Πέμπτη, 12 Δεκεμβρίου 2019 00:09

Από τη «Διαδικασία Αλλαγής» στο πραξικόπημα-Σκεπτόμενοι τη Βολιβία με την ψυχή στο στόμα του Damián Andrada

Το elaliberta, στα πλαίσια της προσπάθειας του να παρουσιάσει τις εξελίξεις που οδήγησαν στην ανατροπή του Έβο Μοράλες από το πραξικόπημα, έχει ήδη δημοσιεύει τις θέσεις δύο βασικών οργανώσεων της αντικαπιταλιστικής επαναστατικής αριστεράς στην Βολιβία (Liga Obrera Revolucionaria por la Cuarta Internacionalκαι Alternativa Revolucionaria del Pueblo Trabajador (ARPT), sección de la UIT-CI).

Συνεχίζουμε την παρουσίαση κειμένων από αγωνιστές και αγωνίστριες της αριστεράς στην Βολιβία και την Λατινική Αμερική καθώς εξελίσσεται μια έντονη συζήτηση στην λατινοαμερικάνικη αριστερά γύρο από αυτά τα γεγονότα. Όπως θα δούμε, ενώ όλες και όλοι οι συγγραφείς συμφωνούν για τις αιτίες που οδήγησαν στην υπονόμευση της λαϊκής απήχησης του Εβο Μοράλες, δεν συμφωνούν στον χαρακτηρισμό της φύσης του κινήματος που δημιούργησε τις συνθήκες μέσα στις οποίες συντελέστηκε η πραξικοπηματική ανατροπή του.

e la liberta

Από τη «Διαδικασία Αλλαγής» στο πραξικόπημα

 

Σκεπτόμενοι τη Βολιβία με την ψυχή στο στόμα

 

 

Damián Andrada*

 

Για δεκατρία χρόνια η Βολιβία βρισκόταν στην πρώτη γραμμή της λατινοαμερικάνικης επαναστατικότητας: η κυβέρνηση του Έβο υπήρξε μια εμπειρία μετασχηματισμού με ένα συλλογικό, λαϊκό και επαναστατικό πολιτικό υποκείμενο. Γιατί πολλοί από εκείνους που στήριξαν τα πρώτα χρόνια την «Διαδικασίας Αλλαγής» συμμετείχαν στις διαμαρτυρίες; Από την αποσύνθεση της ηγεμονίας του MAS στο πραξικόπημα, ο Νταμιάν Ανδράδα γράφει από τη Σάντα Κρουζ για τα φώτα και τις σκιές της κυβέρνησης, αναρωτιέται για τις εντάσεις στο πλαίσιο των χειραφετητικών σχεδίων και λέει: «η πολύχρωμη κοινωνία που περιέγραψε ο Ρενέ Ζαβαλέτα (René Zavaleta) είναι ζωντανή».

 

Δεν έχουμε κοιμηθεί τέσσερις νύχτες. Είναι σαν να αποχώρησαν τα όνειρα για να δώσουν τη θέση τους στο τικ-τακ της ιστορίας. Η ζέστη της Σάντα Κρους είναι πιο βαριά από ποτέ. Πριν από λίγες ώρες ακούστηκαν πυροτεχνήματα και στον τέταρτο δακτύλιο της πόλης ακούγονται οι στροφές του ύμνου για να γιορτάσουν την αυτοανακηρυγμένη «πρόεδρο». Τώρα, μεσάνυχτα της Τρίτης, η πόλη αρχίζει να ξεστήνει τα μπλόκα. Οι κάτοικοι της Σάντα Κρους είναι ευτυχισμένοι επειδή πιστεύουν ότι ανέκτησαν τη δημοκρατία και εγώ δεν μπορώ να κρύψω τη γκριμάτσα από το κλάμα που δεν ξεσπάει.

 

Γιατί η Βολιβία μας πονάει τόσο πολύ; Είναι άραγε επειδή αντιπροσωπεύει την ουτοπία που θέλαμε να οικοδομήσουμε; Γιατί ήταν ένα παραμύθι με ένα ευτυχισμένο τέλος; Πώς φτάσαμε σε αυτήν την ταινία τρόμου; Γιατί οι κακοί νίκησαν και οι καλοί έχασαν; Μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν μόνο καλοί και κακοί;

 

Μέχρι στιγμής στον 21ο αιώνα, η κυβέρνηση του Έβο Μοράλες ήταν μια από τις πιο σημαντικές μετασχηματιστικές εμπειρίες στη Λατινική Αμερική. Και στον κόσμο. Αυτή η διαδικασία είχε δύο βασικά στοιχεία: έναν ηγέτη ιθαγενή και αγρότη που διαμορφώθηκε στη ζέση των αγώνων ενάντια στον ιμπεριαλισμό και τη νεοφιλελεύθερη ανισότητα και ένα ευρύ σύνολο κοινωνικών κινημάτων που ωθούσε τις αλλαγές από τα κάτω. Έχουν υπάρξει επαναστατικοί λαοί χωρίς ηγέτες και μεγάλοι ηγέτες χωρίς λαούς. Αλλά είναι πολύ δύσκολο για την ιστορία να συναντήσει μαζί και τα δύο στοιχεία.

 

Η «Διαδικασία Αλλαγής» είχε μια μετασχηματιστική δύναμη ενώ «η αρχηγία» (που τόσο καλά περιγράφει ο Μαρτίν Σίβακ (Martin Sivak) σε μία από τις καλύτερες πολιτικές βιογραφίες) και τα κοινωνικά κινήματα παρέμεινα ενωμένοι και αλληλοτροφοδοτούμενοι. Όπως σε ένα παγόβουνο, ο Έβο Μοράλες ήταν το ορατό άκρο ενός ετερογενούς και ρωμαλέου συλλογικού υποκειμένου αυτόχθονων-ιθαγενών-αγροτών. Ένα υποκείμενο λαϊκό και επαναστατικό. Και εδώ αρχίζει ένας προβληματισμός που θέλω να μοιραστώ.

 

Η οικοδόμηση της ηγεμονίας

 

Ας ξεκινήσουμε με το προφανές. Ο Έβο Μοράλες οδήγησε το πολυεθνικό κράτος της Βολιβίας σε μια πορεία οικονομικής ανόδου, ανάπτυξης και κοινωνικής σταθερότητας. Μεταξύ 2005 και 2018 μειώθηκε σημαντικά η πείνα (από 36,7% σε 15,2%) και η φτώχεια (από 59,6% σε 34,6%), βελτιώθηκε η κατανομή των εσόδων (ο συντελεστής Gini βελτιώθηκε από 0,6 σε 0,43) και αυξήθηκαν οι κοινωνικές επενδύσεις. Στους άξονες αυτούς, το MAS οικοδόμησε ένα σταθερό μοντέλο που αντιτάχθηκε στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο που ξεκίνησε το 1985 και κατέρρευσε το 2003 με τον Πόλεμο του Φυσικού Αερίου.

 

Σε αυτό προστίθεται ένα σύνολο συμβολικών πόρων όπως ο δορυφόρος Túpac Katari, το σύγχρονο δίκτυο τελεφερίκ που συνδέει τις πόλεις Λα Πας και Ελ Άλτο και η αναγνώριση των αυτόχθονων λαών μετά από σχεδόν δύο αιώνες ρατσισμού κατά τη διάρκεια της ρεπουμπλικανικής εποχής. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Έβο Μοράλες είναι ο πρώτος ιθαγενής πρόεδρος (σε μια χώρα με ιθαγενική πλειοψηφία) σε 180 χρόνια ιστορίας. Ένας πρόεδρος που έδωσε δύναμη και αξιοπρέπεια στους αυτόχθονες Κετσούα-Αϊμάρα (Quechua-Aymara) των υψιπέδων, στους ιθαγενείς της Ανατολής και τους μικρούς αγρότες. Οι ρατσιστές δεν εξαφανίστηκαν από τη Βολιβία (όπως δείχνουν τα tweets της Ζανίν Άνιεζ), αλλά κατά τη διάρκεια αυτών των ετών έπρεπε να κλίνουν το κεφάλι σε έναν επιτυχημένο πρόεδρο ο οποίος δεν σταμάτησε να λαμβάνει συγχαρητήρια από τη διεθνή κοινότητα.

 

Μετά από δεκατρία χρόνια διακυβέρνησης, ο διεθνής τύπος, από το να αναρωτιέται εάν ένας ιθαγενής θα μπορούσε να κυβερνήσει μια χώρα πέρασε στο να εκθειάζει τα οικονομικά αποτελέσματα του φαινομένου Βολιβία. Επειδή, σε αντίθεση με άλλες μετανεοφιλελεύθερες διαδικασίες στην περιοχή, και στα χέρια του Υπουργού Οικονομίας, Λουίς Άρκε Κατακόρα (Luis Arce Catacora), το MAS έχτισε μια μακροοικονομία και ένα χρέος που κυμαίνεται στο 50% του ΑΕΠ. Ο Έβο Μοράλες έθεσε σε αμφισβήτηση το φιλελεύθερο αξίωμα σύμφωνα με το οποίο ο λαϊκισμός κυβερνά επικεντρώνοντας στο βραχυπρόθεσμο ξεχνώντας το μακροπρόθεσμο και προχώρησε σε μια μεγάλη ιστορική επένδυση σε δρόμους και αεροδρόμια μέσω δανείων και κατασκευαστικών εταιρειών από την Κίνα (που δέχτηκε έντονες κριτικές από τα ευθυγραμμισμένα με τις Ηνωμένες Πολιτείες ΜΜΕ). Όπου πριν υπήρχαν χωμάτινοι δρόμοι και έπρεπε να διασχίσουν ποτάμια με σχεδίες, σήμερα χτίζονται γέφυρες και δρόμοι. Ας επικαλεστούμε το αξίωμα που προαναφέραμε για να καταγράψουμε τη σταθερότητα του Πολυεθνικού Κράτους: εάν το 2018 η Αργεντινή σημείωσε πτώση κατά 2% και ο πληθωρισμός ξεπεράσει το 50%, το ΑΕΠ της Βολιβίας αυξήθηκε κατά 4% με πληθωρισμό 1,5%. Δεν είναι απαραίτητο το πανεπιστημιακό πτυχίο για να είσαι ένας μεγάλος ηγέτης.

 

Αυτή η πραγματική κατασκευή ηγεμονίας γέννησε ένα νέο κοινό αίσθημα και εκφράστηκε με τρεις διαδοχικές νίκες στις προεδρικές εκλογές: το 2005 με το 54% των ψήφων, το 2009 με 64,2% και το 2014 με 61%. Ίσως, αυτοί οι συντριπτικοί θρίαμβοι που του επέτρεψαν να κατακτήσει τα δύο τρίτα της Πολυεθνικής Συνέλευσης, να αποτέλεσαν την αρχή των εικόνων που ζούμε τις τελευταίες ώρες.

 

Η αποσύνθεση της ηγεμονίας

 

Η οικοδόμηση της εξουσίας εδραιώθηκε με μια τετραπλή νίκη: τρεις εκλογές –το ανακλητικό δημοψήφισμα της 10ης Αυγούστου 2008 με 67,4% των ψήφων, η έγκριση του νέου Πολιτικού Συντάγματος του Κράτους με 61,43% τον Ιανουάριο 2009 και η επανεκλογή τον Δεκέμβριο 2000– και μια στρατιωτική, ενάντια στην απόπειρα απόσχισης της γνωστής ως «Ανατολική Ημισέληνος» (Media Luna del Oriente).

 

Ενώσω ο ηγέτης και ο λαός παρέμειναν ενωμένοι, επιτεύχθηκε ένα νέο Πολιτικό Σύνταγμα, η συγκρότηση του Πολυεθνικού Κράτους (που διέρρηξε τις θεωρίες αιώνων περί Εθνικού Κράτους), η εθνικοποίηση των φυσικών πόρων, η αναγνώριση των ιθαγενικών αυτονομιών και μια εμβάθυνση της αγροτική μεταρρύθμισης. Μια πραγματική δημοκρατική και πολιτιστική επανάσταση. Παραδόξως, αυτή η κατασκευή ηγεμονίας άρχισε να αποσυντίθεται στο βαθμό που ο Έβο Μοράλες μετατράπηκε σε «caudillo» (αρχηγός) ο οποίος προσωποποίησε μια συλλογική διαδικασία. Ας σημειώσουμε τέσσερα σημαντικά σημεία αυτής της διαδικασίας.

 

Το 2011 η κυβέρνηση άρχισε να κατασκευάζει ένα δρόμο που διασχίζει το Ιθαγενικό Έδαφος και το Εθνικό πάρκο Isiboro-Sécure (TIPNIS). Ο δρόμος μέσω του TIPNIS αποτελεί μέρος του σχεδίου IRSA που διασχίζει τη Νότια Αμερική από τα ανατολικά προς τα δυτικά προκειμένου να συνδέσει δύο αγορές, τη Βραζιλιάνικη και την Κινεζική, μέσω του Ειρηνικού Ωκεανού. Εάν ένας δρόμος μέσω Εθνικού Πάρκου θα ήταν κάτι αδιανόητο στην Αργεντινή, φανταστείτε τι θα συνέβαινε σε μια χώρα που αναφέρει την «ιερή Μητέρα Γη» στο προοίμιο του συντάγματός της. Η κυβέρνηση επέβαλε τα σχέδιά της και δεν σεβάστηκε την αυτοδιάθεση των ιθαγενικών λαών που εναντιώνονταν στην κατασκευή του δρόμου. Ενώ εξελισσόταν η όγδοη πορεία των ιθαγενικών λαών της Ανατολικής Βολιβίας ο Έβο Μοράλες διέταξε καταστολή. Ένας ιθαγενής πρόεδρος καταστέλλοντας τους ιθαγενείς. Κάτι άρχισε να σπάει.

 

Ένα δεύτερο σημείο αφορά την αποπομπή συμμάχων. Στο βαθμό που ο Έβο Μοράλες συσσώρευε εξουσία, το MAS έδιωχνε και φίμωνε την εσωτερική διαφωνία. Δυστυχώς η κυβέρνηση έγινε αδιαπέραστη σε οποιαδήποτε εποικοδομητική κριτική. Όπως ανέφερε πρόσφατα ο Πάμπλο Σολόν (Pablo Solón), πρώην πρέσβης της Βολιβίας στα Ηνωμένα Έθνη μεταξύ 2009 και 2011: «Η Διαδικασία Αλλαγής είχε πολλά σημεία παλινδρόμησης και κάμψης όπως η καταστολή στην Τσαπαρίνα (Chaparina). Ωστόσο ένα από τα πιο σημαντικά ήταν όταν επιβλήθηκε το κριτήριο ότι δεν υπήρχε χώρος για τους «ελεύθερα σκεπτόμενους» στη Διαδικασία Αλλαγής».

 

Ο τρίτος άξονας σχετίζεται με τους δύο προηγούμενους και είναι η διάσπαση των κοινωνικών κινημάτων. Όταν αρχίζουμε να μελετάμε τη «Διαδικασία Αλλαγής», ένα από τα πρώτα πολιτικά υποκείμενα που γνωρίζουμε, είναι το Σύμφωνο Ενότητας των πέντε βασικών οργανώσεων. Και εδώ μαθαίνουμε να αποστηθίζουμε: οι αυτόχθονες λαοί των υψιπέδων που συγκροτούν την CONAMAQ, οι αυτόχθονες λαοί της Ανατολής που είναι οργανωμένοι στην CIDOB και οι τρεις αγροτικές οργανώσεις, η CSUTCB, οι γυναίκες ιθαγενείς αγρότισσες-Bartolina Sisa και οι Διαπολιτισμικοί. Το Σύμφωνο Ενότητας αποτέλεσε την ηγεμονική δύναμη που πέτυχε τη σύνταξη του νέου Πολιτικού Συντάγματος του Κράτους, μετά την πρώτη εκλογική νίκη, η οποία νίκησε τον ρατσισμό και αναχαίτισε την άνοδο της Ανατολικής Ημισελήνου. Γιατί έσπασε το Σύμφωνο Ενότητας; Γιατί επιδίωξε να «δαμάσει» το ιθαγενικό-αυτόχθων-αγροτικό υποκείμενο; Γιατί παρενέβη και διέσπασε τις οργανώσεις για να τοποθετήσει επικεφαλής ηγέτες-τσιράκια του; Πόση επαναστατική δύναμη χάθηκε σύντροφοι;

 

Τέλος, οι συμφωνίες με τους επιχειρηματίες και η προώθηση του εξορυκτικού μοντέλου. Μετά την καταστολή των ιθαγενών πληθυσμών του TIPNIS το 2011, η κυβέρνηση του Έβο Μοράλες άρχισε να συνάπτει συμφωνίες με τους επιχειρηματίες της Ανατολής. Κατ΄ αρχάς σταμάτησε την εμβάθυνση της αγροτικής μεταρρύθμισης και στη συνέχεια έθεσε τα θεμέλια για ένα νέο οικονομικό μοντέλο μέσω της εξαγωγής σόγιας και κρέατος στην Κίνα. Το εξορυκτικό μοντέλο που εφαρμόστηκε άλλαξε τη χρήση των εδαφών στην Ανατολική Βολιβία και μετέτρεψε τα δάση και τις ζούγκλες σε εδάφη για τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Αυτές οι πολιτικές ήταν εκείνες που, σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή, προκάλεσαν τις πυρκαγιές μεταξύ Αυγούστου και Σεπτεμβρίου του τρέχοντος έτους. Στην περιοχή της Σάντα Κρους, η πυρκαγιά που έκαψε πάνω από 750.000 εκτάρια στην Τσικιτανία (Chiquitanía), δημιούργησε ένα κύμα διαμαρτυριών επικεφαλής του οποίου ήταν το περιβαλλοντικό κίνημα. Αυτές οι κινητοποιήσεις οδήγησαν σε μια μαζική ανοιχτή συνέλευση στις 4 Οκτωβρίου, ο Πρόεδρος της Επιτροπής Πολιτών της Σάντα Κρους (ένας οργανισμός που συγκεντρώνει τις εταιρείες και τις ζωντανές δυνάμεις της κοινωνίας), Λουίς Φερνάντο Καμάτσο (Luis Fernando Camacho), έκανε το ντεμπούτο του μπροστά σε ένα πλήθος που εξέφραζε την κατακραυγή του για την πυρκαγιά και την οργή του απέναντι στον Πρόεδρο.

 

Η εκλογική κρίση

 

Σε αυτή την αποσύνθεση της ηγεμονίας προστέθηκε η μακρά σύγκρουση για μια νέα επανεκλογή του Έβο Μοράλες. Γιατί εμφανίζεται τώρα; Επειδή η πρώτη θητεία του έμεινε ατελής καθώς έληξε με την επικύρωση στο τέλος του τέταρτου έτους του νέου Πολιτικού Συντάγματος του Κράτους. Έτσι, η δεύτερη εκλογική νίκη του έγινε η πρώτη πενταετής κυβέρνηση του νέου Πολυεθνικού Κράτους. Ας δούμε σημείο προς σημείο την πορεία που οδήγησε στο σημερινό στάδιο.

 

Όταν μόλις είχε ολοκληρωθεί ένα έτος από την τελευταία του κυβέρνηση, το MAS, στηριζόμενο στις εκλογικές νίκες του, κάλεσε ένα συνταγματικό δημοψήφισμα στις 21 Φεβρουαρίου 2016 προκειμένου να επιτρέψει στον Έβο Μοράλες να λάβει μια νέα εντολή διακυβέρνησης. Το περίφημο «21Φ» αποτέλεσε την πρώτη εκλογική ήττα από το 2005. Αλλά δεν την αφουγκράστηκε.

 

Μετά την ήττα, το MAS πίεσε την αποχώρηση των ανεξάρτητων μελών του Ανώτατου Εκλογικού Δικαστηρίου για να διορίσει άλλα φιλικά προς την Κυβέρνηση. Δημιούργησε ένα είδος διαιτητή που διευθύνει τον αγώνα με τη φανέλα της μιας ομάδας. Αυτό το Δικαστήριο ενέκρινε κατ΄ αρχάς μια νέα (και αντισυνταγματική) επανεκλογή και στη συνέχεια διοργάνωσε τις εκλογές.

 

Ένα σημαντικό σημείο: σε αντίθεση με το Σύνταγμα της Χιλής, το οποίο εγκρίθηκε κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας, αυτό της Βολιβίας γεννήθηκε από τον λαό και εγκρίθηκε από το 61,43% της κοινωνίας. Πιθανώς οι πιο αντιδραστικοί κλάδοι ψήφισαν κατά του Συντάγματος αυτού, το οποίο οι ειδικοί χαρακτηρίζουν ως το πιο προηγμένο, μαζί με αυτό του Εκουαδόρ, στη Λατινική Αμερική. Ο Έβο δεν εναντιώθηκε σε μια οποιασδήποτε Magna Carta∙ δεν υπάκουσε σε ένα λαϊκό Σύνταγμα.

 

Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η αντιπολίτευση έφθασε στην εκλογική διαδικασία καταγγέλλοντας εκ των προτέρων μια απάτη. Ενώ το MAS περίμενε μια νίκη στον πρώτο γύρο για να αποφύγει έναν επικίνδυνο δεύτερο γύρο, η αντιπολίτευση στοιχήθηκε πίσω από τον Κάρλος Μέσα (Carlos Mesa), τον τελευταίο αντιπρόεδρο του νεοφιλελεύθερου μοντέλου που σε αυτές τις εκλογές στηρίχθηκε από το κέντρο και πλαισιώθηκε από φιγούρες που σχετίζονται με τον προοδευτισμό.

 

Τη συνέχεια την ξέρουμε: την ίδια Κυριακή των εκλογών, η προσωρινή καταμέτρηση διακόπηκε και οι προκαταβολικές καταγγελίες μετατράπηκαν σε μια λογική υποψία απάτης. Όταν η καταμέτρηση συνεχίστηκε, μετά από διακοπή σχεδόν 24 ωρών, η νίκη διευρυνόταν με ποσοστό πάνω από 10 μονάδες αποφεύγοντας ένα δεύτερο γύρο. Ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι.

 

Ενώ η Αργεντινή πανηγύριζε τη νίκη από τον πρώτο γύρο, στο Πολυεθνικό Κράτος της Βολιβίας ξεκινούσαν οι διαμαρτυρίες. Στη Σάντα Κρους, την πιο αντίπαλη στον Έβο Μοράλες περιοχή, η κραυγή «απάτη!» μπροστά από το κτίριο του Περιφερειακού Εκλογικού Οργάνου, ανακατευόταν με τρεις κραυγές που δεν θα σταματούσαν για τρεις εβδομάδες.: «Έβο πρόσεχε, ο λαός είναι εξοργισμένος», «Δεν φοβόμαστε, διάολε» και ακόμα ένα πιο λαϊκό, που μιμείται έναν διάλογο και θα επαναλαμβανόταν ατέλειωτα στους δρόμους και τα κοινωνικά δίκτυα:

 

  • Ποιος παραιτείται;

 

  • Κανένας δεν παραιτείται.

 

  • Ποιος κουράζεται;

 

  • Κανένας δεν κουράζεται.

 

  • Έβο και πάλι!

 

  • Αυγά, διάολε! (εδώ γίνεται λογοπαίγνιο Evo/huevo Έβο/αυγά)

 

Η πρώτη μέρα των διαμαρτυριών έκανε φανερό τι θα ακολουθούσε: το πλήθος δεν έδινε σημασία στον υποψήφιο Κάρλος Μέσα και, πολύ σύντομα, έπαιρνε φωτιά από τον ριζοσπαστισμό του Λουίς Φερνάντο Καμάτσο. Η δεξιά της Σάντα Κρους άρχιζε να βρίσκει τον ηγέτη της και σποραδικά άρχιζε να ακούγεται:

 

- Έβο, μαλάκα. Λινέρα, πούστη! (Evo, cabrón , Linera, maricón!)

 

- Πραξικόπημα! Πραξικόπημα!

 

Όταν τα μπλόκα στους δρόμους συμπλήρωναν τις δύο εβδομάδες και οι πολίτες της Σάντα Κρους άρχιζαν να εμφανίζουν σημάδια κόπωσης, ο Λουίς Φερνάντο Καμάτσο κάλεσε μια ανοιχτή συνέλευση και έδωσε στον Έβο Μοράλες περιθώριο ωρών για να παραιτηθεί. Μόλις παρήλθε η προθεσμία, κάλεσε μια δεύτερη κινητοποίηση στην οποία δεσμεύτηκε να φτάσει στα χέρια του Μοράλες μια επιστολή παραίτησης για να την υπογράψει. Σε αυτό το σημείο, ο Καμάτσο είχε ήδη επισκιάσει τον Μέσα ως αρχηγό της αντιπολίτευσης, εν μέρει, χάρη και στο συντονισμό που οργανώθηκε με την περιοχή των υψιπέδων μέσω του Προέδρου της Επιτροπής Πολιτών του Ποτοσί, Μάρκο Πουμαρί (Marco Pumari). Την Παρασκευή 8 Νοεμβρίου δημοσίευσε ένα tweet με ένα στιγμιότυπο που περιγράφει λεπτομερώς την προτροπή προς την αστυνομία να στασιάσει. Την ίδια νύχτα, η Τακτική Μονάδα Αστυνομικών Επιχειρήσεων (UTOP) στασίασε στην πόλη Κοτσαμπάμπα (Cochabamba) και από στη στέγη κρέμασαν ένα πανό που έλεγε: «Όχι στο πραξικόπημα! Έξω ο Έβο Μοράλες»

 

Ο Έβο Μοράλες κάλεσε την αντιπολίτευση σε διάλογο. Ο Κάρλος Μέσα και ο Όσκαρ Ορτίζ (Oscar Ortiz), ο υποψήφιος της δεξιάς από την Σάντα Κρουζ, τον απέρριψαν. Η τηλεόραση εστίαζε στα εξεγερμένα αστυνομικά τμήματα αρκετών πόλεων στα οποία άρχιζαν να φτάνουν άνθρωποι ζητώντας να συμμετάσχουν στις κινητοποιήσεις. Το Σάββατο η κατάσταση έφτασε στο υψηλότερο σημείο της έντασης. Ο Κάρλος Μέσα δήλωνε ότι δεν είχε τίποτα να διαπραγματευτεί και απαιτούσε από τον Evo Morales νέες εκλογές μέσω ενός βίντεο που ανάρτησε στο Twitter.

 

Carlos D. Mesa Gisbert

@ carlosdmesag

 

Δεν έχω τίποτα να διαπραγματευτώ με τον Evo Morales

November 9, 2019

 

Την Κυριακή, η χώρα ξημέρωσε με μια ψυχρολουσία: ο έλεγχος του ΟΑΚ (OAS) αναμενόταν για την Τετάρτη αλλά, εκείνο το πρωινό, ο Λουίς Αλμάγκρο (Luis Almagro) δημοσιοποίησε τα προκαταρκτικά συμπεράσματα της έκθεσης που επιβεβαίωναν την απάτη. Το ανακοινωθέν του Γενικού Γραμματέα σχετικά με την Προκαταρκτική Έκθεση πρόσθετε: «Είναι επίσης κατανοητό ότι οι συνταγματικές εντολές δεν πρέπει να διακόπτονται, συμπεριλαμβανομένης αυτής του προέδρου Μοράλες». Κάτι που ο ίδιος ο Αλμάγκρο θα ξεχνούσε δύο μέρες αργότερα δηλώνοντας ότι αυτό που συνέβη ήταν ένα «αυτο-πραξικόπημα».

 

Μετά τη δημοσιοποίηση, ο Έβο Μοράλες κάλεσε σε νέες εκλογές με νέο Ανώτατο Εκλογικό Δικαστήριο. Αλλά οι Καμάτσο και Μέσα απαίτησαν την παραίτησή του. Ο εκτελεστικός γραμματέας της COB (Central Obrera Boliviana Κεντρική Εργατική Ένωση Βολιβίας), Χουάν Κάρλος Χουαρατσί (Juan Carlos Huarachi), δήλωσε: «Αν είναι για το καλό της χώρας μας, ας παραιτηθεί ο Πρόεδρός μας». Στις 15.48΄, ο διοικητής των Ενόπλων Δυνάμεων, Γουίλιαμς Καλιμάν (Williams Kaliman), θα έβαζε τη σφραγίδα. Χωρίς τις εξεγέρσεις της αστυνομίας και χωρίς την «σύσταση» των Ενόπλων Δυνάμεων, ο Έβο Μοράλες θα είχε ολοκληρώσει τη θητεία του μέχρι τις 22 Ιανουαρίου 2020. Γιατί η αστυνομία, η COB και οι Ένοπλες Δυνάμεις ενήργησαν κατ 'αυτόν τον τρόπο; Ακόμα δεν το γνωρίζουμε.

 

Από εκεί και μετά οι εικόνες διαδέχονται η μια την άλλη: το προεδρικό αεροπλάνο που απογειώνεται από το Ελ Άλτο και προσγειώνεται στο Τσιμορέ (Chimoré). Ο Λουίς Φερνάντο Καμάτσο και ο Μάρκο Πουμαρί τοποθετούν την τρίχρωμη σημαία και τη Βίβλο μέσα στο Προεδρικό Μέγαρο. Ο Έβο Μοράλες και ο Λινέρα, ανακοινώνουν την παραίτησή τους και καταγγέλλουν ένα πολιτικό-αστυνομικό πραξικόπημα. Το κάψιμο των ουιπάλας (wiphalas). Η γερουσιαστής από το Μπενί (Beni), Ζανίν Άνιες (Jeanine Áñez) αυτοδιορίζεται πρόεδρος.

 

Γιατί μιλάμε για πραξικόπημα; Ο Αντρές Μαλαμούντ (Andrés Malamud) εξηγεί: «Πραξικόπημα είναι η θεσμική παύση ενός αρχηγού κυβέρνησης από ένα άλλο κρατικό θεσμό και στη Βολιβία, η προεδρική θητεία διακόπηκε, δεν υπήρξε κοινοβουλευτική αντικατάσταση αλλά εξαναγκαστική παραίτηση μέσω της «σύστασης» των ενόπλων δυνάμεων και οι ένοπλες δυνάμεις ήταν εκείνες που τελικά καθόρισαν την κατάσταση.

 

Οι αναλογίες είναι πάντα άδικες και ακόμα περισσότερο όταν η σύγκριση γίνεται μεταξύ διαφορετικών χωρών και εποχών, αλλά μπορούν επίσης να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε περίπλοκες καταστάσεις. Η προαναφερθείσα διαδοχή γεγονότων θυμίζει το πραξικόπημα που υπέστη ο Αρτούρο Φροντίζι (Arturo Frondizi) το 1962 στην Αργεντινή (με τη διαφορά ότι το άρθρο 169, παράγραφος 1 του Πολιτικού Συντάγματος της Βολιβίας δεν υποδεικνύει τον δεύτερο αντιπρόεδρο της Γερουσίας στο πλαίσιο της διαδοχής). Στην περίπτωση εκείνη, οι Ένοπλες Δυνάμεις υποχρέωσαν τον ριζοσπάστη πρόεδρο να παραιτηθεί και τη διαδοχή δεν ανέλαβε ο στρατός αλλά ο προσωρινός πρόεδρος της Γερουσίας, Χοσέ Μαρία Γκουίντο (José María Guido). Θα πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι η παρουσία ανθρώπων στους δρόμους δεν είναι αναγκαία για να θεωρηθεί μια κατάσταση πραξικόπημα ή όχι. «Το γεγονός ότι πολίτες βγήκαν στους δρόμους απαιτώντας την παραίτηση του Έβο Μοράλες δεν το κάνει λιγότερο πραξικόπημα. Στο δικό μας στρατιωτικό πραξικόπημα το 1930, οι δρόμοι γέμισαν κόσμο που πανηγύριζε και πετούσε λουλούδια στην παρέλαση των στρατιωτικών» εξηγεί η ιστορικός και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Αργεντινής Τορκουάτο Ντι Τέλλα (Torcuato Di Tella), Καμίλα Περοτσένα (Camila Perochena), σε ένα tweet.

 

Εάν η παραίτηση του Έβο Μοράλες έγινε για να ειρηνεύσει τη χώρα, πόσοι σκοτώθηκαν τις τρεις εβδομάδες που διήρκησε η σύγκρουση κατά τη διάρκεια της Προεδρίας του και πόσοι τις επόμενες τέσσερεις ημέρες μετά την παραίτησή του; Οι νεαρές δημοκρατίες της Λατινικής Αμερικής δεν μπορούν να ανεχθούν ούτε στάσεις ούτε «συστάσεις» από τις Ένοπλες Δυνάμεις ενόψει μιας θεσμικής κρίσης. Ως εκ τούτου, η καταγγελία ενός πραξικοπήματος δεν αποτελεί μόνο κατάταξη σε μια κατηγορία σημαίνει επίσης μια δημοκρατική διαδικασία με ορίζοντα στο μέλλον.

 

Η βολιβιανή Αριστερά: η μόνη Αριστερά στον κόσμο που δεν μιλάει για πραξικόπημα

 

Το πολιτικό υποκείμενο που βγήκε στους δρόμους τις τελευταίες τρεις εβδομάδες είναι πολύ ετερογενές, υπάρχει μια πολυπλοκότητα που δύσκολα μπορεί να αποσαφηνιστεί. Θα ήταν πιο εύκολο να πούμε ότι είναι όλοι φασίστες και ρατσιστές, αλλά δεν είναι. Φυσικά, καθώς η μετριοπαθής αντιπολίτευση που εκπροσωπήθηκε από τον Κάρλος Μέσα αποδυναμώθηκε, η αντιδραστική αντιπολίτευση υπό την ηγεσία του Καμάτσο ενισχύθηκε. Ωστόσο πρέπει να κάνουμε τη δυσάρεστη προσπάθεια να σκεφτούμε αυτή την πολυπλοκότητα: γιατί οι φεμινίστριες φωνάζανε στους δρόμους «Ούτε μασίστας ούτε μεσίστας, φεμινίστριες» (Ni masistas ni mesistas, feministas); Τι συνέβη ώστε ο Γουάλντο Αλβαρρασίν (Waldo Albarracín), πρύτανης του UMSA και αναγνωρισμένος υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, να είναι μια από τις φωνές της αντιπολίτευσης; Η Μαρία Γκαλίντο (María Galindo), σημείο αναφοράς της συλλογικότητας Μουχέρες Γκρεάντο (Mujeres Creando), επισημαίνει στο άρθρο της «Βολιβία: η νύχτα των σπασμένων κρυστάλλων» κάποια σημεία για να κατανοήσουμε αυτή την απογοήτευση: «Έχω κουραστεί να επαναλαμβάνω ότι το Κίνημα για τον Σοσιαλισμό (MAS) εξάγει στο εξωτερικό την ιδέα ότι αυτό που συμβαίνει στη Βολιβία είναι ένα προοδευτικό λαϊκό μπλοκ ενάντια σε μια ακραία και φονταμενταλιστική δεξιά. Η κυβέρνηση του Έβο Μοράλες υπήρξε εδώ και πολλά χρόνια το όργανο αποσυναρμολόγησης των λαϊκών οργανώσεων διαιρώντας τις, μετατρέποντάς τις σε διεφθαρμένες και πελατειακές ηγεσίες, κάνοντας συμφωνίες επιμέρους εξουσιών με τα πιο συντηρητικά τμήματα της κοινωνίας».

 

Γιατί αυτοί που ήταν δίπλα στον Έβο Μοράλες κατά τη διάρκεια της νεοφιλελεύθερης καταστολής αυτές τις τρεις εβδομάδες βγήκαν στους δρόμους; Γιατί το περιβαλλοντικό κίνημα που συγκροτήθηκε μπροστά στις πυρκαγιές στην Τσικιτανία προσπάθησε να διαμορφώσει μια προοδευτική αντιπολίτευση; Εάν στην Αργεντινή έχουμε την Νόρα Κορτίνιας (Nora Cortiñas) (ιδρυτικό μέλος των Μητέρων της Πλατείας του Μάη), στη Βολιβία έχουμε την Σίλβια Ριβέρα Κουσικανκουί (Silvia Rivera Cusicanqui): «Η δεύτερη λανθασμένη υπόθεση, την οποία θεωρώ εξαιρετικά επικίνδυνη, είναι αυτή του πραξικοπήματος, η οποία θέλει απλώς να νομιμοποιήσει, ολόκληρη, πακέτο με τα όλα του, τυλιγμένο σε σελοφάν, την κυβέρνηση του Έβο Μοράλες τη στιγμή της μεγαλύτερης υποβάθμισής της».

 

Όλοι οι παραπάνω βρίσκονται στην ίδια πλευρά με το πλατύ λατινοαμερικάνικο κίνημα υπεράσπισης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ακόμα περισσότερο, πολλοί στήριξαν τη «Διαδικασία Αλλαγής» τα πρώτα χρόνια και απομακρύνθηκαν από το MAS στο βαθμό που ο Έβο Μοράλες προσωποποιούσε αυτό το συλλογικό σχέδιο, κλεινόταν σε ένα κύκλο αδιαπέραστο στις κριτικές και έκανε συμφωνίες με τους Βολιβιανούς επιχειρηματίες.

 

Γνωρίζουμε πολύ καλά γιατί οι ρεβανσιστικοί, αντιδραστικοί, συντηρητικοί και ρατσιστικοί κύκλοι βγήκαν στους δρόμους ενάντια στον Έβο Μοράλες. Αυτό που πρέπει να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε είναι γιατί οι άνθρωποι που βρίσκονται στην ίδια πλευρά με εμάς βγήκαν στους δρόμους και φαίνονται ευχαριστημένοι ή, τουλάχιστον, ήρεμοι, με το πραξικόπημα. Και που γι’ αυτούς δεν αποτελεί πραξικόπημα αλλά παραίτηση, αποτέλεσμα μιας λαϊκής εξέγερσης.

 

Όπως σημειώνει ο Νόργουντ Χάνσον (Norwood Hanson): «Η παρατήρηση είναι φορτωμένη από θεωρία». Από το μικροσκόπιο της καθημερινότητας, τα μπλόκα και τις συγκρούσεις με τα κοινωνικά κινήματα που σχετίζονται με το MAS, η βολιβιανή Αριστερά συσσωρεύει την οργή της και εδώ και χρόνια βλέπει αντιφάσεις στη «Διαδικασία Αλλαγής» που η διεθνής Αριστερά δεν βλέπει. Από το τηλεσκόπιο, η παγκόσμια Αριστερά παρατηρεί ότι η αριστερή αντιπολίτευση ηττήθηκε (ή δεν είχε ποτέ βάρος) μπροστά στην αντιδραστική αντιπολίτευση που σήμερα ηγείται των επιθέσεων ενάντια στον Έβο και το MAS. Τι περιμένει τους Βολιβιανούς που αγωνίζονται για τη διεύρυνση των δικαιωμάτων εάν ο ορίζοντας για τη χώρα που αντιπροσωπεύει ο Καμάτσο θριαμβεύσει στις εκλογές;

 

Μετά την επί σειρά ετών αμφισβήτηση του δεσποτισμού που επέδειξε το MAS και τις διαμαρτυρίες είκοσι ημερών στους δρόμους, πλατιά τμήματα της Αριστεράς άρχισαν να καταλαβαίνουν ότι η αποχώρηση του Έβο Μοράλες οφείλεται περισσότερο σε μια λαϊκή εξέγερση παρά σε ένα πραξικόπημα. Οι αναλύσεις τους επικεντρώνονται στις τρεις εβδομάδες των μπλόκων (που, φυσικά, είναι πολύ σημαντικές) και υποτιμούν το ρόλο των αστυνομικών ανταρσιών που συνέβησαν 48 ώρες πριν από την παραίτηση του Έβο Μοράλες. Υποστηρίζουν ότι οι παραιτήσεις βουλευτών, αξιωματούχων, υπουργών, δημάρχων και κυβερνητών περισσότερο λειτούργησαν αφαιρώντας υποστήριξη από τον Μοράλες παρά υπήρξαν προϊόν απειλών κατά των οικογενειών τους. Δεν θεωρούν ότι η «σύσταση» των Ενόπλων Δυνάμεων υπήρξε τόσο καθοριστική για την παραίτηση του Έβο Μοράλες. Ούτε αναρωτιούνται εάν υπήρξε κάποια δύναμη (ξένη ή όχι) πίσω από αστυνομικές ταραχές ή τις πληροφορίες μυστικών υπηρεσιών που είχε στη διάθεσή του ο Καμάτσο. Αλλά βλέπουν με θλίψη να βάζουν φωτιά στις ουιπάλας.

 

Μόλις ολοκληρώθηκε το πραξικόπημα, με τον ίδιο τρόπο που στάθηκαν αλληλέγγυοι με το ιθαγενικό κίνημα του Ισημερινού μπροστά στην άγρια καταστολή που διέταξε ο Λένιν Μορένο (Lenín Moreno) και κατήγγειλαν τις παραβιάσεις των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στη Χιλή, θεώρησαν ότι η παρουσία των Ενόπλων Δυνάμεων στους δρόμους της Βολιβίας είναι αναγκαία για να μπει σε τάξη «ο όχλος» που λεηλατεί τις πόλεις.

 

Ενώ αμφισβήτησαν, δικαίως, τον αντισυνταγματικό χαρακτήρα της νέας επανεκλογής του Έβο Μοράλες, πολλοί προτιμούν να σωπαίνουν μπροστά στην αυτοανακήρυξη της Ζανίν Άνιεζ ως Προέδρου του Πολυεθνικού Κράτους ή όταν η πρώην γερουσιαστής εισέρχεται στο Προεδρικό Μέγαρο με τη Βίβλο ανά χείρας σε μια σαφή ρήξη με το Άρθρο 4 του Πολιτικού Συντάγματος του Κράτους που ορίζει ότι «το Κράτος είναι ανεξάρτητο από τη θρησκεία».

 

Διδάγματα

 

Στη Βολιβία όλα είναι πιθανά. Από το να κρεμάσουν έναν πρόεδρο στην Πλατεία Μουρίλιο μέχρι το να νικήσουν τον στρατό στους δρόμους οι ανθρακωρύχοι, οι εργάτες και οι αγρότες. Από το να αποκτήσουν τον πρώτο ιθαγενή πρόεδρο μετά από 180 χρόνια ιστορίας μέχρι να τον αναγκάσουν να παραιτηθεί με ένα πολιτικό-αστυνομικό-στρατιωτικό πραξικόπημα. Η Βολιβία αποτελεί την διαρκή εξαιρετικότητα. Από τα τελευταία γεγονότα μπορούμε να πάρουμε μερικά μαθήματα για τα λατινοαμερικάνικα λαϊκά κινήματα.

 

Οι συλλογικές διαδικασίες δεν πρέπει να εξαρτώνται από ένα μόνο άτομο. Μετά από 13 χρόνια διακυβέρνησης, ο Έβο Μοράλες είχε την ευκαιρία να προετοιμάσει τη διαδοχή και να αποσυρθεί από την εξουσία με το υψηλότερο επίπεδο αποδοχής στην ιστορία της Βολιβίας. Τα στελέχη υπήρχαν: όχι μόνο υπάρχουν νέοι αξιωματούχοι αλλά, επιπλέον, είναι ένα από τα κόμματα με τη μεγαλύτερη γυναικεία παρουσία στις γραμμές του. Δεν το θέλησε.

 

Οι συλλογικές διαδικασίες έχουν ανάγκη την εσωτερική διαφωνία. Η κριτική σκέψη δεν πρέπει να λειτουργεί μόνο ενάντια στους πολιτικούς αντιπάλους. Είναι λογικό ότι, στο βαθμό που προστίθενται κατακτήσεις, βελτιώνεται το βιοτικό επίπεδο και κατακτώνται νέα δικαιώματα, δημιουργούνται νέες αξιώσεις. Και είναι επίσης λογικό οι κυβερνήσεις, όσο επαναστατικές κι αν είναι, να κάνουν λάθη. Γι’ αυτό είναι απαραίτητο να έχουμε συμμάχους που να υποδεικνύουν τα πολιτικά λάθη που, ενόψει της αμεσότητας της διοίκησης, δεν γίνονται αντιληπτά. Εκτός του ότι πρόκειται για λάθος η εκδίωξη των συμμάχων που διαφωνούν, καταλήγει στην αποσύνθεση της ίδιας του της ηγεμονίας που συμβάλλει σε μια άλλη κατασκευή ηγεμονίας που θα διαρρήξει τη δική μας.

 

Αν η παραμονή στην εξουσία απονομιμοποιεί τα λαϊκά κινήματα, η διαμόρφωση των διαδόχων και η μακροοικονομική σταθερότητα τα ενισχύει. Τα κινήματα με μετασχηματιστικές προοπτικές χρειάζονται προοδευτικές δημοσιονομικές πολιτικές που βελτιώνουν τη διανομή του εισοδήματος. Είναι αναγκαίο να θιχτεί ο συσσωρευμένος πλούτος. Η εθνικοποίηση των φυσικών πόρων και η αύξηση των φόρων στους ευκατάστατους τομείς, συνοδευόμενη από συμβολικούς πόρους (δορυφόροι, τελεφερίκ, αντιρατσιστικές πολιτιστικές καμπάνια), ήταν καθοριστικής σημασίας για την οικοδόμηση της ηγεμονίας της κυβέρνησης του Έβο Μοράλες και αυτό πρέπει να αποτελέσει γνώση για τα λατινοαμερικάνικα λαϊκά κινήματα στον 21ο αιώνα.

 

Εάν θεωρήσουμε ότι όλα ήταν λανθασμένα, δύσκολα θα μπορέσουμε να ξαναζήσουμε εμπειρίες τόσο μετασχηματιστικές όσο η «Διαδικασία Αλλαγής». Εάν πιστεύουμε ότι όλα ήταν καλά, δυστυχώς δεν θα καταλάβουμε (ούτε θα μάθουμε) από τα λάθη που μας οδήγησαν σε αυτό το τέλος (τέλος;). Δεν είναι αυτό που μας αξίζει.

 

Μερικές φορές είναι αδύνατο να μην γράψεις με την ψυχή στο στόμα. Με τη γκριμάτσα από το κλάμα που δεν ξέσπασε. Βλέπεις τις οθόνες, τα tweets και τα βίντεο του whatsapp και σε πλημμυρίζει η θλίψη. Ή απλά δεν μπορεί να κοιμηθείς. Κάτι τέτοιο ήταν οι τελευταίες μέρες για εμάς που μεγαλώσαμε μαζί με τη «Διαδικασία Αλλαγής» και έναν «σκατοϊνδιάνο» που ήξερε πώς να νικήσει την ολιγαρχία και να αλλάξει τους τίτλους του διεθνούς Τύπου.

 

Κάτι τέτοιο εξέφρασε με δάκρυα στα μάτια η Σίλβια Ριβέρα Κουσικανκουί: «Αδελφές, είμαι πολύ θλιμένη γιατί έφυγε ο Έβο, αλλά δεν έχει φύγει η ελπίδα για μια πολυεθνική Βολιβία, η ελπίδα να μας αντιπροσωπεύει η ουιπάλα στις διαφορετικές παραλλαγές της, ή ελπίδα να βάλουμε τέλος στο ρατσισμό. Και πρέπει να συνεχίσουμε τους αντιρατσιστικούς μας αγώνες, πρέπει να συνεχίσουμε να ενώνουμε τις δυνάμεις μας μεταξύ διαφορετικών ανθρώπων για να μπορέσουμε να δημιουργήσουμε μια αίσθηση ανάκτησης της δημοκρατίας μέρα με τη μέρα».

 

Σύντροφοι και συντρόφισσες, ας λάβουμε υπόψη τα τελευταία γεγονότα: σήμερα λείπει ο ηγέτης αλλά ο επαναστατικός βολιβιανός λαός πάει πολύ πέρα από το ένα άτομο. Αυτή η πολύχρωμη κοινωνία που περιέγραψε ο Ζαβαλέτα είναι ζωντανή. Μέχρι στιγμής, στον 21ο αιώνα, το κίνημα των ιθαγενών-αυτόχθονων-αγροτών και η βολιβιανή αριστερά έχουν αποδείξει ότι βρίσκονταν στις πρώτες γραμμές της λατινοαμερικανικής επαναστατικότητας. Είναι ένας σοφός λαός. Ας στεγνώσουμε τα δάκρυα μας. Ας καταπιούμε αυτή την πίκρα. Και ας ελπίσουμε να συνεχίσουν να γράφουν ιστορία, την ιστορία τους, οι άνδρες και οι γυναίκες του γενναίου λαού της Βολιβίας.

 

Μετάφραση: Ν.Μ.-Α.Λ.

 

*Ο Νταμιάν Ανδράδα είναι χρονικογράφος, καθηγητής δημοσιογραφίας, επικοινωνίας και οικονομικής ιστορίας.

 

Anfibia: «Pensar Bolivia con el Corazon en la boca», 14-11-2019, http://revistaanfibia.com/ensayo/pensar-bolivia-con-el-corazon-en-la-boca/

Τελευταία τροποποίηση στις Πέμπτη, 12 Δεκεμβρίου 2019 00:20

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.