Παρασκευή, 30 Ιουλίου 2021 13:26

Η άλλη περιφερειακή αντεπανάσταση: Ο ρόλος του Ιράν στο μεταβαλλόμενο πολιτικό τοπίο της Μέσης Ανατολής

Ιρακινοί διαδηλωτές επιτίθενται στο ιρανικό προξενείο στη Βασόρα (Σεπτέμβριος 2018)

 

 

Danny Postel

 

Η άλλη περιφερειακή αντεπανάσταση: Ο ρόλος του Ιράν στο μεταβαλλόμενο πολιτικό τοπίο της Μέσης Ανατολής

 

 

Την τελευταία δεκαετία σημειώθηκαν ιστορικές πολιτικές αναταραχές σε όλη τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική: ένα τσουνάμι λαϊκών εξεγέρσεων που ανέτρεψαν αρκετούς δικτάτορες και οδήγησαν σε βαθιές αλλαγές στην πολιτική συνείδηση, αν και όχι πάντα με δημοκρατικά αποτελέσματα. Αλλά την τελευταία δεκαετία παρατηρήθηκε επίσης μια παράλληλη αντεπαναστατική αναδίπλωση σε όλη την περιοχή: αυταρχικά καθεστώτα, παγιωμένες ελίτ, άρχουσες τάξεις, βαθιά κράτη και αντιδραστικές δυνάμεις έχουν συγκεντρώσει σημαντικούς πόρους για να τορπιλίσουν αυτά τα κινήματα από τα κάτω.1

Ο ρόλος της Σαουδικής Αραβίας ως αντεπαναστατικής δύναμης στη Μέση Ανατολή είναι ευρύτατα κατανοητός και διεξοδικά τεκμηριωμένος. Η ιστορικός Ρόζι Μπσιρ αποκαλεί το βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας «κατ’ εξοχήν αντεπαναστατικό κράτος», το οποίο μάλιστα «εδραιώθηκε ως τέτοιο».2 Η σαουδαραβική μοναρχία βρίσκεται σε αντεπαναστατική υπερένταση μετά την έναρξη των αραβικών εξεγέρσεων, προσπαθώντας να αναχαιτίσει τα λαϊκά κινήματα και να διατηρήσει τους δικτάτορες της περιοχής στην εξουσία – από την Αίγυπτο και το Μπαχρέιν μέχρι την Υεμένη και το Σουδάν (και όχι μόνο).3

Αυτό που είναι λιγότερο κατανοητό είναι ο αντεπαναστατικός ρόλος που διαδραματίζει το Ιράν στην πολιτική της περιοχής. Ο ρόλος αυτός είναι ελάχιστα κατανοητός και υποεξεταζόμενος, επειδή έρχεται σε αντίθεση με την κυρίαρχη αφήγηση, αυτή του Ιράν ως «επαναστατικού» κράτους στην εμπροσθοφυλακή ενός περιφερειακού «Άξονα Αντίστασης» απέναντι στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό και τους συμμάχους του. Αυτή την άποψη συμμερίζεται όλο το ιδεολογικό φάσμα, από τους νεοσυντηρητικούς και τα γεράκια της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής (για τους οποίους οι «επαναστατικές» πολιτικές του Ιράν είναι επικίνδυνες και πρέπει να περιοριστούν/αντιμετωπιστούν) μέχρι μεγάλα τμήματα της «αντιιμπεριαλιστικής» Αριστεράς και του αντιπολεμικού κινήματος (για τους οποίους το Ιράν απλώς υπερασπίζεται τον εαυτό του και «αντιστέκεται» στην αμερικανική/ισραηλινή/σαουδαραβική επιθετικότητα). Ενώ τα δύο στρατόπεδα διαφωνούν για το αν η «επαναστατική» ατζέντα του Ιράν είναι κάτι καλό, συμφωνούν ότι είναι «επαναστατική». Αυτή είναι και η επίσημη γραμμή της ίδιας της Ισλαμικής Δημοκρατίας, της οποίας η αυτοεικόνα ως «επαναστατικού» κράτους στην εμπροσθοφυλακή ενός «άξονα αντίστασης» είναι κεντρική για την ταυτότητά της – και τη νομιμοποίησή της.4

Εδώ έχουμε μια κλασική περίπτωση αυτού που ο κοινωνιολόγος Ούλριχ Μπεκ αποκαλεί κατηγοριοποιήσεις ζόμπι. Οι κατηγοριοποιήσεις ζόμπι, υποστηρίζει, «είναι νεκρές, αλλά με κάποιο τρόπο συνεχίζουν να ζουν, κάνοντάς μας τυφλούς απέναντι στις πραγματικότητες» του κόσμου.5 Η αντίληψη ότι το Ιράν είναι ένα «επαναστατικό» κράτος έχει πεθάνει εδώ και αρκετό καιρό, αλλά με κάποιο τρόπο σκαλώνουμε σ’ αυτήν και μας τυφλώνει σε ό,τι πραγματικά συμβαίνει επί τόπου στη Μέση Ανατολή. Μια σύντομη ματιά στο ρόλο που έχει διαδραματίσει το Ιράν την τελευταία δεκαετία σε τρεις χώρες –το Λίβανο, το Ιράκ και τη Συρία– αποκαλύπτει μια πολύ διαφορετική εικόνα: όχι την εικόνα μιας επαναστατικής, αλλά μάλλον μιας αντεπαναστατικής δύναμης.

Η «Οκτωβριανή Επανάσταση» του Λιβάνου

Τον Οκτώβριο του 2019, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους σε ολόκληρο τον Λίβανο στις «πιο εκτεταμένες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις που έχουν γίνει στη χώρα τουλάχιστον από τότε που έληξε ο εμφύλιος πόλεμος το 1990, από άποψη αριθμού, γεωγραφικής εξάπλωσης και ποικιλομορφίας των θρησκευτικών κοινοτήτων και των τάξεων».6

Αν και οι άμεσες αιτίες ήταν η ανεπαρκής αντίδραση της κυβέρνησης στις πυρκαγιές που κατέκαψαν τη χώρα και η ανακοίνωσή της για την επιβολή φόρου στις φωνητικές κλήσεις μέσω WhatsApp, η εξέγερση –που έμεινε γνωστή ως «Οκτωβριανή Επανάσταση» του Λιβάνου– είχε βαθύτερες ρίζες και έδωσε έκφραση σε παράπονα που σιγόβραζαν εδώ και αρκετά χρόνια. Οι διαδηλώσεις του 2015 με το όνομα «Εσείς βρωμάτε» κατά της δυσλειτουργίας και της κακοδιαχείρισης που οδήγησαν σε μια κρίση μη αποκομιδής σκουπιδιών, για παράδειγμα, προδιέγραψαν με πολλούς τρόπους την εξέγερση του 2019.7 Αλλά οι διαδηλώσεις του 2019 ήταν πιο εκτεταμένες: οι άνθρωποι σε ολόκληρη τη χώρα –«όχι μόνο στη Βηρυτό, αλλά σε όλες τις μεγάλες παράκτιες πόλεις και τις μικρότερες στην ενδοχώρα»– βγήκαν στους δρόμους «σε μια επίδειξη αλληλεγγύης που δεν είχε ξαναγίνει ποτέ».8 «Επαναστάτησαν κατά της κοινωνικοοικονομικής βίας... που παρήγαγε η σεχταριστική τάξη» με τις «ανεξέλεγκτες πελατειακές σχέσεις και τη διαφθορά», σημειώνει ο Λιβανέζος πολιτικός επιστήμονας Μπάσσελ Σαλλούχ.9 Από μια παρόμοια οπτική, η Λιβανέζα κοινωνιολόγος Ρίμα Ματζίντ τη χαρακτηρίζει εξέγερση κατά του «σεχταριστικού νεοφιλελευθερισμού».10

Υπήρχαν τρία διακριτά «ρεύματα» στο πλαίσιο της εξέγερσης, σύμφωνα με την Ματζίντ. Αυτό που η ίδια αποκαλεί «ριζοσπαστικό» ρεύμα, «σκεφτόταν διατομεακά, με επίκεντρο την ταξική ανισότητα, την ανισότητα των φύλων... τα ζητήματα της ιθαγένειας, της φυλής και των προσφύγων. Κινητοποιείται γύρω από όλα αυτά τα ζητήματα και κάνει συνδέσεις μεταξύ τους και απαιτεί την αναθεώρηση του νεοφιλελεύθερου οικονομικού συστήματος καθώς και του σεχταριστικού πολιτικού συστήματος».11 Οι Ματζίντ και Λάνα Σαλμάν σημειώνουν τον κεντρικό ρόλο μιας φεμινιστικής πολιτικής στην εξέγερση, η οποία στοχεύει στην «διάλυση των αλληλένδετων εκδηλώσεων της πατριαρχίας, του καπιταλισμού και του σεχταρισμού».12 Η Ματζίντ χαρακτηρίζει το δεύτερο ρεύμα ως ουσιαστικά «φιλελεύθερο» και το τρίτο ρεύμα ως «περισσότερο ad hoc», χωρίς «σαφές πολιτικό σχέδιο ή όραμα». Ένα φάσμα προσανατολισμών ήταν έτσι παρόν στην εξέγερση του Λιβάνου, με ένα αποφασιστικά προοδευτικό κέντρο βάρους.

Στις διαδηλώσεις συμμετείχαν σχεδόν ένα εκατομμύριο άνθρωποι – μια κρίσιμη μάζα σε μια χώρα κάτω των 7 εκατομμυρίων. Ως ενσάρκωση αυτού που οΓιάσσερ Μουνίφ αποκαλεί «πολιτική της ζωής»13 ή αυτό που ο Άσεφ Μπαγιάτ αποκαλεί «πολιτική της διασκέδασης»14, οι Τζαντέ Σάαμπ και Τζόεϊ Αγιούμπ περιγράφουν την «καρναβαλική ατμόσφαιρα» στις δημόσιες πλατείες του Λιβάνου, «με μουσική, χορό, DJ και πυροτεχνήματα τη νύχτα» και μια ζωντανή πνευματική σκηνή με «καθημερινές δημόσιες διαλέξεις για την οικονομία, το σύνταγμα, την ιστορία» και άλλα θέματα.15

«Σε αυτά τα “μαθήματα” θα μπορούσατε να δείτε προσπάθειες για τη δημιουργία μιας νέας λιβανέζικης ταυτότητας», παρατηρούν οι Σάαμπ και Αγιούμπ, μιας ταυτότητας που απορρίπτει και υπερβαίνει τους «μύθους του σεχταρισμού». Στο ίδιο πνεύμα, ο Σαλλούχ βλέπει την «Οκτωβριανή Επανάσταση» του Λιβάνου ως μια «πραγματικά θεμελιώδη στιγμή» κατά την οποία «οι άνθρωποι επαναπροσδιορίζουν την υποκειμενικότητά τους».16

Η εξέγερση, σημειώνει, «επέτρεψε την επαναπροσδιορισμό του λιβανέζικου έθνους πέρα από τις στενές θρησκευτικές δεσμεύσεις που επιβλήθηκαν από την κορυφή». Εντοπίζει, «μια μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αυτοπροσδιορίζονται ως φορείς: όχι ως σεχταριστικά υποκείμενα σε μια πολιτική τάξη κομμένη κατά μήκος σεχταριστικών και θρησκευτικών γραμμών, αλλά μάλλον ως αντι- και δια-σεχταριστικοί πολίτες που δρουν σε έναν πολυφωνικό και δημοκρατικό πολιτικό χώρο.»17

Αντεπανάσταση

Πού εντάσσεται σε αυτή την εικόνα η Χεζμπολλάχ, ο βασικός σύμμαχος του Ιράν στον Λίβανο;

Το καθοριστικό σύνθημα της εξέγερσης του Λιβάνου –«Όλοι τους σημαίνει όλοι τους» (καλλόν γιανί καλλόν)– απευθυνόταν εναντίον ολόκληρης της άρχουσας τάξης της χώρας, στην οποία περιλαμβάνεται και η Χεζμπολλάχ. Μια αιχμηρή παραλλαγή του συνθήματος ήταν «Όλοι τους σημαίνει όλοι τους, και ο Νασράλα είναι ένας από αυτούς».18 Διαδηλωτές που φώναζαν «Ο λαός θέλει την πτώση του καθεστώτος» (το καθοριστικό σύνθημα των αραβικών εξεγέρσεων του 2011) συγκεντρώθηκαν έξω από το γραφείο του Μοχάμεντ Ράαντ, του επικεφαλής του κοινοβουλευτικού μπλοκ της Χεζμπολλάχ.

Η Χεζμπολλάχ ανταπέδωσε την επίσκεψη: μετά από κάποια αρχική επιφυλακτικότητα, το «Κόμμα του Θεού» εξαπέλυσε έναν όχλο στον κύριο χώρο διαμαρτυρίας της Βηρυτού, χτυπώντας άοπλους ακτιβιστές σε μια ειρηνική καθιστική διαμαρτυρία και καίγοντας τις σκηνές τους.19

Στη νότια λιβανέζικη πόλη Ναμπατίγια, σύμφωνα με το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, αρκετές εκατοντάδες υποστηρικτές της Χεζμπολλάχ «επιτέθηκαν σε ειρηνικούς διαδηλωτές, με ξύλα και αιχμηρά μεταλλικά αντικείμενα, χτυπώντας μεταξύ άλλων γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους αδιακρίτως».20

Σε απάντηση αυτής της επίθεσης, οι διαδηλωτές κήρυξαν «ημέρα αλληλεγγύης στη Ναμπατίγια» στις 24 Οκτωβρίου.21 «Αυτοί που καταπιέζουν τη Βηρυτό δεν απελευθερώνουν την Παλαιστίνη», ανέφερε το γκράφιτι που ήταν γραμμένο στο κέντρο της Βηρυτού, ως μια καυστική κριτική προς τη Χεζμπολλάχ.22

Οι επιθέσεις της Χεζμπολλάχ κατά των διαδηλωτών δεν ήταν μόνο φυσικές αλλά και ρητορικές, ενοχοποιώντας τη λαϊκή εξέγερση ως μέρος μιας ξένης συνωμοσίας εναντίον της Χεζμπολλάχ και των περιφερειακών συμμάχων της στον «Άξονα της Αντίστασης» – κατηγορίες που «αντιμετωπίστηκαν με γελοιοποίηση, ειδικά από τη στιγμή που πρωτοστατούσε σ’ αυτές ένα κόμμα που ανοιχτά υποτιμά το γεγονός ότι χρηματοδοτείται σχεδόν αποκλειστικά από το Ιράν».23 Οι ακτιβιστές ανταπέδωσαν με σάτιρα, «διανέμοντας δωρεάν σάντουιτς με την ένδειξη “χρηματοδοτείται από...” [όνομα ξένης κυβέρνησης]».24

Ο Νασράλα «σκαρφίζεται θεωρίες συνωμοσίας μόνο και μόνο για να κάνει τον κόσμο να σταματήσει να εξεγείρεται», δήλωσε στο Al Jazeera ένας φοιτητής πανεπιστημίου που συμμετέχει ενεργά στις διαδηλώσεις, ο Άχμαντ Μπσενάτι.25 Η Τεχεράνη ενίσχυσε αυτή τη γραμμή, κατηγορώντας για τις διαδηλώσεις «την Αμερική και τις δυτικές μυστικές υπηρεσίες» και προειδοποιώντας για την «ανασφάλεια και την αναταραχή» που προμήνυαν.26

Ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ επικαλέστηκε μια άκρως αποκαλυπτική σύγκριση στο εσωτερικό του Ιράν: σε μια προφανή αναφορά στις μαζικές διαδηλώσεις που συγκλόνισαν την Ισλαμική Δημοκρατία στα τέλη του 2017 και στις αρχές του 2018, είπε ότι οι ξένες δυνάμεις «είχαν παρόμοια σχέδια» για το Ιράν, αλλά «οι ένοπλες δυνάμεις ήταν έτοιμες και το σχέδιο αυτό εξουδετερώθηκε».27

Αυτή η «εκστρατεία κατά των διαδηλώσεων», σημειώνει ο Σαλλούχ, «απέτυχε στο ευρύ κοινό, ακόμη και στο εσωτερικό της σιιτικής κοινότητας, διότι παρουσίασε τη Χεζμπολλάχ ως τον κύριο υπερασπιστή του σεχταριστικού συστήματος με όλη τη διαφθορά και τις στρεβλώσεις του».28 Η Χεζμπολλάχ «θεωρείται πλέον από πολλούς διαδηλωτές ως μέρος του διεφθαρμένου και ηθικά χρεοκοπημένου πολιτικού κατεστημένου που πρέπει να αντικατασταθεί», όπως παρατηρεί ο Τζόσεφ Χαμπούς.29 Ο Λιβανέζος ακτιβιστής και παρουσιαστής σε πλατφόρμες Νιζάρ Χάσσαν χαρακτηρίζει τον ρόλο της Χεζμπολλάχ στην εξέγερση ως αυτόν της «αντιεπαναστατικής φρουράς».30

Στόχος της Χεζμπολλάχ ήταν να «τερματίσει το κίνημα διαμαρτυρίας προτείνοντας λύσεις που διατηρούν το σεχταριστικό και νεοφιλελεύθερο πλαίσιο του Λιβάνου, ενώ συνεχίζει να χρησιμοποιεί εκφοβισμό και μερικές φορές βία εναντίον των διαδηλωτών», γράφει οΤζόσεφ Ντάχερ, συγγραφέας ενός βιβλίου για τη Χεζμπολλάχ.31 Παρόλο που η Χεζμπολλάχ είναι σταθερά εδραιωμένη στη δομή εξουσίας του Λιβάνου για πάνω από μια δεκαετία –ο Λιβανέζος συγγραφέας Ελίας Χουρί την αποκαλεί «τον πιο πιστό υποστηρικτή του συστήματος»32– η αναταραχή του 2019 έφερε σε όλο και πιο έντονη δημοσιότητα αυτό που ο Ντάχερ αποκαλεί «αντίφαση μεταξύ της διακηρυγμένης υποστήριξης της Χεζμπολλάχ προς τους “καταπιεσμένους” και του ευνοϊκού προσανατολισμού της προς τον λιβανέζικο νεοφιλελευθερισμό και την ελίτ τάξη της χώρας».

Ο Λιβανέζος συγγραφέας και παρουσιαστής διαδικτυακών ραδιοφωνικών εκπομπών Τζόεϊ Αγιούμπ αποτυπώνει την οργουελιανή αντεστραμμένη φύση αυτού του ιδεολογικού ταχυδακτυλουργικού κόλπου στη διατύπωσή του, «Η αντίσταση της Χεζμπολλάχ εναντίον της αντίστασης».33 Η Χεζμπολλάχ, όπως δείχνει, προσπαθεί να τα έχει και τα δύο: από τη μία πλευρά, υπερασπίζεται το status quo και διατηρεί τις «σεχταριστικές-καπιταλιστικές δομές» του Λιβάνου, ενώ ταυτόχρονα ποντάρει στη συμμετοχή της στον αποκαλούμενο «Άξονα της Αντίστασης». Δηλαδή, ποζάρει ως δύναμη «αντίστασης» –μια κατηγοριοποίηση ζόμπι μέσα στο σημερινό πολιτικό τοπίο του Λιβάνου– ενώ επιτίθεται σε ανθρώπους που εμπλέκονται στην πραγματική αντίσταση στο κυρίαρχο σύστημα και υπονομεύει τα προοδευτικά κοινωνικά κινήματα.

Η εξέγερση του Τισρίν στο Ιράκ

Οι παραλληλισμοί μεταξύ της ιρακινής και της λιβανέζικης εξέγερσης είναι πολλαπλοί, ξεκινώντας από τη χρονική στιγμή: οι μαζικές διαμαρτυρίες συγκλόνισαν και τις δύο χώρες ξεκινώντας τον Οκτώβριο του 2019. Οι Ιρακινοί και οι Λιβανέζοι διαδηλωτές είχαν επίγνωση των δεσμών μεταξύ των αγώνων τους: «στις διάφορες πλατείες διαμαρτυρίας o λαός φωνάζει: “Μια επανάσταση, από τη Βαγδάτη ως τη Βηρυτό”», αναφέρει ο Σάμι Αντνάν, ακτιβιστής στη Βαγδάτη της ομάδας «Εργάτες Ενάντια στον Σεχταρισμό»34. Είναι επίσης σημαντικό να δούμε τις δύο αναταραχές στο ευρύτερο περιφερειακό τους πλαίσιο, ως μέρος του «δεύτερου κύματος» των αραβικών εξεγέρσεων που περιλάμβανε επίσης πολύ σημαντικά λαϊκά κινήματα στην Αλγερία και το Σουδάν, ή, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι, τις εξεγέρσεις που συνεχίζονται σε όλη τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική από τον Δεκέμβριο του 2010. Η εμφάνιση του κύματος του 2019 των εξεγέρσεων στην Αλγερία, το Σουδάν, τον Λίβανο και το Ιράκ έδειξε ότι η Αραβική Άνοιξη δεν πέθανε», παρατηρεί ο Άσεφ Μπαγιάτ. «Συνεχίστηκε σε άλλες χώρες της περιοχής με κάπως παρόμοια ρεπερτόρια συλλογικής δράσης».35

Επιπλέον, και οι τέσσερις αυτές περιπτώσεις ήταν μέρος ενός παγκόσμιου κύματος ταυτόχρονων μαζικών διαδηλώσεων στα τέλη του 2019 –στη Χιλή, το Χονγκ Κονγκ, την Ινδία, τη Γαλλία, τον Ισημερινό, τη Γουινέα, την Αϊτή, την Κολομβία, το Ιράν, την Αργεντινή και όχι μόνο– το οποίο θα μπορούσε να είναι «το μεγαλύτερο κύμα μη βίαιων μαζικών κινημάτων στην παγκόσμια ιστορία».36

Οι διαμαρτυρίες που ξέσπασαν στο Ιράκ τον Οκτώβριο του 2019 ήταν αναμφισβήτητα η «μεγαλύτερη κοινωνικοπολιτική κινητοποίηση βάσης» στην ιστορία της χώρας37 Στη βάση της, η κινητοποίηση αυτή αφορούσε «τους φτωχούς, τους εξασθενημένους και τους περιθωριοποιημένους που απαιτούσαν ένα νέο σύστημα», σημειώνει η Ιρακινή κοινωνιολόγος Ζάχρα Άλι.38 Η εξέγερση του Τισρίν (Οκτώβριος), όπως έγινε γνωστή, εξαπλώθηκε γρήγορα σε «πόλεις και κωμοπόλεις σε όλο το κεντρικό και νότιο Ιράκ»39 και τελικά «κατέκλυσε σχεδόν ολόκληρη τη χώρα (αν και ήταν πιο συγκεντρωμένη στη Βαγδάτη και στις νότιες επαρχίες που κυριαρχούσαν οι Σιίτες)».40

Σε καμία περίπτωση αυτή η αναταραχή δεν ήρθε από το πουθενά: Στο Ιράκ έχει υπάρξει μια σταθερή σειρά διαδηλώσεων τα τελευταία χρόνια – το 2009, το 2011, το 2015 και το 2018.41 Αλλά οι διαδηλώσεις του 2019 αντιπροσώπευαν «την πιο σοβαρή πρόκληση που έχει τεθεί μέχρι σήμερα στην πολιτική τάξη μετά το 2003», παρατηρεί ο μελετητής του Ιράκ Φανάρ Χαντντάντ.42 Η «ραχοκοκαλιά» της εξέγερσης του 2019 αποτελούνταν από αυτές τις προηγούμενες διαμαρτυρίες, ήταν το «αποκορύφωμα μιας δεκαετίας κινητοποιήσεων»,43 «αλλά η ταυτότητά της ήταν πιο ριζοσπαστική και πιο στέρεη», σημειώνει ο Ζεϊντόν Αλκινανί.44 «Οι άνθρωποι δεν ζητούσαν πλέον καλύτερες ευκαιρίες απασχόλησης, ηλεκτρικό ρεύμα ή νερό. Ζητούσαν να αναθεωρήσουν το σύστημα».

Ο Αλκινανί υπογραμμίζει ότι το κίνημα «αυτοχαρακτηρίστηκε ως “επανάσταση” όσον αφορά τον λόγο, τα αιτήματα και τους στόχους». «Ακόμη κι αν το σημερινό κίνημα δεν καταφέρει να επιτύχει μια πολιτική επανάσταση», υποστηρίζει ο Χαντντάντ, «και ακόμη κι αν δεν είναι επανάσταση, είναι αναμφίβολα ένα επαναστατικό κίνημα που έχει ήδη επιτύχει μια πολιτιστική επανάσταση».45

Τι ζητούσαν οι διαδηλωτές; Πρώτα απ’ όλα, «την εξάλειψη του συστήματος Μουχάσα», σημειώνει ο Αλκινανί, αναφερόμενος στο εθνο-σεκταριστικό σύστημα στο οποίο η πολιτική εκπροσώπηση και η εξουσία βασίζονται σε υποεθνικές ταυτότητες (Σιίτες/Σουνίτες/Κούρδοι).46 Το σύστημα αυτό –που καθιερώθηκε υπό την αμερικανική κατοχή μετά την εισβολή του 2003 και διατηρήθηκε τόσο υπό την αμερικανική όσο και υπό την ιρανική επιρροή τα χρόνια που ακολούθησαν– έγινε «στόχος της λαϊκής οργής», σημειώνει ο Χαντντάντ: «οργή για τις συστημικές αποτυχίες, τη δυσλειτουργία και την εγκληματικότητα που σημάδεψαν την τάξη μετά το 2003». Αυτή η τάξη δημιούργησε ένα τεράστιο χάσμα, παρατηρεί ο Χαντντάντ, μεταξύ «των λίγων κυβερνώντων και εκείνων που έχουν διασυνδέσεις με αυτούς» από τη μία πλευρά και «της μεγάλης πλειοψηφίας των εξαθλιωμένων και αποκλεισμένων Ιρακινών» από την άλλη.47 Το 2019, αυτοί οι εξαθλιωμένοι και αποκλεισμένοι Ιρακινοί ξεσηκώθηκαν «απαιτώντας ένα εντελώς νέο σύστημα», γράφουν οι Ζάχρα Άλι και Σάφαα Χάλαφ.48

Όπως και στον Λίβανο, η «πολιτική της διασκέδασης» του Άσεφ Μπαγιάτ ήταν σε πλήρη ανάπτυξη στο Ιράκ, ιδίως στο επίκεντρο του κινήματος διαμαρτυρίας του 2019, την πλατεία Ταχρίρ της Βαγδάτης, όπου σημειώθηκε μια «έκρηξη πολιτιστικής, πολιτικής και πνευματικής έκφρασης και δημιουργικότητας», γράφει ο Χαντντάντ.

«Μέσα σε ένα δάσος από σκηνές όπου ακούγονται τα πάντα, από χιπ χοπ μέχρι ποίηση και σιιτικές θρηνητικές απαγγελίες, οι υπενθυμίσεις του γιατί οι Ιρακινοί κατέβηκαν στους δρόμους και με ποιο κόστος, αφθονούν με την παρουσία ζωγραφιών, τοιχογραφιών, μνημείων, συγκεντρώσεων προσευχής και άλλων μορφών μνήμης αφιερωμένων στους νέους άνδρες που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο μηνών μαζικής κινητοποίησης.»49

Και όπως και στον Λίβανο, η εξέγερση περιελάμβανε μια πνευματική συνιστώσα. «Η πλατεία Ταχρίρ στη Βαγδάτη σήμερα είναι μια επαναστατική ζώνη», λέει ο ακτιβιστής Σάμι Αντνάν, που προαναφέρθηκε και ζει στη Βαγδάτη.

«Υπάρχουν χώροι για ανάγνωση βιβλίων σε μια σκηνή και μια ιατρική σκηνή. Ορισμένες σκηνές αντιπροσωπεύουν συγκεκριμένες περιοχές του Ιράκ, ή συνταξιούχους, ή επαγγελματικές ομάδες, όπως συνδικάτα μηχανικών κ.λπ. ... [Ο κόσμος] συζητά καθημερινά πράγματα σχετικά με το τι πρέπει να γίνει, αλλά και ζητήματα ηγεσίας, συγγραφής ενός νέου συντάγματος ή διοργάνωσης σεμιναρίων για διάφορα πολιτικά θέματα.»50

«Μια νέα πολιτική συνείδηση και κουλτούρα έχουν διαμορφωθεί» μέσω των διαδηλώσεων, γράφει ο Χαντντάντ.51 Πράγματι, υποστηρίζει ο Αλκινανί, η εξέγερση «άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στη σύγχρονη ιστορία του Ιράκ».52 Η εξέγερση του Τισρίν «άνοιξε την πόρτα σε μια νέα ιρακινή ταυτότητα και εθνική συνείδηση», διακηρύσσουν οι συντάκτες της Τουκ Τουκ, μιας εφημερίδας που προέκυψε από την εξέγερση, στην πρώτη σελίδα του δεύτερου τεύχους της.53

Αντεπανάσταση

Όπως σημειώνουν οι Μπέρμαν, Κλαρκ και Ματζίντ:

«Ένα κίνημα που απαιτούσε συνολική πολιτική αλλαγή αντιπροσώπευε μια πραγματική απειλή για το σύστημα πελατειακών σχέσεων και λεηλασίας που έχει κάνει πλούσιους τους πολιτικούς του Ιράκ τις τελευταίες δύο δεκαετίες, και αυτές οι ελίτ κινητοποίησαν γρήγορα μια σειρά από κρατικούς και μη κρατικούς μηχανισμούς ασφαλείας σε μια προσπάθεια να καταπνίξουν αυτή την πρόκληση.»54

Ο Μοχάμμαντ αλ Μπάσρι, μια προσωπικότητα που συνδέεται με τις παραστρατιωτικές Μονάδες Λαϊκής Κινητοποίησης του Ιράκ, εξέφρασε αυτή τη νοοτροπία με ασυνήθιστη ωμότητα: «Πιστεύουν πραγματικά ότι θα παραδώσουμε ένα κράτος, μια οικονομία, μια οικονομία που χτίσαμε επί 15 χρόνια; Ότι μπορούν απλά να έρθουν και να το πάρουν; Αδύνατον! Πρόκειται για ένα κράτος που χτίστηκε με αίμα».55

Οι δυνάμεις αυτές δεν έχασαν χρόνο ξεκινώντας ένα «πόλεμο εναντίον των άοπλων διαδηλωτών» που άφησε αρκετές εκατοντάδες νεκρούς και αρκετές χιλιάδες τραυματίες.56 Η Διεθνής Αμνηστία κατέγραψε τη χρήση «χειροβομβίδων δακρυγόνων στρατιωτικού τύπου, αληθινών πυρομαχικών και θανατηφόρων επιθέσεων ελεύθερων σκοπευτών»57 σε αυτό που η οργάνωση αποκαλεί «θανατηφόρα εκστρατεία καταστολής εναντίον των διαδηλωτών» και ένα «συνεχιζόμενο κύμα εκφοβισμού, συλλήψεων και βασανιστηρίων» Ιρακινών ακτιβιστών.58 Ενώ αυτό το λουτρό αίματος της καταστολής εναντίον πλήθους διαδηλωτών διαπράχθηκε στο φως της ημέρας, μια δυσοίωνη αλυσίδα δολοφονιών με στόχο ακτιβιστές που συνδέονται με την εξέγερση συμβαίνει στη σκιά, δημιουργώντας αυτό που οι διαδηλωτές αποκαλούν «ατμόσφαιρα τρόμου».59

Η εξέγερση έχει «επηρεαστεί βαθιά από τη βίαιη καταστολή των ιρακινών δυνάμεων ασφαλείας», παρατηρούν οι Άλι και Χάλαφ.60 Πράγματι, σημειώνει ο Χαντντάντ, τα αιτήματα των διαδηλωτών «έγιναν πιο ακραία μόνο μετά τη βία που εξαπολύθηκε εναντίον τους».61 «Όσο περισσότερο το πολιτικό κατεστημένο κατέστειλε τις διαδηλώσεις, τόσο μεγαλύτερη οργή προκαλούσε, με αποτέλεσμα νέους γύρους κινητοποιήσεων», γράφουν οι Σαντάλ Μπέρμαν, Κίλλιαν Κλαρκ και Ρίμα Ματζίντ.62

Το Ιράν εμπλέκεται σε μεγάλο βαθμό σε αυτή την αντεπαναστατική καταστολή, τόσο έμμεσα, ως ο κύριος πολιτικός σύμμαχος και προστάτης της ιρακινής κυβέρνησης τα τελευταία 15 χρόνια, όσο και άμεσα, μέσω του πλέγματος των πολιτοφυλακών και των παραστρατιωτικών δυνάμεων που συντονίζονται από τη Δύναμη Κουντς του Σώματος Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), οι οποίες άνοιξαν πυρ εναντίον των διαδηλωτών.63 Αυτές οι πολιτοφυλακές «διέπραξαν αιματηρές σφαγές εναντίον ειρηνικών διαδηλωτών» σε πολλές ιρακινές πόλεις, όπως η Βαγδάτη, η Νασρίγια, η Βασόρα και η Νατζάφ».64 «Οι αρχές, οι παραστρατιωτικές δυνάμεις και οι πολιτοφυλακές που συνδέονται με την πολιτική ελίτ και υποστηρίζονται από το Ιράν, είναι οι κύριοι υπεύθυνοι για τη δολοφονία, τον ξυλοδαρμό, την απειλή και τον εκφοβισμό διαδηλωτών, ακτιβιστών της κοινωνίας των πολιτών και δημοσιογράφων», σημειώνει η Ζάχρα Άλι.65

Η Τεχεράνη παρενέβη επίσης πολιτικά, με ελιγμούς για να κρατήσει τον Ιρακινό πρωθυπουργό Αμπντέλ Αμπντούλ Μάχντι στην εξουσία, παρά τις απαιτήσεις των διαδηλωτών να παραιτηθεί.66 (Ο Μάχντι τελικά όντως παραιτήθηκε, στα τέλη Νοεμβρίου του 2019 – μια σημαντική νίκη για το κίνημα διαμαρτυρίας που η Τεχεράνη προσπάθησε να υπονομεύσει).

Οι Ιρακινοί διαδηλωτές δεν εξεγέρθηκαν μόνο εναντίον των τοπικών συμμάχων του Ιράν, αλλά και εναντίον του ίδιου του Ιράν. Οι διαδηλωτές στην πλατεία Ταχρίρ της Βαγδάτης κατέστρεψαν αφίσες του Χαμενεΐ με τα παπούτσια τους.67 Άλλοι ανάρτησαν ένα λευκό πανό με κόκκινα Χ που είχε σχεδιαστεί με φωτογραφίες του Χαμενεΐ και του διοικητή της Δύναμης Κουντς, Κασέμ Σολεϊμανί, του αρχιτέκτονα της περιφερειακής πολιτικής του Ιράν.68 «Οι εικόνες του Αγιατολάχ Χομεϊνί απομακρύνθηκαν από πόλεις όπως η Νατζάφ, και τα φιλοϊρανικά πολιτικά κόμματα με φανερές πολιτοφυλακές που συμμετείχαν στη βία κατά των διαδηλωτών δέχθηκαν επίθεση και κάηκαν τα γραφεία των παραρτημάτων τους», σημειώνει ο Αλκινανί.69 Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι οι διαδηλωτές έβαλαν φωτιά στο ιρανικό προξενείο στην Καρμπάλα και τη Νατζάφ, φωνάζοντας το σύνθημα «Έξω το Ιράν από το Ιράκ».70

Μεταξύ των αιτημάτων των διαδηλωτών, σημειώνει ο Αντνάν, ήταν «η κατάργηση της κυριαρχίας των πολιτοφυλακών και η κατάργησή της διαφθοράς και της ξένης κυριαρχίας, ειδικά της ιρανικής κυριαρχίας, αλλά και της κυριαρχίας των ΗΠΑ».71 «Οι περισσότεροι Ιρακινοί εξοργίζονται όλο και περισσότερο με τον τρόπο που η εθνική τους κυριαρχία παραβιάζεται συνεχώς», τόσο από την Ουάσινγκτον όσο και από την Τεχεράνη, σημειώνει ο μελετητής της Μέσης Ανατολής Ζιλμπέρτ Ατσκάρ.72 Παρουσιάζοντας με γλαφυρό τρόπο αυτό το σημείο, ο Χαντντάντ παρατήρησε ότι στην πλατεία Ταχρίρ της Βαγδάτης, ενώ ατένιζε μια τοιχογραφία που διακηρύσσει «Να φύγει η Αμερική από το Ιράκ», συμπληρωμένη με την απεικόνιση ενός αμερικανικού στιλέτου που ματώνει το Ιράκ, ακουγόταν μια ηχογραφημένη φωνή που επαναλάμβανε. «Το Ιράκ βρίσκεται υπό ιρανική κατοχή».73

Το Associated Press ανέφερε ότι την ίδια ημέρα μετά την έναρξη των διαδηλώσεων στο Ιράκ τον Οκτώβριο του 2019, ο Σολεϊμανί πέταξε στη Βαγδάτη με ελικόπτερο για μια επείγουσα συνάντηση με υψηλόβαθμους ιρακινούς αξιωματούχους ασφαλείας. Σύμφωνα με δύο από αυτούς τους αξιωματούχους, ο Σολεϊμανί τους είπε σε αυτή τη συνάντηση: «Εμείς στο Ιράν ξέρουμε πώς να αντιμετωπίζουμε τις διαδηλώσεις. Το ίδιο συνέβη στο Ιράν και το θέσαμε υπό έλεγχο».74

Παρά τους πολλούς παραλληλισμούς μεταξύ των εξεγέρσεων του Λιβάνου και του Ιράκ, υπάρχουν δύο βασικές διαφορές: (1) οι διαμαρτυρίες στο Ιράκ αντιμετωπίστηκαν με ένα συγκλονιστικό επίπεδο βίας, σε αντίθεση με τη σε μεγάλο βαθμό μη βίαιη περίπτωση του Λιβάνου· (2) το Ιράν έπαιξε πολύ πιο άμεσο ρόλο στην ιρακινή αντεπανάσταση από ό,τι στο Λίβανο, όπου ο βασικός σύμμαχός του, η Χεζμπολλάχ, εκπροσωπεί και αντανακλά τη στάση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Αλλά αυτό που φωτίζουν και οι δύο περιπτώσεις είναι το εξής: μπροστά σε λαϊκές εξεγέρσεις που εκφράζουν χειραφετητικά αιτήματα, το Ιράν παίρνει το μέρος όχι των διαδηλωτών αλλά των κυρίαρχων κατεστημένων εναντίον των οποίων γίνονται οι διαδηλώσεις. Και η ιστορία απέχει πολύ από το να έχει τελειώσει: ενώ η πανδημία COVID αποδυνάμωσε τις διαδηλώσεις, τα ζητήματα που προκάλεσαν τις εξεγέρσεις παραμένουν άλυτα, και ο ακτιβισμός και στις δύο χώρες συνεχίζεται.75

Η ξεχασμένη επανάσταση της Συρίας

Προχωρώντας με αντίστροφη χρονολογική σειρά, θα εξετάσω τώρα εν συντομία την αντίδραση του Ιράν στην εξέγερση της Συρίας το 2011. Δεν θα εξετάσω τον ρόλο του Ιράν στη συριακή σύγκρουση συνολικά, θα επικεντρωθώ μάλλον, στην αντίδραση του Ιράν στην αρχική, μη βίαιη φάση της συριακής εξέγερσης, από την άνοιξη έως το φθινόπωρο του 2011.

Με την κολοσσιαία βία που έχει κατακλύσει τη Συρία την τελευταία δεκαετία, συχνά ξεχνιέται ότι όλα ξεκίνησαν με ειρηνικές διαδηλώσεις που εξέφραζαν δημοκρατικά αιτήματα. Τον Μάρτιο του 2011, ξέσπασαν μαζικές διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα, τόσο σε χωριά της επαρχίας όσο και σε αστικές περιοχές. Σύριοι που εκπροσωπούσαν ένα ευρύ φάσμα της χώρας (Σουνίτες, Αλαουίτες, Χριστιανοί, Δρούζοι, Ισμαηλίτες, Κούρδοι και άλλοι) βγήκαν στους δρόμους φωνάζοντας συνθήματα που απηχούσαν εκείνα των ομολόγων τους στην Τυνησία, την Αίγυπτο και αλλού στην περιοχή και εκφράζοντας τις ίδιες προσδοκίες, για ελευθερία, αξιοπρέπεια, κοινωνική δικαιοσύνη, δημοκρατικά δικαιώματα και κατάργηση της δικτατορίας. Επειδή αυτή η ιστορία έχει σε μεγάλο βαθμό επισκιασθεί από τη συμφορά που έπληξε τη Συρία, θαμμένη κάτω από τα συντρίμμια της τραγωδίας –σε ορισμένες περιπτώσεις έχει εξαλειφθεί δραστικά μέσα στον πόλεμο των αφηγήσεων για τη σύγκρουση76– είναι εξαιρετικά σημαντικό να κάνουμε έναν απολογισμό των χειραφετητικών, οραματικών, πλουραλιστικών και ριζικά δημοκρατικών στόχων της συριακής εξέγερσης. Αυτό δεν είναι το κατάλληλο μέρος για μια εις βάθος συζήτηση αυτής της ιστορίας, αλλά θέλω να επισημάνω την πλούσια βιβλιογραφία για το θέμα, καθώς και το ζωτικό αρχειακό και αφηγηματικό έργο ιστοτόπων όπως το SyriaUntold, το Creative Memory of the Syrian Revolution και το 100 Faces of the Syrian Revolution.77

Η επίσημη αφήγηση του Ιράν είναι ότι ο ρόλος του στη Συρία αφορά αποκλειστικά την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, συγκεκριμένα της Αλ Κάιντα και του ISIS. Αλλά αυτό είναι μια κλασική περίπτωση ανάγνωσης της ιστορίας ανάποδα. Στην πραγματικότητα, το Ιράν έσπευσε να υπερασπιστεί το καθεστώς Άσαντ αμέσως μόλις ξεκίνησε η εξέγερση, όταν δεν υπήρχε καμία απολύτως παρουσία της Αλ Κάιντα ή του ISIS (οι μόνοι τζιχαντιστές ήταν αυτοί που το καθεστώς άφησε σκόπιμα να βγουν από τις φυλακές του στο πλαίσιο της τζιχαντιστικής στρατηγικής του).78 «Από τη στιγμή που ο Άσαντ αντιμετώπισε λαϊκές διαμαρτυρίες, η Δύναμη Κουντς και η Τεχεράνη ήταν έτοιμες να κάνουν ό,τι μπορούσαν για να σώσουν την εξουσία του κόμματος Μπάαθ», σημειώνει ο Αράς Αζίζι. Πράγματι, οι απεσταλμένοι της Ισλαμικής Δημοκρατίας «πίεζαν τον Άσαντ να καταστείλει την εξέγερση ανελέητα».79

Και αυτό ακριβώς έκανε το καθεστώς. Όπως έγραψα το 2016:

«Η απάντηση του καθεστώτος Άσαντ σε αυτές τις ειρηνικές διαδηλώσεις σε όλη τη Συρία το 2011 μπορεί να συνοψιστεί σε δύο λέξεις: πραγματικά πυρά. Οι δυνάμεις ασφαλείας του καθεστώτος πυροβολούσαν εναντίον πλήθους άοπλων διαδηλωτών για πάνω από έξι μήνες. Η Ισλαμική Δημοκρατία υπερασπίστηκε τον σταθερό σύμμαχό της στη Δαμασκό, καθώς η τελευταία εξαπέλυσε ένα λουτρό αίματος για να καταστείλει μια λαϊκή και μη βίαιη δημοκρατική εξέγερση.»80

Στο βιβλίο του, Η μάχη για τη Συρία, ο Κρίστοφερ Φίλιπς αναφέρει ότι ο Αλί Αμπάρ Σαλεχί, υπουργός Εξωτερικών του Ιράν εκείνη την εποχή, «έκανε πολλά ταξίδια στη Δαμασκό για να καθησυχάσει τον Άσαντ». Η Τεχεράνη, σημειώνει ο Φίλιπς, παρείχε εξοπλισμό αντιμετώπισης ταραχών στο καθεστώς Άσαντ και έστειλε εκατοντάδες πράκτορες της Δύναμης Κουντς «για να προσφέρουν συμβουλές ασφαλείας».81 Ο Γιουμπίν Γκοονταρζί, συγγραφέας του βιβλίου, Συρία και Ιράν: Διπλωματική συμμαχία και πολιτική ισχύος στη Μέση Ανατολή, προσθέτει:

«Το Ιράν παρείχε τεχνική υποστήριξη και εμπειρογνωμοσύνη για την εξουδετέρωση της αντιπολίτευσης· συμβουλές και εξοπλισμό στις συριακές δυνάμεις ασφαλείας για να τις βοηθήσει να περιορίσουν και να διαλύσουν τις διαδηλώσεις· καθώς και καθοδήγηση και τεχνική βοήθεια σχετικά με τον τρόπο παρακολούθησης και περιορισμού της χρήσης του διαδικτύου και των δικτύων κινητής τηλεφωνίας από την αντιπολίτευση. Οι δυνάμεις ασφαλείας του Ιράν είχαν πάρει πολύτιμα μαθήματα σε αυτούς τους τομείς κατά τη διάρκεια της βίαιης καταστολής των αντιπάλων του προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ που ακολούθησε τις αμφισβητούμενες προεδρικές εκλογές του Ιουνίου 2009.»82

Ο ειδικός σε θέματα του Ιράν Ρεζά Μαρασί κάνει μια παρόμοια ανάλυση. Η «πρώτη αντίδραση» της Ισλαμικής Δημοκρατίας στις διαδηλώσεις στη Συρία «ήταν να ανοίξει το δικό της εγχειρίδιο και να δείξει στον Άσαντ σελίδες από τις διαδηλώσεις μετά τις εκλογές του 2009», παρατηρεί. «Οι ιθύνοντες φαίνεται ότι ήλπιζαν ότι ο Άσαντ θα χρησιμοποιούσε αρκετή ωμή βία –συλλήψεις, ξυλοδαρμούς και περιορισμένο αριθμό δολοφονιών– για να διαδώσει το φόβο και να αποκαταστήσει γρήγορα τον έλεγχο».83

Αυτές οι «συμβουλές ασφαλείας» ενισχύθηκαν από μια αφηγηματική στρατηγική: Το Ιράν βοήθησε να αντιστραφεί το σενάριο και να παρουσιαστούν οι συριακές διαδηλώσεις όχι ως μέρος του κύματος των αραβικών εξεγέρσεων –που αναμφισβήτητα ήταν– αλλά ως τρομοκρατική συνωμοσία εμπνευσμένη από το εξωτερικό. Αυτή η ρητορική πλαισίωση ήταν άβολη για την Ισλαμική Δημοκρατία, η οποία είχε εκφράσει την υποστήριξή της σε άλλες αραβικές εξεγέρσεις, αυτές στην Τυνησία, την Αίγυπτο, το Μπαχρέιν και τη Λιβύη. Αυτό έφερε την Τεχεράνη σε δύσκολη θέση, καθώς εγκωμίαζε τους λαούς της περιοχής επειδή ξεσηκώθηκαν εναντίον των δικτατόρων που τους καταπίεζαν, αλλά τάχθηκε στο πλευρό του δικτάτορα στη Συρία.84 Ο Αμίν Σαϊκάλ χαρακτηρίζει αυτή τη συριακή εξαίρεση ως «μια παρέμβαση που ήταν αντίθετη με τη διακηρυγμένη ρητορική της Τεχεράνης για την υποστήριξη των καταπιεσμένων μαζών».85

Ο Έγουαν Στάιν σημειώνει ότι το Ιράν (και η σύμμαχός του Χεζμπολλάχ) ανέλαβαν πρωτοβουλία «να αμφισβητήσουν τις δημοκρατικές πτυχές της [συριακής] επανάστασης και αντ’ αυτού να τη μετατρέψουν σε τρομοκρατική εξέγερση». «Με τον τρόπο αυτό», παρατηρεί ο Στάιν, «οικειοποιήθηκαν τον λόγο του [Παγκόσμιου Πολέμου κατά της Τρομοκρατίας]».86 Αυτή η διαμόρφωση επέτρεψε στο Ιράν να παρουσιάσει τον εαυτό του σαν να βρίσκεται στη «σωστή» πλευρά της συριακής σύγκρουσης: να πολεμά τους εξτρεμιστές. Η στρατιωτικοποίηση και η σεχταροποίηση της σύγκρουσης87 –διαδικασίες των οποίων το καθεστώς Άσαντ ήταν ο κύριος (αν και όχι ο αποκλειστικός) κινητήριος μοχλός– ήταν ένα δώρο Θεού για την διαμόρφωση του πολέμου κατά της τρομοκρατίας από το Ιράν: μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία που ήταν σε μεγάλο βαθμό σχεδιασμένη.

Το Ιράν έχει προβάλει αυτό το πλαίσιο προς τα πίσω, σαν να ήταν πάντα η αποστολή του στη Συρία να πολεμά τους τρομοκράτες. Αλλά αυτό το ταχυδακτυλουργικό τέχνασμα αφήνει αναπάντητο ένα θεμελιώδες ερώτημα: Γιατί η Ισλαμική Δημοκρατία ήταν στο πλευρό του καθεστώτος Άσαντ όταν αυτό πυροβολούσε, φυλάκιζε, βασάνιζε και εξαφάνιζε ειρηνικούς διαδηλωτές88 των οποίων τα αιτήματα και τα οράματα ήταν αναμφισβήτητα δημοκρατικά και χειραφετητικά, πολύ πριν υπάρξουν τζιχαντιστικές ομάδες; Και ας είμαστε ξεκάθαροι: η Ισλαμική Δημοκρατία ενέτεινε την υποστήριξή της προς το καθεστώς Άσαντ το 2011, αλλά η σταθερή υποστήριξή της προς τη δυναστική δικτατορία στη Δαμασκό χρονολογείται εδώ και πολλές δεκαετίες – και ενώ το καθεστώς Άσαντ αύξησε εκθετικά το επίπεδο καταστολής του το 2011, η βία βρίσκεται στον πυρήνα της διακυβέρνησής του καθ’ όλη τη διάρκειά της.89

Η απάντηση είναι ότι, πέρα από τη ρητορική στάση του Ιράν, η αντίδρασή του στη λαϊκή εξέγερση στη Συρία αποκάλυψε τον ολοένα και πιο αντεπαναστατικό του ρόλο στην περιοχή – μια εξέλιξη που θα ερχόταν πιο έντονα στο προσκήνιο με τις εξεγέρσεις του Λιβάνου και του Ιράκ το 2019-2020.

Χαμένα πρότυπα: Ώρα να απαλλαγούμε από τις κατηγοριοποιήσεις ζόμπι

Ο Αζίζι χαρακτηρίζει το περίγραμμα της περιφερειακής πολιτικής του Ιράν μετά το 2011 ως εξής:

«Το Ιράν θα προσανατολιστεί στην Αραβική Άνοιξη όχι με το πνεύμα της επαναστατικής αδελφοσύνης αλλά με ψυχρό υπολογισμό αντάξιο ενός ραδιούργου μονάρχη. Παρά τα λόγια που έβγαιναν από το στόμα του, ο Χαμενεΐ ήταν πλέον περισσότερο σουλτάνος παρά επαναστάτης.»90

Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν επιδιώκει «για να προωθήσει επαναστάσεις εναντίον δικτατόρων», σημειώνει ο Αζίζι, αλλά «να διατηρήσει το δικό της καθεστώς και να εξαπλώσει την επιρροή της με κάθε αναγκαίο μέσο».91 Σε αυτή την κατεύθυνση, ο Μπορζού Νταραγκαχί παρατηρεί: «τα “επαναστατικά” συνθήματα της “αντίστασης” του Ιράν είναι κενή ρητορική που απλώς υποστηρίζει όποιες πολιτικές ωφελούν τη διεφθαρμένη άρχουσα ελίτ στην Τεχεράνη».92 Στο ίδιο πνεύμα, ο Στάιν υποστηρίζει ότι ο λεγόμενος Άξονας της Αντίστασης, «φαινομενικά προσηλωμένος στην προώθηση των χειραφετητικών προσδοκιών των αραβικών και μουσουλμανικών μαζών», στην πραγματικότητα «έπαιξε κρίσιμο ρόλο στην ανάσχεση της περιφερειακής επανάστασης και στην αποτροπή της ανάδυσης μιας πιο δημοκρατικά προσανατολισμένης περιφερειακής τάξης».93

Πράγματι, παρ’ όλη τη συζήτηση για τον «ανατρεπτικό» ρόλο του Ιράν στην περιοχή, αυτό που αποκαλύπτουν οι περιπτώσεις της Συρίας, του Ιράκ και του Λιβάνου είναι, αντίθετα, μια Ισλαμική Δημοκρατία αποφασισμένη να διατηρήσει τα εδραιωμένα πολιτικά κατεστημένα και τις άρχουσες τάξεις στην εξουσία, βοηθώντας τες παράλληλα να καταστείλουν τα λαϊκά κινήματα για κοινωνική δικαιοσύνη, δημοκρατικά δικαιώματα και ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Σε ένα διορατικό δοκίμιο, ο Ραμί Χουρί σημειώνει αυτή την αυξανόμενη αποσύνδεση μεταξύ ιδεολογικής ρητορικής και πολιτικής πραγματικότητας, κατά την οποία «“αντιστασιακά” στρατεύματα προσπαθούν να καταπνίξουν “επαναστατικές” διαδηλώσεις» σε όλη τη Μέση Ανατολή.94

Αυτή η εξέλιξη δεν έχει ακόμη αποτελέσει επαρκώς αντικείμενο θεωρητικής συζήτησης, αλλά δεν έχει περάσει απαρατήρητη. Ο Σαϊκάλ, για παράδειγμα, επισημαίνει «την αυξανόμενη μετατόπιση του Ιράν προς το να γίνει μια μεσαία δύναμη που υποστηρίζει το status quo».95 Η Ισλαμική Δημοκρατία «ακούγεται όλο και περισσότερο σαν τους ίδιους σκληροπυρηνικούς ηγέτες εναντίον των οποίων κάποτε καταφερόταν», παρατηρεί ο Νταραγκαχί, «καχύποπτη απέναντι σε κάθε νέα εξέλιξη που απειλεί το status quo στο οποίο κυριαρχεί».96 Ακόμη και ο Έντουαρντ Γουόστνιτζ, σε μια ιδιαίτερα ευνοϊκή περιγραφή των περιφερειακών πολιτικών της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αναγνωρίζει ότι η Τεχεράνη «προσπαθεί να διατηρήσει το status quo μετά το 2003, το οποίο οδήγησε στην αύξηση της επιρροής της στην περιοχή».97

Πρέπει να αναθεωρήσουμε το λεξιλόγιό μας ώστε να αντικατοπτρίζει αυτό το status quo μετά το 2003. Πρέπει να αποσύρουμε τις κατηγοριοποιήσεις ζόμπι –όπως αυτή του Ιράν ως «επαναστατικής» δύναμης στη Μέση Ανατολή και τη μυθοπλασία του «Άξονα της Αντίστασης» (ένας όρος που θα πρέπει πάντα να εμφανίζεται σε εισαγωγικά ή να προσδιορίζεται από το «λεγόμενος», αν όχι να εγκαταλειφθεί εντελώς)– που λειτουργούν ως παραμορφωτικοί καθρέφτες και μυθοποιήσεις.

Η ιδέα ότι το Ιράν είναι μια επαναστατική δύναμη, ενώ η Σαουδική Αραβία είναι μια αντεπαναστατική δύναμη στην περιοχή, είναι ένα ξεπερασμένο δυαδικό σύστημα. Τόσο η Ισλαμική Δημοκρατία όσο και το Βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας διαδραματίζουν αντεπαναστατικό ρόλο στη Μέση Ανατολή. Είναι ανταγωνιστικές αντεπαναστατικές δυνάμεις, που η καθεμία επιδιώκει την αντεπαναστατική της ατζέντα στην αντίστοιχη σφαίρα επιρροής της στην περιοχή.

Ο Κρίστοφερ Ντέιβιντσον αναφέρεται σε αυτή τη δυναμική όταν παρατηρεί ότι «οι αντίστοιχες μορφές αυταρχικής θεοκρατίας της Σαουδικής Αραβίας και του Ιράν εξακολουθούν να λειτουργούν ως φρένο σε κάθε προοπτική για ουσιαστική μεταρρύθμιση στην ευρύτερη Μέση Ανατολή». Τόσο το Βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας όσο και η Ισλαμική Δημοκρατία, υποστηρίζει ο Ντέιβιντσον, «έχουν εξίσου συμφέρον να διατηρήσουν το αντεπαναστατικό status quo στις περιοχές που τώρα διεκδικούν».98

Η αντεπανάσταση που αντιμετωπίζει σήμερα η Μέση Ανατολή σε αυτή την περίοδο δραματικής αναταραχής δεν έχει την έδρα της σε μία μόνο πρωτεύουσα. Το Ριάντ και η Τεχεράνη σχηματίζουν αυτό που θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ως μια περιφερειακή αντεπαναστατική ύδρα. (Το Άμπου Ντάμπι ανήκει επίσης στην περιφερειακή αντεπαναστατική συζήτηση – μια εξέλιξη που αξίζει περισσότερης έρευνας από όση έχει παραχθεί ως τώρα). Με τα σημάδια να δείχνουν τώρα κάποιο είδος προσέγγισης μεταξύ του Σαουδαραβικού Βασιλείου και της Ισλαμικής Δημοκρατίας,99 το επιχείρημα του Ντέιβιντσον σχετικά με τους αντεπαναστατικούς ρόλους των δύο κρατών μπορεί να γίνει λιγότερο αντιφατικό: η αντιπαλότητα μεταξύ των περιφερειακών ηγεμόνων έχει επισκιάσει αυτό που μοιράζονται τα δύο κράτη από κοινού.

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Danny Postel, “The Other Regional Counter-Revolution. Iran’s Role in the Shifting Political Landscape of the Middle East”, New Politics, 7 Ιουλίου 2021, https://newpol.org/the-other-regional-counter-revolution-irans-role-in-the-shifting-political-landscape-of-the-middle-east/#_edn15. Αναδημοσίευση: International Viewpoint, 14 Ιουλίου 2021, https://internationalviewpoint.org/spip.php?article7224.

 

Ο Danny Postel είναι Βοηθός Διευθυντής του Κέντρου Διεθνών και Περιφερειακών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Νορθγουέστερν και μέλος του Internationalism from Below. Είναι ο συγγραφέας του Reading Legitimation Crisis in Tehran (2006) και συν-επιμελητής του The People Reloaded: The Green Movement and the Struggle for Iran's Future (2010), The Syria Dilemma (2013) και Sectarianization: Mapping the New Politics of the Middle East (2017). Πρώην αρχισυντάκτης του openDemocracy, άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στα περιοδικά Boston Review, The Cairo Review of Global Affairs, Democracy: A Journal of Ideas, Democratic Left, Dissent, The Guardian, In These Times, Middle East Report (MERIP), The Nation, New Politics και The Progressive, μεταξύ άλλων.

Το άρθρο αυτό δημοσιεύεται επίσης στη σειρά Occasional Paper που εκδίδει το Κέντρο Μελετών Μέσης Ανατολής του Πανεπιστημίου του Ντένβερ. Το pdf βρίσκεται εδώ: https://drive.google.com/file/d/1kdKvh6saRmqOX-L0eaSMkOOmskz--Z32/view

 

 

Σημειώσεις

1 Βλ: Jean-Pierre Filiu, From Deep State to Islamic State: The Arab Counter-Revolution and its Jihadi Legacy (Hurst, 2015). Βλ: επίσης τη συνέντευξη του Filiu για την ανανεωμένη και εμπλουτισμένη γαλλική έκδοση του βιβλίου (Généraux, Gangsters et Jihadistes: Histoire de la Contre-Révolution Arabe), “Their Dirty Business,” Diwan, 21 Μαΐου 2018, https://carnegie-mec.org/diwan/76342.

2 Rosie Bsheer, “A Counter-Revolutionary State: Popular Movements and the Making of Saudi Arabia,” Past & Present, τόμος 238, τεύχος 1 (Φεβρουάριος 2018), σελ. 240.

3 Βλ: Toby Matthiesen, Sectarian Gulf: Bahrain, Saudi Arabia, and the Arab Spring That Wasn’t (Stanford University Press, 2013)· John M. Willis, “Operation Decisive Storm and the Expanding Counter-Revolution,” Middle East Report Online (MERIP), 30 Μαρτίου 2015, https://merip.org/2015/03/operation-decisive-storm-and-the-expanding-counter-revolution/· και Madawi Al-Rasheed, “Sectarianism as Counter-Revolution: Saudi Responses to the Arab Spring,” σε Nader Hashemi and Danny Postel (επιμ.), Sectarianization: Mapping the New Politics of the Middle East (Hurst, 2017).

4 Βλ: Shabnam J. Holliday, Defining Iran: Politics of Resistance (Routledge, 2011) και Ali Fathollah-Nejad, Iran in an Emerging New World Order: From Ahmadinejad to Rouhani (Palgrave Macmillan, 2021), κυρίως κεφ. 3 (“Iranian Geopolitical Imaginations: A Critical Account”).

5 Ulrich Beck, “Goodbye to all that wage slavery,” New Statesman, 5 Μαρτίου 1999, https://www.newstatesman.com/node/148758. Βλ. επίσης: Jonathan Rutherford συνέντευξη σε Beck, “Zombie Categories,” σε Jonathan Rutherford (επιμ.), The Art of Life (Lawrence & Wishart, 2000).

6 Kareem Chehayeb and Abby Sewell, “Why Protesters in Lebanon Are Taking to the Streets,” Foreign Policy, 2 Νοεμβρίου 2019, https://foreignpolicy.com/2019/11/02/lebanon-protesters-movement-streets-explainer/.

7 Βλ: Bassel F. Salloukh, “Lebanese protesters united against garbage… and sectarianism,” Monkey Cage (Washington Post), 14 Σεπτεμβρίου 2015, https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https%3a%2f%2fwww.washingtonpost.com%2fnews%2fmonkey-cage%2fwp%2f2015%2f09%2f14%2flebanese-protesters-united-against-garbage-and-sectarianism%2f.

8 Jade Saab and Joey Ayoub, “The Revolutionizing Nature of the Lebanese Uprising,” σε Jade Saab (επιμ.), A Region in Revolt: Mapping the Recent Uprisings in North Africa and West Asia (Daraja Press, 2020), σελ. 119.

9 Bassel F. Salloukh, “Here’s What the Protests in Lebanon and Iraq are Really About,” Monkey Cage (Washington Post), 19 Οκτωβρίου 2019, https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https%3a%2f%2fwww.washingtonpost.com%2fpolitics%2f2019%2f10%2f19%2fheres-what-protests-lebanon-iraq-are-really-about%2f. Για μια αναλυτική παρουσίαση της ανάλυσης του Salloukh σχετικά με το σύστημα διακυβέρνησης του Λιβάνου, βλέπε τον τόμο που συνέγραψε ο ίδιος. The Politics of Sectarianism in Postwar Lebanon (Pluto Press, 2015) λαι το κεφάλαιο “The Architecture of Sectarianization in Lebanon” σε Hashemi and Postel (επιμ.), Sectarianization.

10 Rima Majed, “Sectarian Neoliberalism and the Uprising,” σε Jeffrey G. Karam and Rima Majed (επιμ.), The Lebanon Uprising of 2019: Voices from the Revolution (I.B. Tauris/Bloomsbury Academic, προσεχώς).

11 Shireen Akram-Boshar, “The Lebanese Uprising Continues: An Interview with Rima Majed,” Jacobin, 17 Φεβρουαρίου 2020, https://www.jacobinmag.com/2020/02/lebanon-uprising-protests-banks-sectarianism-hezbollah.

12 Rima Majed and Lana Salman, “Lebanon’s Thawra,” Middle East Report (MERIP) 292/3 (Φθινόπωρο/Χειμώνας 2019), https://merip.org/2019/12/lebanons-thawra/.

13 Yasser Munif, The Syrian Revolution: Between the Politics of Life and the Geopolitics of Death (Pluto Press, 2020).

14 Asef Bayat, “The Politics of Fun,” κεφ. 6 του βιβλίου του Life as Politics: How Ordinary People Change the Middle East (Stanford University Press, Second Edition, 2013). Βλ. επίσης: Bayat, “Iran: torch of fire, politics of fun,” openDemocracy, 24 Μαρτίου 2010, https://www.opendemocracy.net/en/iran-torch-of-fire-politics-of-fun/.

15 Saab and Ayoub, “The Revolutionizing Nature of the Lebanese Uprising,” σελ. 122.

16 Συνέντευξη με τον Salloukh στο podcast του προγράμματος Sectarianism, Proxies and De-sectarianisation (SEPAD), Richardson Institute, Lancaster University, 22 Οκτωβρίου 2019, https://soundcloud.com/richardsoninstitute/sepadpod-lebanon-special-1.

17 Bassel F. Salloukh, “Reimagining an alternative Lebanon,” Lebanese Center for Policy Studies, 8 Νοεμβρίου 2019, https://www.lcps-lebanon.org/featuredArticle.php?id=256.

18 Bassem Mroue and Mariam Fam, “Lebanese protests test Hezbollah’s role as Shiites’ champion,” Associated Press, 18 Νοεμβρίου 2019, https://apnews.com/article/d8d2c544969c46b28942353190c44999.

19 “Hezbollah, Amal supporters attack main Beirut protest camp,” The New Arab, 29 Οκτωβρίου 2019, https://english.alaraby.co.uk/news/hezbollah-amal-supporters-attack-main-beirut-protest-site.

20 Human Rights Watch, “Lebanon: Protect Protesters from Attacks,” 8 Νοεμβρίου 2019, https://www.hrw.org/news/2019/11/08/lebanon-protect-protesters-attacks.

21 Joey Ayoub, “Lebanon: A Revolution against Sectarianism,” CrimethInc., 13 Νοεμβρίου 2019, https://crimethinc.com/2019/11/13/lebanon-a-revolution-against-sectarianism-chronicling-the-first-month-of-the-uprising.

22 Nassim Badani, “Nasrallah’s Gallows Humor Comes Back to Haunt Lebanon,” Newlines Magazine, 18 Ιουνίου 2021, https://newlinesmag.com/first-person/nasrallahs-gallows-humor-comes-back-to-haunt-lebanon/.

23 Saab and Ayoub, “The Revolutionizing Nature of the Lebanese Uprising,” σελ. 122.

24 Joey Ayoub, “Hezbollah’s Resistance™ against resistance,” Discontent, τεύχος 1 – 2021, https://joeyayoub.com/2021/02/11/hezbollahs-resistance-against-resistance/.

25 Mersiha Gadzo, “‘All of them’: Lebanon protesters dig in after Nasrallah’s speech,” Al Jazeera, 25 Οκτωβρίου 2019, https://www.aljazeera.com/news/2019/10/25/all-of-them-lebanon-protesters-dig-in-after-nasrallahs-speech.

26 “Khamenei says US stoking ‘chaos’ amid Iraq, Lebanon protests,” Al Jazeera, 30 Οκτωβρίου 2019, https://www.aljazeera.com/news/2019/10/30/khamenei-says-us-stoking-chaos-amid-iraq-lebanon-protests· Alaa Shahine, “Khamenei Signals Iran Opposition to Uprisings in Lebanon, Iraq,” Bloomberg, 30 Οκτωβρίου 2019, https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-10-30/khamenei-signals-iran-opposition-to-uprisings-in-lebanon-iraq.

27 “Pointing to Iraq, Lebanon, Khamenei recalls how Iran put down unrest,” Reuters, 30 Οκτωβρίου 2019, https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests-iran-lebanon/pointing-to-iraq-lebanon-khamenei-recalls-how-iran-put-down-unrest-idUSKBN1X90XB. Σχετικά με τις διαδηλώσεις του 2017-2018 στο Ιράν και τη βίαιη αντίδραση του κράτους σε αυτές, βλ: Kaveh Ehsani and Arang Keshavarzian, “The Moral Economy of the Iranian Protests,” Jacobin, 11 Ιανουαρίου 2018, https://www.jacobinmag.com/2018/01/iranian-protests-revolution-rouhani-ahmadinejad, και Amnesty International, “Iran: Stop increasingly ruthless crackdown and investigate deaths of protesters,” 4 Ιανουαρίου 2018, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/01/iran-stop-increasingly-ruthless-crackdown-and-investigate-deaths-of-protesters/.

28 Bassel F. Salloukh, “The Sectarian Image Reversed: The Role of Geopolitics in Hezbollah’s Domestic Politics,” σε POMEPS Studies 38: Sectarianism and International Relations (Project on Middle East Political Science), Μαρτίου 2020, https://pomeps.org/the-sectarian-image-reversed-the-role-of-geopolitics-in-hezbollahs-domestic-politics.

29 Joseph Haboush, “Hezbollah and Amal change tactics and ratchet up violence amid ongoing protests,” Middle East Institute, 5 Δεκεμβρίου 2019, https://www.mei.edu/publications/hezbollah-and-amal-change-tactics-and-ratchet-violence-amid-ongoing-protests.

30 Julia Neumann, “Beirut’s ruling elite may be down, but they are not yet out: Interview with Lebanese activist Nizar Hassan,” Qantara, 11 Δεκεμβρίου 2019, https://en.qantara.de/content/interview-with-lebanese-activist-nizar-hassan-beiruts-ruling-elite-may-be-down-but-they-are.

31 Joseph Daher, “Hezbollah and the Lebanese Popular Movement,” IEMed Focus 162, European Institute of the Mediterranean, Φεβρουάριος 2020, https://www.iemed.org/publication/hezbollah-and-the-lebanese-popular-movement/. Για μια αιχμηρή αριστερή κριτική της Χεζμπολάχ, δείτε το βιβλίο του Daher, Hezbollah: The Political Economy of Lebanon’s Party of God (Pluto Press, 2016).

32 Lena Bopp, “Beirut’s ruling class – ‘The stupidest mafia there is’: Interview with Lebanese author Elias Khoury,” Qantara (δημοσιεύθηκε αρχικά στα γερμανικά στο Frankfurter Allgemeine Zeitung), 5 Αυγούστου 2020, https://en.qantara.de/content/lebanese-author-elias-khoury-in-interview-beiruts-ruling-class-the-stupidest-mafia-there-is?nopaging=1.

33 Ayoub, “Hezbollah’s Resistance™ against resistance.” https://joeyayoub.com/2021/02/11/hezbollahs-resistance-against-resistance/.

34 Schluwa Sama, “‘We Do Not Want These Criminals to Rule Us’: An Interview with Sami Adnan,” Jacobin, 23 Νοεμβρίου 2019, https://www.jacobinmag.com/2019/11/iraq-protests-tahrir-square-saddam-hussein-us-invasion. Βλ. επίσης Rima Majed, “Understanding the October Uprisings in Iraq and Lebanon,” Global Dialogue: Magazine of the International Sociological Association, τόμος 11, τεύχος 1 (Απρίλιος 2021), https://globaldialogue.isa-sociology.org/understanding-the-october-uprisings-in-iraq-and-lebanon/, και Nur Turkmani and Zeidon Alkinani, “From Iraq to Lebanon and back: the people want the fall of the regime,” openDemocracy, 7 Νοεμβρίου 2019, https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/iraq-lebanon-and-back-people-want-fall-regime/.

35 «Η εμφάνιση του κύματος των εξεγέρσεων του 2019 στην Αλγερία, το Σουδάν, τον Λίβανο και το Ιράκ έδειξε ότι η Αραβική Άνοιξη δεν πέθανε», παρατηρεί ο Asef Bayat. «Συνεχίστηκε σε άλλες χώρες της περιοχής με κάπως παρόμοια προγράμματα συλλογικής δράσης». (Αναφέρεται σε Hashem Osseiran, “‘The Arab Spring did not die’: A second wave of Mideast protests,” AFP, 29 Νοεμβρίου 2020, https://www.france24.com/en/live-news/20201130-the-arab-spring-did-not-die-a-second-wave-of-mideast-protests.) Επίσης, σχετικά με το σημείο αυτό, βλ: Jillian Schwedler, “Thinking Critically About Regional Uprisings,” Middle East Report (MERIP) 292/3 (Φθινόπωρο/Χειμώνας 2019), https://merip.org/2019/12/thinking-critically-about-regional-uprisings/, και “The Arab Spring, a Decade Later” (συνέντευξη με τον Gilbert Achcar, που πραγματοποιήθηκε από τον Jeff Goodwin), Catalyst, τόμο 4, νο 3 ( Φθινόπωρο 2020), https://catalyst-journal.com/2020/12/the-arab-spring-a-decade-later.

36 Erica Chenoweth, Sirianne Dahlum, Sooyeon Kang, Zoe Marks, Christopher Wiley Shay and Tore Wig, “This may be the largest wave of nonviolent mass movements in world history. What comes next?” Monkey Cage (Washington Post), 16 Νοεμβρίου 2019, https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https%3a%2f%2fwww.washingtonpost.com%2fpolitics%2f2019%2f11%2f16%2fthis-may-be-largest-wave-nonviolent-mass-movements-world-history-what-comes-next%2f. Η παγκοσμιότητα των διαδηλώσεων του 2019-2020 εξετάζεται επίσης στο “The Global Wave of Mass Protests,” μια συζήτηση που διοργανώθηκε από το Κέντρο Διεθνών και Περιφερειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Νορθγουέστερν στις 20 Ιανουαρίου 2020, https://soundcloud.com/status-7/the-global-wave-of-mass-protests-a-panel-discussion.

37 Ranj Alaaldin, “The irresistible resiliency of Iraq’s protesters,” Brookings Institution, 31 Ιανουαρίου 2020, https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/01/31/the-irresistible-resiliency-of-iraqs-protesters/.

38 Zahra Ali, “Iraqis Demand a Country,” Middle East Report (MERIP) 292/3 (Φθινόπωρο/Χειμώνας 2019), https://merip.org/2019/12/iraqis-demand-a-country/.

39 Omar Sirri, “Revolutionary Protests Spread Across Central and Southern Iraq and Are Ongoing,” Jadaliyya, 26 Οκτωβρίου 2019, https://www.jadaliyya.com/Details/40146.

40 Chantal Berman, Killian Clarke, and Rima Majed, “Patterns of Mobilization and Repression in Iraq’s Tishreen Uprising,” POMEPS Studies 42: MENA’s Frozen Conflicts (Project on Middle East Political Science), Νοέμβριος 2020, https://pomeps.org/patterns-of-mobilization-and-repression-in-iraqs-tishreen-uprising.

41 On those earlier protests, βλ: Ali Issa, Against All Odds: Voices of Popular Struggle in Iraq (Tadween Publishing, 2015)· Renad Mansour, “Protests Reveal Iraq’s New Fault Line: The People vs. the Ruling Class,” World Politics Review, 20 Ιουλίου 2018, https://www.worldpoliticsreview.com/articles/25161/protests-reveal-iraq-s-new-fault-line-the-people-vs-the-ruling-class· και Zahra Ali, “From Recognition to Redistribution? Protest Movements in Iraq in the Age of ‘New Civil Society,’” Journal of Intervention and Statebuilding (2021).

42 Fanar Haddad, “Iraq protests: There is no going back to the status quo ante,” Middle East Eye, 6 Νοεμβρίου 2019, https://www.middleeasteye.net/opinion/iraq-protests-there-no-going-back-status-quo-ante.

43 Berman, Clarke, and Majed, “Patterns of Mobilization and Repression in Iraq’s Tishreen Uprising.” https://pomeps.org/patterns-of-mobilization-and-repression-in-iraqs-tishreen-uprising.

44 Zeidon Alkinani, “Iraq’s October uprising: Historical context, triggers, discourse, challenges and possibilities,” σε Saab (επιμ), A Region in Revolt, σελ. 87.

45 Fanar Haddad, “Hip hop, poetry and Shia iconography: How Tahrir Square gave birth to a new Iraq,” Middle East Eye, 9 Δεκεμβρίου 2019 (η έμφαση δική μου), https://www.middleeasteye.net/opinion/iraq-new-political-awareness-and-culture-have-been-formed.

46 Alkinani, “Iraq’s October uprising,” σελ. 93. Βλ επίσης Arwa Ibrahim, “Muhasasa, the political system reviled by Iraqi protesters,” Al Jazeera, 4 Δεκεμβρίου 2019, https://www.aljazeera.com/news/2019/12/4/muhasasa-the-political-system-reviled-by-iraqi-protesters.

47 Haddad, “Iraq protests: There is no going back to the status quo ante.” https://www.middleeasteye.net/opinion/iraq-protests-there-no-going-back-status-quo-ante.

48 Zahra Ali and Safaa Khalaf, “In Iraq, demonstrators demand change — and the government fights back,” Monkey Cage (Washington Post), 9 Οκτωβρίου 2019, https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https%3a%2f%2fwww.washingtonpost.com%2fpolitics%2f2019%2f10%2f10%2firaq-protestors-demand-change-government-is-fighting-back%2f.

49 Haddad, “Hip hop, poetry and Shia iconography.” https://www.middleeasteye.net/opinion/iraq-new-political-awareness-and-culture-have-been-formed.

50 Sama, “‘We Do Not Want These Criminals to Rule Us’.” https://www.jacobinmag.com/2019/11/iraq-protests-tahrir-square-saddam-hussein-us-invasion.

51 Haddad, “Hip hop, poetry and Shia iconography.” https://www.middleeasteye.net/opinion/iraq-new-political-awareness-and-culture-have-been-formed.

52 Alkinani, “Iraq’s October uprising,” σελ. 100.

53 Taif Alkhudary, “‘No to America…No to Iran’: Iraq’s Protest Movement in the Shadow of Geopolitics,” LSE Middle East Centre Blog, 20 Ιανουαρίου 2020, https://blogs.lse.ac.uk/mec/2020/01/20/no-to-americano-to-iran-iraqs-protest-movement-in-the-shadow-of-geopolitics/.

54 Berman, Clarke, and Majed, “Patterns of Mobilization and Repression in Iraq’s Tishreen Uprising.” https://pomeps.org/patterns-of-mobilization-and-repression-in-iraqs-tishreen-uprising.

55 Αναφέρεται σε Haddad, “Iraq protests: There is no going back to the status quo ante”. Σχετικά με τις πρόσφατες αλλαγές στον συντονισμό του Ιράν με τις πολιτοφυλακές του Ιράκ, βλ.: John Davison and Ahmed Rasheed, “Exclusive: In tactical shift, Iran grows new, loyal elite from among Iraqi militias,” Reuters, 21 Μαΐου 2021, https://www.reuters.com/article/us-iraq-militias-iran-usa-exclusive-idAFKCN2D210I· και “IntelBrief: Iran-Backed Militias Continue to Roil Iraq,” Soufan Center, 7 Ιουνίου 2021, https://thesoufancenter.org/intelbrief-2021-june-7/. Δείτε επίσης την έρευνα των James Risen, Tim Arango, Farnaz Fassihi, Murtaza Hussain, and Ronen Bergman, “A Spy Complex Revealed: Leaked Iranian Intelligence Reports Expose Tehran’s Vast Web of Influence in Iraq,” The Intercept (δημοσιεύεται σε συνεργασία με τους New York Times), 17 Νοεμβρίου 2019, https://theintercept.com/2019/11/18/iran-iraq-spy-cables/.

56 Ali and Khalaf, “In Iraq, demonstrators demand change — and the government fights back.” https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https%3a%2f%2fwww.washingtonpost.com%2fpolitics%2f2019%2f10%2f10%2firaq-protestors-demand-change-government-is-fighting-back%2f. Η Διεθνής Αμνηστία ανέφερε τον Ιανουάριο του 2020 ότι ο αριθμός των νεκρών είχε ξεπεράσει τους 600 και ότι “χιλιάδες Ιρακινοί σκοτώθηκαν παράνομα, τραυματίστηκαν ή κρατήθηκαν αυθαίρετα τους τελευταίους τέσσερις μήνες”. Βλ: “Iraq: Protest death toll surges as security forces resume brutal repression,” Amnesty International, 23 Ιανουαρίου 2020, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/01/iraq-protest-death-toll-surges-as-security-forces-resume-brutal-repression/.

57 Amnesty International, “Iraq: Eyewitness describes ‘street filled with blood’ as at least 25 protesters killed in security force onslaught,” 28 Νοεμβρίου 2019, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/11/iraq-eyewitness-describes-street-filled-with-blood-as-at-least-25-protesters-killed-in-security-force-onslaught/.

58 Amnesty International, “Iraq: Protest death toll surges as security forces resume brutal repression.” https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/01/iraq-protest-death-toll-surges-as-security-forces-resume-brutal-repression/.

59 Βλ: Amnesty International, “Iraq: End ‘campaign of terror’ targeting protesters,”13 Dec. 2019, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/12/iraq-end-campaign-of-terror-targeting-protesters/· Iraq’s Assassins, ντοκιμαντέρ του PBS Frontline σε παραγωγή Ramita Navai και Mais al-Bayaa, σεζόν 2021: Επεισόδιο 11, 9 Φεβρουαρίου 2021, https://www.pbs.org/wgbh/frontline/film/iraqs-assassins/· Sune Haugbolle, Henrik Andersen, “Political Assassinations and the Revolutionary Impasse in Lebanon and Iraq,” Middle East Report (MERIP), 11 Μαΐου 2021, https://merip.org/2021/05/political-assassinations-and-the-revolutionary-impasse-in-lebanon-and-iraq/· Nabil Salih, “Iraq: assassinations, repression, and the struggles of daily life,” openDemocracy, 12 Μαΐου 2021, https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/iraq-assassinations-repression-and-struggles-daily-life/· και Thanassis Cambanis, “Iraq’s Militias Continue Their Deadly Campaign Against Dissent,” World Politics Review, 7 Ιουνίου 2021, https://www.worldpoliticsreview.com/trend-lines/29712/iraq-s-militias-continue-their-deadly-campaign-against-dissent.

60 Ali and Khalaf, “In Iraq, demonstrators demand change — and the government fights back.” https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https%3a%2f%2fwww.washingtonpost.com%2fpolitics%2f2019%2f10%2f10%2firaq-protestors-demand-change-government-is-fighting-back%2f.

61 Haddad, “Iraq protests: There is no going back to the status quo ante”, https://www.middleeasteye.net/opinion/iraq-protests-there-no-going-back-status-quo-ante. Βλ. επίσης: “More Iraqi students join anti-government protests despite deadly crackdown,” The New Arab, 28 Οκτωβρίου 2019, https://english.alaraby.co.uk/news/more-iraqi-students-join-anti-government-protests-despite-deadly-crackdown.

62 Berman, Clarke, and Majed, “Patterns of Mobilization and Repression in Iraq’s Tishreen Uprising.”, https://pomeps.org/patterns-of-mobilization-and-repression-in-iraqs-tishreen-uprising.

63 “Exclusive: Iran-backed militias deployed snipers in Iraq protests – sources,” Reuters, 16 Οκτωβρίου 2019, https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests-iran-snipers-exclusive/exclusive-iran-backed-militias-deployed-snipers-in-iraq-protests-sources-idUSKBN1WW0B1.

64 Zeidon Alkinani, “Iran and Muqtada al-Sadr’s alliance against the revolution in Iraq,” openDemocracy, 10 Φεβρουαρίου 2020, https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/iran-and-muqtada-al-sadrs-alliance-against-the-revolution-in-iraq/.

65 Zahra Ali, “Iraqis Demand a Country” (η έμφαση δική μου), https://merip.org/2019/12/iraqis-demand-a-country/.

66 “Exclusive: Iran intervenes to prevent ousting of Iraqi prime minister – sources,” Reuters, 31 Οκτωβρίου 2019, https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests-iran-exclusive/exclusive-iran-intervenes-to-prevent-ousting-of-iraqi-prime-minister-sources-idUSKBN1XA2DI.

67 Qassim Abdul-Zahra and Joseph Krauss, “Protests in Iraq reveal a long-simmering anger at Iran,” Associated Press, 6 Νοεμβρίου 2019, https://apnews.com/article/ali-khamenei-ap-top-news-saddam-hussein-george-w-bush-international-news-13c1f4d0ffdd4908ba340abf9631a3cb.

68 Alissa J. Rubin, “Iraqis Rise Against a Reviled Occupier: Iran,” New York Times, 4 Νοεμβρίου 2019, https://www.nytimes.com/2019/11/04/world/middleeast/iraq-protests-iran.html.

69 Alkinani, “Iraq’s October uprising,” σελ. 94.

70 Qassim Abdul-Zahra and Joseph Krauss, “Iraqi protesters attack Iran consulate in Karbala,” Associated Press, 3 Νοεμβρίου 2019, https://apnews.com/article/7512be9e7f25430cbdbfecf758f3dad7· “Iraq unrest: Protesters set fire to Iranian consulate in Najaf,” BBC, 28 Νοεμβρίου 2019, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50580940.

71 Sama, “‘We Do Not Want These Criminals to Rule Us’.” https://www.jacobinmag.com/2019/11/iraq-protests-tahrir-square-saddam-hussein-us-invasion.

72 Gilbert Achcar, “Iraqis want both countries out,” Le Monde diplomatique (Αγγλική έκδοση), Φεβρουάριος 2020, https://mondediplo.com/2020/02/03iraq. Βλ. επίσης: Alkhudary, “’No to America…No to Iran’.” https://blogs.lse.ac.uk/mec/2020/01/20/no-to-americano-to-iran-iraqs-protest-movement-in-the-shadow-of-geopolitics/.

73 Haddad, “Hip hop, poetry and Shia iconography.” https://www.middleeasteye.net/opinion/iraq-new-political-awareness-and-culture-have-been-formed.

74 Qassim Abdul-Zahra and Joseph Krauss, “Protests in Iraq and Lebanon pose a challenge to Iran,” Associated Press, 30 Οκτωβρίου 2019, https://apnews.com/article/middle-east-qassim-soleimani-ap-top-news-tehran-international-news-62642940e3fe4b1b87323decc9487fea.

75 Βλ: Zeina Karam, “‘We are hungry’: Lebanese protest worsening economic crisis,” Associated Press, 16 Μαρτίου 2021, https://apnews.com/article/financial-markets-financial-crisis-beirut-lebanon-652a3e7321ae878ec3385594bfbda5bf και “Iraqi protesters take to streets, decry targeted killings,” The Independent, 25 Μαΐου 2021, https://www.independent.co.uk/news/iraqi-protesters-take-to-streets-decry-targeted-killings-tahrir-square-baghdad-protesters-karbala-iran-b1853570.html.

76 Δείτε την ανοιχτή επιστολή “Erasing people through disinformation: Syria and the ‘anti-imperialism’ of fools,” Al-Jumhuriya, 27 Μαρτίου 2021, https://www.aljumhuriya.net/en/content/erasing-people-through-disinformation-syria-and-%E2%80%9Canti-imperialism%E2%80%9D-fools.

77 Βλ., για παράδειγμα: Afra Jalabi, “Anxiously Anticipating a New Dawn: Voices of Syrian Activists,” σε Nader Hashemi and Danny Postel (επιμ.), The Syria Dilemma (MIT Press, 2013)· Tamara al-Om, “Don’t ignore Syria’s nonviolent movement,” The Guardian, 7 Ιουνίου 2014, https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/jun/07/syria-nonviolent-movement-freedom-justice· Malu Halasa, Nawara Mahfoud, and Zaher Omareen (επιμ.), Syria Speaks: Art and Culture from the Frontline (Saqi Books, 2014)· “Syria’s good guys — Inside a forgotten revolution,” ειδικό τεύχος του New Internationalist (Σεπτέμβριος 2015, τεύχος 485), https://newint.org/issues/2015/09/01· Robin Yassin-Kassab and Leila Al-Shami, Burning Country: Syrians in Revolution and War (Pluto Press, 2016), κυρίως κεφάλαια 3 (“Revolution From Below”), 4 (“The Grassroots”), και 8 (“Culture Revolutionised”)· Yassin al-Haj Saleh, The Impossible Revolution: Making Sense of the Syrian Tragedy (Hurst, 2017), κυρίως κεφ. 1 (“Revolution of the Common People”)· Leila Al-Shami, “The Legacy of Omar Aziz: Building autonomous, self-governing communes in Syria,” Fifth Estate # 397, Χειμώνας, 2017, https://www.fifthestate.org/archive/397-winter-2017/the-legacy-of-omar-aziz/· Estella Carpi and Andrea Glioti, “Toward an Alternative ‘Time of the Revolution’? Beyond State Contestation in the struggle for a new Syrian Everyday,” Middle East Critique, τόμος 27, τεύχος 3 (2018)· Anand Gopal, “Syria’s Last Bastion of Freedom,” The New Yorker, 10 Δεκεμβρίου 2018, https://www.newyorker.com/magazine/2018/12/10/syrias-last-bastion-of-freedom· Wendy Pearlman, “Civil Action in the Syrian Conflict,” σε Deborah Avant, Marie Berry, Erica Chenoweth, Rachel Epstein, Cullen Hendrix, Oliver Kaplan, and Timothy Sisk (επιμ.), Civil Action and the Dynamics of Violence (Oxford University Press, 2019)· Wendy Pearlman, “How the Syrian uprising began and why it matters,” The Conversation, 14 Μαρτίου 2019, https://theconversation.com/how-the-syrian-uprising-began-and-why-it-matters-112801· Yasser Munif, The Syrian Revolution: Between the Politics of Life and the Geopolitics of Death (Pluto Press, 2020)· Leila Al-Shami, “Building Alternative Futures in the Present: The Case of Syria’s Communes,” The Funambulist, τεύχος 34 (Μάρτιος-Απρίλιος 2021), https://thefunambulist.net/magazine/the-paris-commune-and-the-world/building-alternative-futures-in-the-present-the-case-of-syrias-communes· Lewis Sanders IV, Birgitta Schülke-Gill, Wafaa Albadry, Julia Bayer, “Razan Zeitouneh – the missing face of Syria’s revolution,” Deutsche Welle (DW), 15 Μαρτίου 2021, https://www.dw.com/en/razan-zaitouneh-the-missing-face-of-syrias-revolution/a-56846873· Charlotte Al-Khalili, “Rethinking the concept of revolution through the Syrian experience,” Al-Jumhuriya, 5 Μαΐου 2021, https://www.aljumhuriya.net/en/content/rethinking-concept-revolution-through-syrian-experience. Βλ. επίσης: “The Syrian Revolution: A History from Below,” μια σειρά διαδικτυακών σεμιναρίων που πραγματοποιήθηκαν το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 2020, https://syrianrevolt159610334.wordpress.com/.

78 Rania Abouzeid, “The Jihad Next Door,” POLITICO, 23 Ιουνίου 2014, https://www.politico.com/magazine/story/2014/06/al-qaeda-iraq-syria-108214/ και Maria Abi-Habib, “Assad Policies Aided Rise of Islamic State Militant Group,” Wall Street Journal, 22 Αυγούστου 2014, https://www.wsj.com/articles/assad-policies-aided-rise-of-islamic-state-militant-group-1408739733.

79 Arash Azizi, The Shadow Commander: Soleimani, the US, and Iran’s Global Ambitions (Oneworld, 2020), σελ. 215.

80 Danny Postel, “Theaters of Coercion,” Democracy: A Journal of Ideas, Φθινόπωρο 2016, No. 42, https://democracyjournal.org/magazine/42/theaters-of-coercion/. Σχετικά με την ακραία βιαιότητα της καταστολής του καθεστώτος ως απάντηση στις ειρηνικές διαδηλώσεις του 2011, βλ. την έκθεση του Παρατηρητηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων “By All Means Necessary!” Individual and Command Responsibility for Crimes against Humanity in Syria, 15 Δεκέμβριος 2011, https://www.hrw.org/report/2011/12/15/all-means-necessary/individual-and-command-responsibility-crimes-against-humanity.

81 Christopher Phillips, The Battle for Syria: International Rivalry in the New Middle East (Yale University Press, 2016· αναθεωρημένη και ενημερωμένη έκδοση, 2020), σελ. 68. Βλ. επίσης: Joby Warrick, “Iran reportedly aiding Syrian crackdown,” Washington Post, 27 Μαΐου 2011, https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https%3a%2f%2fwww.washingtonpost.com%2fworld%2fnational-security%2firan-reportedly-aiding-syrian-crackdown%2f2011%2f05%2f27%2fAGUJe0CH_story.html και Robert Booth, Mona Mahmood and Luke Harding, “Exclusive: secret Assad emails lift lid on life of leader’s inner circle,” The Guardian, 14 Μαρτίου 2012, https://www.theguardian.com/world/2012/mar/14/assad-emails-lift-lid-inner-circle.

82 Jubin Goodarzi, “Syria: the view from Iran,” European Council on Foreign Relations (ECFR), 15 Ιουνίου 2013, https://ecfr.eu/article/commentary_syria_the_view_from_iran137/.

83 Αναφέρεται σε Roland Elliott Brown, “Syria, Iran’s ‘Strategic Province,’” IranWire, 16 Ιουλίου 2014, https://iranwire.com/en/features/487.

84 Saeed Kamali Dehghan, “Tehran supports the Arab spring … but not in Syria,” The Guardian, 18 Απριλίου 2011, https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/apr/18/iran-arab-spring-syria-uprisings.

85 Amin Saikal, “Iran: Aspirations and Constraints,” σε Adham Saouli (επιμ.), Unfulfilled Aspirations: Middle Power Politics in the Middle East (Oxford University Press, 2020), σελ. 117.

86 Ewan Stein, International Relations in the Middle East: Hegemonic Strategies and Regional Order (Cambridge University Press, 2021), σελ. 196. Για το σημείο αυτό, βλέπε επίσης Edward Wastnidge, “Iran’s Own ‘War on Terror’: Iranian Foreign Policy Towards Syria and Iraq During the Rouhani Era,” σε Luciano Zaccara (επιμ.), Foreign Policy of Iran under President Hassan Rouhani’s First Term (2013–2017) (Palgrave Macmillan, 2020), σσ. 107-129.

87 Βλ: Yassin-Kassab and Al-Shami, Burning Country, κεφάλαια 5 (“Militarisation and Liberation”) και 6 (“Scorched Earth: The Rise of the Islamisms”)· Charles R. Lister, The Syrian Jihad: The Evolution of an Insurgency, αναθεωρημένη και ενημερωμένη έκδοση (Hurst, 2017)· και Paulo Gabriel Hilu Pinto, “The Shattered Nation: The Sectarianization of the Syrian Conflict,” σε Hashemi and Postel (επιμ.), Sectarianization.

88 Βλέπε την έκθεση του Παρατηρητηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Torture Archipelago: Arbitrary Arrests, Torture, and Enforced Disappearances in Syria’s Underground Prisons since March 2011, 3 Ιουλίου 2012, https://www.hrw.org/report/2012/07/03/torture-archipelago/arbitrary-arrests-torture-and-enforced-disappearances-syrias· Ian Black, “Syrian regime document trove shows evidence of ‘industrial scale’ killing of detainees,” The Guardian, 21 Ιανουαρίου 2014, https://www.theguardian.com/world/2014/jan/20/evidence-industrial-scale-killing-syria-war-crimes· Budour Hassan, “Syria’s Desaparecidos,” The New Inquiry, 18 Νοεμβρίου 2016, https://thenewinquiry.com/syrias-desaparecidos/· και το ντοκιμαντέρ του 2017 Syria’s Disappeared, σε σκηνοθεσία της Sara Afshar και συμπαραγωγή της Afshar και της Nicola Cutcher (διαθέσιμο στο Amazon Prime Video στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο).

89 Βλ. Salwa Ismail, The Rule of Violence: Subjectivity, Memory and Government in Syria (Cambridge University Press, 2018), κυρίως κεφάλαια 1 (“Violence as a Modality of Government in Syria”) και 2 (“Authoritarian Government, the Shadow State and Political Subjectivities”)· και Yassin al-Haj Saleh, The Impossible Revolution, κυρίως κεφάλαια. 2 (“The Shabiha and their State”) και 5 (“The Roots of Syrian Fascism”).

90 Azizi, The Shadow Commander, σελ. 207.

91 Azizi, The Shadow Commander, σελ. 213.

92 Borzou Daragahi, “Iran’s revolutionary bluster masks its role as oppressor in the Middle East,” Iran Source (Atlantic Council), 5 Νοεμβρίου 2019, https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/irans-revolutionary-bluster-masks-its-role-as-oppressor-in-the-middle-east/.

93 Stein, International Relations in the Middle East, σελ. 195 (η έμφαση δική μου).

94 Rami G. Khouri, “The battle of ‘resistance’ vs ‘revolution’ in the Middle East,” Al Jazeera, 14 Ιανουαρίου 2020, https://www.aljazeera.com/opinions/2020/1/15/the-battle-of-resistance-vs-revolution-in-the-middle-east/. Βλ. επίσης Khouri, The Decade of Defiance & Resistance: Reflections on Arab Revolutionary Uprisings and Responses from 2010 – 2020, έκθεση που δημοσιεύθηκε από το Soufan Center, 25 Μαΐου 2021, https://thesoufancenter.org/research/the-decade-of-defiance-resistance-reflections-on-arab-revolutionary-uprisings-and-responses-from-2010-2020/.

95 Saikal, “Iran: Aspirations and Constraints,” σελ. 124.

96 Daragahi, “Iran’s revolutionary bluster masks its role as oppressor in the Middle East.” https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/irans-revolutionary-bluster-masks-its-role-as-oppressor-in-the-middle-east/.

97 Wastnidge, “Iran’s Own ‘War on Terror,’” σελ. 111.

98 Christopher Davidson, Shadow Wars: The Secret Struggle for the Middle East (Oneworld, 2016), σελ. 514 (η έμφαση δική μου).

99 Ben Hubbard, Farnaz Fassihi, and Jane Arraf, “Fierce Foes, Iran and Saudi Arabia Secretly Explore Defusing Tensions,” New York Times, 1 Μαΐου 2021, https://www.nytimes.com/2021/05/01/world/middleeast/Saudi-Iran-talks.html· Ali Harb, “Saudi Arabia-Iran rapprochement: What is driving push for diplomacy?” Middle East Eye, 5 Μαΐου 2021, https://www.middleeasteye.net/news/mohammed-bin-salman-saudi-arabia-iran-rapprochement-push-diplomacy.

Τελευταία τροποποίηση στις Παρασκευή, 30 Ιουλίου 2021 14:18
Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Ιράν: Νέο κύμα μαζικών διαδηλώσεων και απεργιών

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.