με τη μικροπρέπεια. Ο Gilbert Achcar φαίνεται να με κατηγορεί επειδή έγραψα μια κριτική τρεις φορές μεγαλύτερη από το δικό του σημείωμα. Υπερβάλλει λίγο, αλλά η έκταση του κειμένου μου οφείλεται στο γεγονός ότι, από διανοητικούς ενδοιασμούς, παρέθεσα εκτενώς όχι λιγότερα από πέντε διαφορετικά άρθρα που είχε δημοσιεύσει. Χωρίς τις παραθέσεις του, το κείμενό μου είναι ελάχιστα μεγαλύτερο από το δικό του.

Πολύ πιο σοβαρά, με κατηγορεί δύο φορές ότι «επινόησα ένα απόσπασμα». Προφανώς δεν μπορεί να διαβάσει τι έχει γράψει ο ίδιος.

Εδώ είναι η πρόταση που κατηγορεί: Το «αντιπολεμικό κίνημα» πρέπει να ασκήσει πίεση στην Κίνα για να «συμμετάσχει σε αυτή την προσπάθεια»!

Και να τι έγραψε: «Ο στόχος αυτός θα μπορούσε να επιτευχθεί πολύ πιο γρήγορα και με πολύ μικρότερο ανθρώπινο και υλικό κόστος, αν η Κίνα, το μόνο κράτος που επηρεάζει αποφασιστικά τη θέση της Μόσχας, συμμετείχε σε αυτή την προσπάθεια... Το αντιπολεμικό κίνημα θα πρέπει να ασκήσει πίεση στην Κίνα για να το πράξει...».

Ο Gilbert Achcar με επέκρινε επίσης επειδή δεν παρέθεσα το υπόμνημά του του Φεβρουαρίου σε επανάληψη. Πράγματι, έχω παραθέσει μόνο τα τρία σημεία που έχουν σχέση με την τρέχουσα αλλαγή της θέσης του. Τα αποσπάσματα που παρέλειψα αφορούν άλλα πράγματα (άμεση στρατιωτική επέμβαση του ΝΑΤΟ, κυρώσεις, υποδοχή προσφύγων) και δεν έχουν σχέση με την παρούσα συζήτηση.

Ας μπούμε στην ουσία του θέματος. Ο Gilbert Achcar προσβάλλεται από το γεγονός ότι τόλμησα να μιλήσω για την «αλλαγή θέσης» του, αλλά δεν παρέχει κανένα στοιχείο για να αντικρούσει τον ισχυρισμό μου.

Σε τι συνίσταται αυτή η αλλαγή θέσης ;

1. Μετά την εισβολή της 24ης Φεβρουαρίου, ο Gilbert Achcar, με το σημείβωμά του και άλλα κείμενά του, συνέβαλε θετικά στη συγκρότηση ενός κινήματος αλληλεγγύης προς την Ουκρανία ή, ακριβέστερα, της αριστερής πτέρυγας της. Από εδώ και στο εξής, ο Gilbert Achcar επικαλείται και απευθύνεται ένα «αντιπολεμικό κίνημα», με «πολύ αντίθετες θέσεις», οι οποίες «είχαν ως κοινό σημείο ότι όλοι ισχυρίζονται ότι είναι υπέρ της ειρήνης». Και στην απάντησή του προς εμένα, μιλάει για «αντίθετες πλευρές του αντιπολεμικού κινήματος». Από την πλευρά μου, επιβεβαιώνω ότι δεν υπάρχει σήμερα, ούτε μπορεί να υπάρξει, κάτι σαν «αντιπολεμικό κίνημα», όσο αντιφατικό και αν είναι. Οι ακτιβιστές που προσπαθούν να δημιουργήσουν δεσμούς απτής αλληλεγγύης με την ουκρανική αντίσταση, για παράδειγμα οργανώνοντας συνδικαλιστικές αυτοκινητοπομπές, και εκείνοι που διαδηλώνουν στη Μαδρίτη με αφορμή την αντι-ΝΑΤΟική αντι-σύνοδο, όπου Ουκρανοί σοσιαλιστές δεν λαμβάνουν το λόγο, δεν αποτελούν μέρος ενός κοινού λεγόμενου «αντιπολεμικού κινήματος». Ο Gilbert Achcar δεν έχει μετακινηθεί, όπως ισχυρίζεται, από μια «γενική θέση για τον πόλεμο» σε μια «συγκεκριμένη συζήτηση για τους όρους μιας δίκαιης ειρηνικής διευθέτησης», όχι, έχει αλλάξει αποδέκτη.

2. Ο Gilbert Achcar ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά μεταξύ του σημειώματός του του Φεβρουαρίου και του σημερινού του κειμένου και ότι «αρκεί να διαβάσει κανείς τα αποσπάσματα που παρατίθενται στο σύνολό τους για να διαπιστώσει ότι δεν έχω αλλάξει τη θέση μου». Υποστηρίζω ότι αυτό δεν είναι αλήθεια. Για παράδειγμα, το σημείωμα του έλεγε: «Η απαίτηση για αποχώρηση της Ρωσίας ισχύει για κάθε σπιθαμή του ουκρανικού εδάφους – συμπεριλαμβανομένου του εδάφους που εισέβαλε η Ρωσία το 2014», ενώ στο κείμενο της 30ής Νοεμβρίου η ίδια απαίτηση παρουσιάζεται ως συγκεκριμένη για εκείνους που «θέτουν τον πήχη για την ειρήνη πολύ ψηλά»: «η ειρήνη ορίζεται σαν να έχει ως απαραίτητη προϋπόθεση την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων από όλα τα τμήματα του διεθνώς αναγνωρισμένου ουκρανικού εδάφους, στα οποία περιλαμβάνεται όχι μόνο ολόκληρο το Ντονμπάς, αλλά και η Κριμαία που προσαρτήθηκε το 2014.» Εδώ μιλάμε για τις προϋποθέσεις της ειρήνης, όχι για τις προϋποθέσεις της κατάπαυσης του πυρός. Αλλά ο Gilbert Achcar προτιμά να βρίσκει «στα όρια του γελοίου» το γεγονός ότι τον ρώτησα για την ανάγκη διαφοροποίησης μεταξύ των δύο.

3. Δεν μου πέρασε ποτέ από το μυαλό να κατηγορήσω τον Gilbert Achcar για συμπάθεια προς τον Σι Τζινπίνγκ, αλλά αναρωτήθηκα πώς θα τον «πίεζε»: με διαδηλώσεις μπροστά από κινεζικές πρεσβείες, με μια προσφορά συμμαχίας από το αντιπολεμικό κίνημα με βάση τα τρία σημεία του ή με άλλο τρόπο. Μέχρι να εξηγήσει τη μέθοδο, δυσκολεύομαι να τον πάρω στα σοβαρά σε αυτό το σημείο. Το γεγονός παραμένει ότι, σοβαρό ή όχι, αυτή η επίκληση του κινεζικού χαρτιού αντανακλά επίσης μια αλλαγή θέσης. Τον Ιούνιο ο Gilbert Achcar έθεσε μια πολύ απλή εναλλακτική λύση: «[Οι διαπραγματεύσεις] θα οδηγήσουν σε μια συνθήκη ειρήνης μόνο υπό μία από τις δύο προϋποθέσεις. Η πρώτη θα είναι ότι η Ουκρανία δεν μπορεί να συνεχίσει να πολεμάει και πρέπει να συνθηκολογήσει και να αποδεχτεί τη διαταγή της Μόσχας... Η άλλη προϋπόθεση θα είναι ότι η Ρωσία δεν θα είναι πλέον σε θέση να συνεχίσει να πολεμά, είτε για στρατιωτικούς λόγους λόγω της ηθικής εξάντλησης των στρατευμάτων της, είτε για οικονομικούς λόγους εξαιτίας της εκτεταμένης δυσαρέσκειας του ρωσικού πληθυσμού... Οι αληθινοί διεθνιστές, αντιπολεμικοί και αντιιμπεριαλιστές ακτιβιστές μπορούν να ελπίζουν ολόψυχα μόνο στο δεύτερο σενάριο». Γιατί να μην αναγνωρίσουμε ότι η ιδέα της προσφυγής στο κινεζικό χαρτί «με πολύ μικρότερο ανθρώπινο και υλικό κόστος» από έναν παρατεταμένο πόλεμο αντίστασης εκφράζει μια αλλαγή θέσης;

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

“Ukraine Solidarity: A debate between Jean Vogel and Gilbert Achcar”, Europe Solidaire Sans Frontières, 5 Δεκεμβρίου 2022, https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article64930.

 

 

Σημειώσεις

[1] Gilbert Achcar, “A memorandum on the radical anti-imperialist position regarding the war in Ukraine”, Europe Solidaire Sans Frontières, 27 Φεβρουαρίου 2022, http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article61309 [Gilbert Achcar, «Σημείωμα για τη ριζοσπαστική αντιιμπεριαλιστική θέση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία», e la libertà, 27 Φεβρουαρίου 2022, https://www.elaliberta.gr/%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%].

[2] Gilbert Achcar, “For a democratic antiwar position on the invasion of Ukraine”, New Politics, 30 Νοεμβρίου 2022, https://newpol.org/for-a-democratic-antiwar-position-on-the-invasion-of-ukraine/. Europe Solidaire Sans Frontières, http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article64887 [Gilbert Achcar, «Για μια δημοκρατική αντιπολεμική θέση σχετικά με την εισβολή στην Ουκρανία», e la libertà, 1 Δεκεμβρίου 2022, https://www.elaliberta.gr/%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%].

[3] Gilbert Achcar, «Ο αντι-ιμπεριαλισμός σήμερα και ο πόλεμος στην Ουκρανία. Διευκρινίσεις για το σημείωμα με τη μορφή απάντησης στις επικρίσεις», e la libertà, 10 Μαρτίου 2022, https://www.elaliberta.gr/%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%AE/.

[4] Gilbert Achcar, «Συνέπεια και ασυνέπεια σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία», e la libertà, 6 Απριλίου 2022, https://www.elaliberta.gr/%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%AE/%CE%B1%CE%.

[5] Jean Vogel, «Αλληλεγγύη στην Ουκρανία: Η περίεργη αλλαγή θέσης του Gilbert Achcar», e la libertà, 4 Δεκεμβρίου 2022, https://www.elaliberta.gr/%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%AE/%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CF%84%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%B5%CF%85%CF%81%CF%8E%CF%80%CE%B7-%CE%B2%CE%B1%CE%BB%CE%BA%CE%AC%CE%BD%CE%B9%CE%B1/8600-%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BB%CE%B5%CE%B3%CE%B3%CF%8D%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BF%CF%85%CE%BA%CF%81%CE%B1%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%B7-%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%AF%CE%B5%CF%81%CE%B3%CE%B7-%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%AE-%CE%B8%CE%AD%CF%83%CE%B7%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-gilbert-achcar.

[6] Gilbert Achcar, «Για μια δημοκρατική αντιπολεμική θέση σχετικά με την εισβολή στην Ουκρανία», e la libertà, 1 Δεκεμβρίου 2022, https://www.elaliberta.gr/%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%

[7] Gilbert Achcar, «Σημείωμα για τη ριζοσπαστική αντιιμπεριαλιστική θέση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία», e la libertà, 27 Φεβρουαρίου 2022, https://www.elaliberta.gr/%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%

 

 

 

 

 

Τελευταία τροποποίηση στις Τετάρτη, 07 Δεκεμβρίου 2022 22:52

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.