Μια κριτική στο βιβλίο του Alan Sennett, Revolutionary Marxism in Spain, 1930-1937 (Brill, 2014 / Haymarket, 2015). Στη μετάφραση του άρθρου έχουμε παραλείψει μερικές παραγράφους δευτερεύουσας σημασίας, οι οποίες μάλλον δεν θα βοηθούσαν στην κατανόηση της επιχειρηματολογίας που αναπτύσσει ο Andy Durgan, καθώς το βιβλίο στο οποίο αναφέρεται δεν υπάρχει μεταφρασμένο στα ελληνικά.
Andy Durgan
Ο Τρότσκι και το POUM
Η ιστορική συζήτηση σχετικά με την έκβαση της Ισπανικής Επανάστασης (1936 - 1937) έχει συχνά επικεντρωθεί στο κομμουνιστικό αντιπολιτευτικό Εργατικό Κόμμα Μαρξιστικής Ενότητας (Partido Obrero de Unificación Marxista - POUM). Για το τροτσκιστικό κίνημα το POUM ήταν υπεύθυνο για την ήττα της επανάστασης.1 Έτσι, δεδομένου του τι υπάρχει στα Αγγλικά για το POUM, η δημοσίευση του βιβλίου του Alan Sennett, είναι ευπρόσδεκτη2.
Ο στόχος του Sennett είναι να αξιολογήσει την επίδραση της θεωρίας της διαρκούς επανάστασης του Τρότσκι στην πολιτική του POUM και στα προδρομικά του κόμματα, την τροτσκιστική Κομμουνιστική Αριστερά (Izquierda Comunista de España, ICE) και το Μπλοκ Εργατών και Αγροτών (Bloque Obrero y Campesino, BOC), και τους αντίστοιχους ηγέτες τους τον Αντρέου Νιν και τον Χοακίν Μαουρίν.
Τα γραπτά του Τρότσκι για την Ισπανία καλύπτουν ένα τόσο ζωτικής σημασίας ζητήματα όπως η σχέση μεταξύ του πολέμου και της επανάστασης, τα ενιαία και λαϊκά μέτωπα και τον ρόλο του επαναστατικού κόμματος. Ωστόσο, μεταξύ του 1933 και των αρχών του 1937 ο Τρότσκι έγραψε σχετικά λίγα για την Ισπανία, τόσο επειδή η προσοχή του στρέφονταν αλλού, όσο και εξαιτίας των περιορισμών που του επιβάλλονταν από την εξορία. Αυτό δεν είναι ένα δευτερεύον ζήτημα. Τα κενά στην ανάλυση του Τρότσκι για τα γεγονότα στην Ισπανία, πόσο μάλλον ο περιορισμένος χαρακτήρας των πληροφοριών που λάμβανε, απαιτούν μια πιο διαφοροποιημένη ανάγνωση των γραπτών του.3
Το POUM
Στις αρχές του 1930 το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα, το PSOE (Partido Socialista Obrero Español - Ισπανικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα), εξακολουθούσε να υποστηρίζει ότι η αστική επανάσταση δεν είχε γίνει στην Ισπανία και κατά συνέπεια, το άμεσο καθήκον της εργατικής τάξης (ή, ακριβέστερα, των εκπροσώπων της) ήταν να υποστηρίξει μια τέτοια επανάσταση και όχι να πάρει την εξουσία. Αυτή η λανθασμένη θεωρία αναστήθηκε αργότερα από το Κομμουνιστικό Κόμμα κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου. Αντίθετα, τόσο ο Αντρέου Νιν όσο και ο Χοακίν Μαουρίν συμφωνούσαν με την άποψη του Τρότσκι ότι η αστική επανάσταση είχε ήδη πραγματοποιηθεί στην Ισπανία. Όπως στη Ρωσία πριν από το 1917, η «δημοκρατική επανάσταση», η οποία θα περιλαμβάνει τη χειραφέτηση των γυναικών, την παροχή γης γη στους αγρότες, την αυτοδιάθεση για τις εθνικές μειονότητες και την καταστροφή της εξουσίας της εκκλησίας, παρέμενε ανολοκλήρωτη. Μόνο η εργατική τάξη θα μπορούσε να καθοδηγήσει μια τέτοια διαδικασία και να ανοίξει ο δρόμος προς το σοσιαλισμό δεδομένης της υποταγής της αστικής τάξης σε μια βαθιά συντηρητική ολιγαρχία που εκπροσωπούνταν από τους μεγάλους γαιοκτήμονες, την εκκλησία και το στρατό.
Δεν αποτελεί έκπληξη ότι ο Νιν, ως ηγετικό μέλος της Διεθνούς Αριστερής Αντιπολίτευσης, εφαρμόζει ανεπιφύλακτα τη θεωρία της διαρκούς επανάστασης του Τρότσκι για την κατάσταση στην Ισπανία. Ο Τρότσκι και οι οπαδοί του χαρακτήρισαν τον Μαουρίν και το BOC «μπουχαρινικούς» και, κάποια χρόνια αργότερα, ο Μαουρίν, γυρίζοντας την πλάτη του στην επαναστατική πολιτική, φαίνεται να αποδέχτηκε αυτόν τον χαρακτηρισμό4. Ωστόσο, εκείνη την εποχή, τουλάχιστον από το 1933, οι θέσεις του BOC σε σχέση με το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα διαφέρουν ελάχιστα από αυτές του Τρότσκι.5
Προκύπτει σύγχυση σχετικά με την πολιτική του Μαουρίν, λόγω του χαρακτηρισμού του για την επερχόμενη επανάσταση, μετά τα γεγονότα του Οκτωβρίου 1934, ως «δημοκρατική σοσιαλιστική».6 Ο Τρότσκι τον απέρριψε ως διαχωρισμό των δημοκρατικών και των σοσιαλιστικών σταδίων. Ενώ αυτό μπορεί να συναχθεί από τη διατύπωση του Μαουρίν το 1931 για τη «δημοκρατική επανάσταση», γράφοντας τον Μάιο του 1936, συνέκρινε τη θέση του μ’ αυτήν του Λένιν και του Τρότσκι το 1917 και εξηγούσε ότι: «η κατάληψη της εξουσίας από την εργατική τάξη [στην Ισπανία] θα επιφέρει την πραγματοποίηση της δημοκρατικής επανάστασης που η αστική τάξη δεν θα κάνει ... και την ίδια στιγμή θα ξεκινήσει η σοσιαλιστική επανάσταση, η εθνικοποίηση της γης, των μεταφορών, των ορυχείων, της βαριάς βιομηχανίας και των τραπεζών». Η επερχόμενη επανάσταση στην Ισπανία θα είναι: «Όχι αστικοδημοκρατική, αλλά σοσιαλιστική δημοκρατική, ή για να είμαστε ακριβείς, σοσιαλιστική».7
Η σύγκλιση της ανάλυσης του Νιν και του Μαουρίν για την Ισπανική Επανάσταση άνοιξε το δρόμο για την οργανωτική ενότητα. Συγκεκριμένα, η άρνηση των μελών της ICE να ενταχθούν στο Σοσιαλιστικό Κόμμα ως απλά μέλη, όπως πρότεινε η ηγεσία τους αλλά και ο Τρότσκι, άνοιξε το δρόμο για την ενοποίησή της ICE με το πολύ μεγαλύτερο BOC τον Σεπτέμβριο του 1935. Για τον Τρότσκι αυτή η «προδοσία» άφησε τη μάζα της μαχητικής νεολαίας της Σοσιαλιστικής παράταξης στα χέρια των σταλινικών. Αυτή ήταν μια γραμμή την οποία οι ορθόδοξη τροτσκιστές έχουν διατηρήσει έκτοτε.8
Υπήρχαν δύο βασικά προβλήματα στην επιλογή του εισοδισμού στην Ισπανία το 1934: η αδυναμία του Σοσιαλιστικού Κόμματος στην Καταλονία, όπου ήταν η βάση της μεγάλης πλειοψηφίας των μελλοντικών μελών του POUM, καθώς και η ανάγκη να προσελκύσουν τα απλά μέλη της μάζας της αναρχοσυνδικαλιστικής Ένωσης, της CNT [Confederación Nacional del Trabajo - Εθνική Συνομοσπονδία Εργασίας]. Τα μέλη της ICE είχαν επίσης επιφυλάξεις για τις δυνατότητες διεξαγωγής φραξιονιστικής δουλειάς μέσα στο Σοσιαλιστικό Κόμμα. Η αποτυχία αυτής της τακτικής στη Γαλλία θα επιβεβαίωνε τις αμφιβολίες τους. Με τη σειρά του, από το 1935 το BOC συμφώνησε μαζί τους σε όλα τα μεγάλα ζητήματα με εξαίρεση την άμεση ίδρυση μιας νέας Διεθνούς.9
Εκεί που φάνηκε να υπάρχει μια διαφορά ήταν πάνω στο εθνικό ζήτημα. Ο Sennett ισχυρίζεται ότι το ζήτημα του καταλανικού εθνικισμού ήταν στο επίκεντρο του πολιτικού προγράμματος του BOC και ότι το BOC βρισκόταν πιο κοντά στην μικροαστική ERC [Esquerra Republicana de Catalunya - Δημοκρατική Αριστερά της Καταλονίας] απ’ ο,τι στους σοσιαλιστές ή στη CNT στο θέμα αυτό.10 Παραβλέπεται όμως έτσι η κεντρικότητα του εθνικού (όχι «εθνικιστικού») ζητήματος στην Καταλονία αυτή την περίοδο και η αντιδραστική θέση που υιοθέτησαν τόσο οι σοσιαλδημοκράτες όσο και οι αναρχικοί δεν ήταν η υπεράσπιση της αυτοδιάθεσης. Επιπλέον, όπως αναγνωρίζει ο ίδιος Sennett, υπήρχε «σημαντική υποστήριξη» του καταλανικού «εθνικισμού» (δηλαδή των καταλανικών εθνικών δικαιωμάτων) από τα απλά μέλη της CNT.
Ενώ η ICE αρχικά επέπληξε το BOC για την υποτιθέμενη συνθηκολόγησή του με τον «μικροαστικό εθνικισμό», η εξέλιξη και των δύο οργανώσεων τους οδήγησε σε μια παρόμοια θέση. Το BOC απομακρύνθηκε από την υπεράσπιση του «σεπαρατισμού» ήδη από το 1932, ενώ η ICE, από το 1934, άρχισε να υποστηρίζει την αυτοδιάθεση των Βάσκων, ένα αίτημα που είχε προηγουμένως απορρίψει ως αστικό. Ο Νιν μαζί με το BOC καταδίκαζαν, τόσο τον ισπανικό συγκεντρωτισμό των κυριότερων εργατικών οργανώσεων, όσο και τον προδοτικό ρόλο της ηγεσίας της ERC. Στην πραγματικότητα, ο ίδιος ο Τρότσκι προχώρησε πολύ πιο πέρα από την ICE, όταν το 1934 υπερασπίστηκε το αίτημα για μια καταλανική δημοκρατία.11
Ένα άλλο συνηθισμένο λάθος είναι να αναπαράγεται μια εικόνα του Μαουρίν ως δήθεν μη πραγματικού κομμουνιστή. Ο Sennett φαίνεται να συμφωνεί με την άποψη αυτή, όταν ισχυρίζεται ότι ο Μαουρίν «ποτέ δεν εγκατέλειψε εντελώς την κάπως εκλεκτικιστική προσέγγιση του στην πολιτική, υπέρ μιας ορθόδοξης λενινιστικής θέσης» και ότι «πίστευε ότι η επανάσταση θα πάρει ένα εθνικό χαρακτήρα και ότι θα μπορούσε να μην υπάρχει ζήτημα να επιχειρηθεί η δημιουργία ενός κόμματος μπολσεβίκικου τύπου ή οργανώσεων δυαδικής εξουσίας με την μορφή των Σοβιέτ»12. Στην πραγματικότητα το πρόγραμμα του νέου κόμματος, που γράφτηκε απ’ τον Μαουρίν, αναφέρεται στο POUM ως το «Μπολσεβίκικο Κόμμα που χρειάζεται η [Ισπανική] Επανάσταση» και έχει ανάγκη η εργατική τάξη για την κατάληψη της εξουσίας και την ίδρυση της «δικτατορίας του προλεταριάτου» με βάση τα όργανα της εξουσίας που θα εγγυώνται την «πιο πλατιά και ολοκληρωμένη εργατική δημοκρατία».13
Σύντομα θα δοκιμαζόταν το εάν το POUM θα μπορούσε να εκπληρώσει το στόχο του να είναι η ηγεσία της εργατικής τάξης. Για τον Τρότσκι, η απόφαση του POUM να υπογράψει τη συμφωνία με το Λαϊκό Μέτωπο στις αρχές του 1936 ήταν η οριστική απόδειξη της πολιτικής χρεοκοπίας του κόμματος. Σύμφωνα με τον Sennett, το POUM υποστήριξε «μια εκλογική στρατηγική που είχε σχεδιαστεί για να προστατεύσει μια άλλη αστική δημοκρατική κυβέρνηση [κάτι που ήταν] σε πλήρη αντίθεση με την αντίληψή του για δημοκρατική σοσιαλιστική επανάσταση» και «υποτίμησε την έκταση στην οποία είχε προχωρήσει η επαναστατική διαδικασία από το 1933».14 Ωστόσο ο Sennett παραδέχεται ότι το POUM δεν υπερασπίστηκε το πρόγραμμα του Λαϊκού Μετώπου και χρησιμοποίησε τις εκλογές ως μια πλατφόρμα για να υποστηρίξει την επανάσταση προειδοποιώντας «ενάντια στην υποστήριξη οποιασδήποτε κυβέρνησης που μπορεί να προκύψει από τη συμφωνία». Ο Sennett καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «η ανάλυση του Μαουρίν και του Νιν για την πολιτική κατάσταση την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1936 φαίνεται να είναι αρκετά ακριβής».15 Αυτό που πραγματικά διακυβεύεται είναι το αν το POUM υπονόμευσε με την τελική υπογραφή της συμφωνίας τις σχέσεις του με τα πιο ριζοσπαστικοποιημένα κομμάτια της εργατικής τάξης. Ενώ μπορεί να υποστηριχθεί ότι αυτό δεν συνέβη, η συμμετοχή του, κριτική ωστόσο, δεν θα μπορούσε να βοηθήσει να αποσαφηνίσει τις επιλογές που είχε η εργατική τάξη στις παραμονές της επανάστασης.16
Ο πόλεμος και η επανάσταση
Με το ξέσπασμα του πολέμου και της επανάστασης, η κριτική του Τρότσκι στο POUM επικεντρώνεται στη συμμετοχή του στην κυβέρνηση της Καταλονίας και στο ζήτημα της εξουσίας. Ο Τρότσκι έγραφε σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες και με ένα περιορισμένο αριθμό άμεσων πληροφοριών. Οι παρατηρήσεις και οι αναλύσεις του πρέπει να εξεταστούν στο πλαίσιο αυτό για να έχει κάποια χρησιμότητα για όσους θέλουν να κατανοήσουν την επανάσταση και τις επιλογές που ήταν διαθέσιμες για τις ανταγωνιζόμενες δυνάμεις. Δυστυχώς, πολλοί από τους επίδοξους οπαδούς του Τρότσκι του πρόσφεραν κακές υπηρεσίες, μετατρέποντας το έργο του σε κωδικοποιημένη συνθηματολογία.
Το POUM μπήκε στην καταλανική κυβέρνηση στα τέλη Σεπτεμβρίου του 1936 όταν η CNT είχε συμφωνήσει για τη διάλυση της Κεντρικής Επιτροπής των Αντιφασιστικών Πολιτοφυλακών (Comité Central de Milicias Antifascistas - CCMA). Η δημόσια δικαιολογία του κόμματος ήταν ότι η συμμετοχή των οργανώσεων των εργατών αποτελούσε την πλειοψηφία στη νέα κυβέρνηση η οποία είχε ένα σοσιαλιστικό οικονομικό πρόγραμμα, γραμμένο από τον Νιν. Ωστόσο, ο βασικός λόγος ήταν ο φόβος της πολιτικής απομόνωσης, ιδίως από τη CNT. Ορισμένοι ηγέτες του POUM αργότερα θα δεχόταν ότι η συμμετοχή τους δεν είχε εξυπηρετήσει κανένα σκοπό εκτός από το να παρέχουν ένα κάλυμμα για τη διάλυση των τοπικών αντιφασιστικών επιτροπών.17
Αντί να είναι απλά «αστική», όπως την αναφέρει επανειλημμένα ο Τρότσκι, η ενωμένη κυβέρνηση ήταν ένας συνασπισμός μεταξύ τμημάτων των μικροαστών και των οργανώσεων των εργατών. Η αστική τάξη, όπως θα αναγνωρίσει τελικά ο Τρότσκι, εκπροσωπήθηκε από την «σκιά» της.
Το POUM δεν είδε ποτέ την ενωμένη κυβέρνηση ως λύση για όλα τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η επανάσταση. Αντίθετα η εργατική τάξη έπρεπε για να πάρει την εξουσία μέσω μιας Συντακτικής Συνέλευσης των εκπροσώπων των εργατών, των αγροτών και των επιτροπών των μαχητών για να σχηματίσει μια εργατική κυβέρνηση. Όταν το POUM μιλούσε για «επιτροπές εργατών, αγροτών και μαχητών» δεν σκεφτόταν στη βάση των από πάνω προς τα κάτω ενιαίων μετώπων, αλλά επιτροπές εκλεγμένες από τις μάζες που ισοδυναμούσαν με «σοβιέτ». Ελλείψει αυτών των επιτροπών το κόμμα υπερασπίστηκε την άμεση δημιουργία μιας κυβέρνησης που βασίζεται στις οργανώσεις των εργατών.
Ο Sennett παραλείπει να αναφέρει την μόνη φορά που ο Νιν, λίγο πριν τη δολοφονία του από τους σταλινικούς, τον Ιούνιο του 1937, διέψευσε δημόσια τις επιθέσεις του Τρότσκι για το κόμμα του, ιδιαίτερα σε σχέση με το ζήτημα της δυαδικής εξουσίας.18 Σύμφωνα με τον Νιν: «τίποτα δεν είναι πιο αντιμαρξιστικό από το να εφαρμόζεται σε όλα τα γεγονότα και σε όλες τις επαναστατικές καταστάσεις, ένα σχήμα που παρασκευάζεται εκ των προτέρων και ισχύει για όλες τις περιπτώσεις και για όλα τα γεωγραφικά πλάτη», όπως έγινε στην περίπτωση της Τρίτης Περιόδου και γινόταν πλέον και στην περίπτωση των τροτσκιστών. Ο Τρότσκι και οι οπαδοί του εφάρμοζαν μηχανικά τα διδάγματα της Ρωσικής Επανάστασης στην Ισπανία. Σε αντίθεση με τη Ρωσία, το εργατικό κίνημα στην Ισπανία είχε ήδη μαζικές οργανώσεις, τα συνδικάτα, τα οποία είχαν μεγάλο κύρος. Ο Νιν υποστήριξε, ότι αυτό εξηγεί γιατί οι εργαζόμενοι δεν δημιούργησαν νέα όργανα εξουσίας. Και ο ρόλος του επαναστατικού κόμματος δεν ήταν η δημιουργία τέτοιων οργάνων, όπως ο Τρότσκι καλούσε να κάνει το POUM. Δεν είχε γίνει αυτό στη Ρωσία.
Οι αντιφασιστικές επιτροπές που δημιουργήθηκαν κατά τις πρώτες εβδομάδες της επανάστασης δεν ήταν αυστηρά προλεταριακά σώματα, αλλά ήταν κι αυτές Λαϊκό Μέτωπο, και ως εκ τούτου δεν μπορούσαν να παίξουν το ρόλο του σοβιέτ. Ακόμη και η CCMA, τόνιζε ο Νιν, η οποία βασιζόταν στην αντιφασιστική ενότητα, ήταν «ένα είδος διευρυμένης εκδοχής» της περιφερειακής κυβέρνησης της Καταλονίας και όχι ένα όργανο προλεταριακής εξουσίας. Έτσι, η δυαδική εξουσία δεν υπήρχε στην Καταλονία, το καλοκαίρι του 1936, αλλά κατείχαν την εξουσία δύο ανάλογα σώματα, με παρόμοια εμφάνιση.
Ο Νιν υποστήριξε ότι ήταν απολύτως δυνατό να υπάρξει προλεταριακή εξουσία, χωρίς την προηγούμενη ύπαρξη οργάνων εξουσίας: «μετά από μια νικηφόρα εξέγερση» μια κυβέρνηση μπορεί να συγκροτηθεί «αποτελούμενη από εκπροσώπους των επαναστατικών οργανώσεων που έχουν καθοδηγήσει την εξέγερση». «Αυτή η κυβέρνηση δεν θα ήταν μια επαναστατική εργατική κυβέρνηση;» ρωτούσε. Αν μια τέτοια «απόλυτα εφικτή υπόθεση γίνει πραγματικότητα το ζήτημα της δημιουργίας κατάλληλων οργάνων εξουσίας θα πρέπει να τεθεί ως πρόβλημα μετά την κατάκτηση [της εξουσίας] από το προλεταριάτο». Και κατέληγε:
«Αντιλαμβανόμαστε ότι ... [η θέση μας] δεν θα ικανοποιήσει [αυτούς] που λύνουν όλα τα προβλήματα με τη βοήθεια μιας σοφά επεξεργασμένης συνταγής, η οποία είναι καλή για όλες τις περιπτώσεις. Αλλά ο μαρξισμός, ο οποίος δεν είναι δόγμα, αλλά μια μέθοδος για την ανάληψη δράσης, απορρίπτει τους τύπους για τη δράση σε σχέση με μια ζωντανή και μεταλλασσόμενη πραγματικότητα. Αυτό που είναι θεμελιώδες είναι η επαναστατική στρατηγική· όπως και η τακτική – κι αυτή θα πρέπει να προσαρμόζεται στην πραγματικότητα.»19
Οι παρατηρήσεις του Νιν πρέπει να ληφθούν υπόψη. Ωστόσο, απαντώντας στον Τρότσκι και υπερασπίζοντας το κόμμα του πηγαίνει πολύ μακριά και αρνείται αυτό που στην πραγματικότητα ήταν μια de facto κατάσταση δυαδικής εξουσίας το καλοκαίρι του 1936.20
Το κεντρικό πρόβλημα που αντιμετώπιζε το POUM στην επανάσταση και αυτό προς το οποίο ο Τρότσκι στρέφεται μόνο προς στο τέλος του 1937 ήταν οι σχέσεις του κόμματος με τη CNT. Ο Sennett, για μια ακόμη φορά μετά τον Τρότσκι, ισχυρίζεται το POUM «δεν ήταν σε θέση και ίσως δεν επιθυμούσε να αμφισβητήσει την κυριαρχία του ... αναρχοσυνδικαλισμού πάνω στις μάζες» και περιγράφει ως «άκαρπη» τη «στρατηγική του POUM, της πίεσης στην CNT από τη σκοπιά μιας επαναστατικής μαρξιστικής αντίληψης για την ανάγκη να πάρει την πολιτική εξουσία».21 Στην πραγματικότητα ο Sennett στην αναθεωρημένη έκδοση του κειμένου του, περιγράφει ως «ευσεβείς πόθους» την πεποίθησή του Τρότσκι ότι ένα επαναστατικό κόμμα θα προσέλκυε αναρχο-συνδικαλιστές, επικαλούμενος τον Ignacio Iglesias ο οποίος ισχυρίζεται ότι η CNT «συνδεόταν καλύτερα» με την ισπανική πραγματικότητα.22
Το γεγονός ότι το POUM μετρίασε την κριτική του στην CNT τη στιγμή που ξεκίνησε η επανάσταση ήταν μια αντανάκλαση τού πόσο είχε αλλάξει ο ρόλος των αναρχοσυνδικαλιστών. Η CNT ήταν πλέον ένα απαραίτητος σύμμαχος για κάθε επιτυχή έκβαση της επανάστασης και του πολέμου. Είναι επομένως κατανοητό ότι σε αυτές τις συνθήκες τα επιχειρήματα του POUM και η προπαγάνδα του θα άλλαζαν· αν η αλλαγή αυτή έγινε μια συνθηκολόγηση είναι ένα άλλο ζήτημα.
Τα γεγονότα στις αρχές του 1937 δείχνουν ότι το POUM είχε κάνει πρόοδο στις σχέσεις του με τους αναρχοσυνδικαλιστές. Τον Φεβρουάριο του 1937 το POUM και η Ελευθεριακή Νεολαία (Federación Ibérica de Juventudes Libertarias - FIJL) ίδρυσαν το Επαναστατικό Μέτωπο Νεολαίας (Frente Juvenil Revolucionario - FJR). Ο Sennett φαίνεται να αγνοεί αυτή την κρίσιμη ανάπτυξη. Το FJR κινητοποίησε χιλιάδες νέους εργάτες για την υπεράσπιση της επανάστασης στην Καταλονία, δημιούργησε ένα δίκτυο τοπικών επιτροπών και άρχισε να διαμορφώνει κοινές πολιτοφυλακές. Παρά το γεγονός ότι η ηγεσία της CNT διέταξε την οργάνωση της νεολαίας της να αποχωρήσει στα τέλη Μαΐου, αυτό δεν ήταν το τέλος της άμεσης συνεργασίας με την αναρχοσυνδικαλιστική βάση.
Αντεπανάσταση
Ο Sennett αναγνωρίζει ότι ο Στάλιν συμφωνούσε με την κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου, ευνοώντας το «τέλος της μη-παρέμβασης, την αποκατάσταση του κεντρικού ελέγχου και της ‘‘τάξης’’ και την οικοδόμηση του Δημοκρατικού Στρατού» στην Ισπανία.23 Ωστόσο, η πρόσφατη ιστοριογραφία επισημαίνει την ανεπαρκή και αντιφατική φύση της παρέμβασης της ΕΣΣΔ στον εμφύλιο πόλεμο, συμπεραίνοντας ότι ο Στάλιν είχε πολύ λιγότερη επιρροή στα γεγονότα στην Ισπανία από ό,τι είχαν ισχυριστεί, τόσο εκείνη την περίοδο όσο και αργότερα, οι επαναστάτες μαρξιστές και οι αναρχικοί.24 Αντιθέτως, ο αγώνας στο εσωτερικό της Δημοκρατικής ζώνης ήταν αποτέλεσμα περισσότερο της τοπικής πολιτικής παρά των Σοβιετικών παρεμβάσεων. Ο Sennett, στην αναθεωρημένη έκδοση του κειμένου του, απηχεί αυτή την επιχειρηματολογία. Έτσι, τα γραπτά του Τρότσκι δεν είναι χρήσιμα για να κατανοήσουμε τα κίνητρα του Στάλιν, καθώς ο ίδιος «συχνά υπερεκτιμά» την ικανότητα του Σοβιετικού δικτάτορα να επηρεάζει τα γεγονότα. Ο Sennett δέχεται ακόμα και τώρα το επιχείρημα ότι οι Ισπανοί κομμουνιστές «δεν ήταν απλώς ιμάντες μεταβίβασης για την μετάδοση της γραμμής της Μόσχας», αν και προσθέτει πιο κάτω ότι είναι «αδύνατο να αγνοήσει κανείς την απήχηση των Σοβιετικώνς πολιτικών συμβουλών, ειδικά μετά τον Μάιο του 1937».25
Αυτό είναι σαν να πετάς το μωρό μαζί με το νερό της σκάφης. Αν και οι προηγούμενες διαιρέσεις στο εσωτερικό του εργατικού κινήματος, ιδιαίτερα στην Καταλονία, ενίσχυσαν τις διαιρέσεις της πολεμικής περιόδου στη Δημοκρατική ζώνη, αυτό δεν ήταν η μόνη αιτία. Ο θρίαμβος του σταλινισμού στην ΕΣΣΔ έδωσε εντονότερα χαρακτηριστικά στην αντεπανάσταση στην Ισπανία. Η σοβιετική επέμβαση συνέκλινε με τις ριζοσπαστικοποιημένες και υφιστάμενες διαιρέσεις, ιδιαίτερα την οξύτατη εκστρατεία εναντίον του «φασισμού του Τρότσκι» που διαμόρφωνε το σκηνικό για την επίθεση στην επανάσταση γενικά και το POUM ειδικότερα. Ενώ ο όγκος των νέων πληροφοριών από τα σοβιετικά αρχεία υποδηλώνει ότι η παρέμβαση αυτή δεν ήταν ούτε συνεκτική, ούτε αποτελεσματική, αντί να δείχνει έλλειψη πρόθεσης αντανακλά τη δυσκολία ενός αυταρχικού καθεστώτος να κάνει τους πράκτορές του να παράσχουν οποιαδήποτε συνεπή συμβουλή ή πληροφορία.26 Ο ιστορικός Daniel Kowalsky, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι Σοβιετικοί διπλωμάτες, σύμβουλοι και πράκτορες της NKVD είχαν ένα «αποφασιστικό ρόλο στο σχεδιασμό της πολιτικής της Δημοκρατίας».27
Ο Sennett αντιλαμβάνεται επίσης την περιγραφή των οδομαχιών μεταξύ των επαναστατών και των δυνάμεων που υποστηρίζονταν απ’ τους σταλινικούς στη Βαρκελώνη τον Μάιο του 1937 ως κατ’ ουσίαν, ζήτημα δημόσιας τάξης, με την αστυνομία να πηγαίνει με την πλευρά των κομμουνιστών.28 Το POUM είδε αυτή τη σύγκρουση ως μια πάλη για την υπεράσπιση των κατακτήσεων της επανάστασης, καλώντας σε δημιουργία επιτροπών για την υπεράσπιση της επανάστασης στις γειτονιές και στους χώρους εργασίας και τη δημιουργία ενός Επαναστατικού Εργατικού Μετώπου με τις αναρχικές οργανώσεις. Ταυτόχρονα, επανέλαβε την έκκλησή του για μια κυβέρνηση των οργανώσεων των εργατών, προκειμένου να σωθεί η επανάσταση και να προχωρήσει μπροστά. Η άρνηση της ηγεσίας της CNT να εξετάσει κάθε πρωτοβουλία που θα μπορούσε να σπάσει την «αντι-φασιστική ενότητα», πόσο μάλλον να οικοδομήσει μια εναλλακτική κρατική εξουσία, σήμαινε ότι το POUM ήταν μόνο του. Περισσότερο από ποτέ τα γεγονότα του Μαΐου υπογράμμισαν ότι το κεντρικό πρόβλημα για το κόμμα ήταν η αδυναμία του να σπάσει την κυριαρχία του αναρχισμού μέσα στα πιο μαχητικά τμήματα της εργατικής τάξης.
Ο Τρότσκι πίστευε ότι η εξουσία θα μπορούσαν να είχε καταληφθεί τον Μάιο. Η πραγματική ισορροπία δυνάμεων εκείνη την περίοδο δείχνει ότι ο Τρότσκι είχε λάθος στο θέμα αυτό και ότι η εργατική τάξη, όπως υποστήριξε το POUM, βρέθηκε σε θέση άμυνας.29 Ο Sennett, ωστόσο, για άλλη μια φορά ακολουθεί τη γραμμή της επιχειρηματολογίας του Τρότσκι υποστηρίζοντας ότι «όταν παρουσιάστηκε η στιγμή που θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία για να καταλάβουν την εξουσία στη Βαρκελώνη, οι πρώην μαθητές της δράσης των μπολσεβίκων στην Πετρούπολη δεν προσπάθησαν να επαναλάβουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Λένιν και του Τρότσκι». Το τελευταίο φαίνεται ιδιαίτερα άστοχο, καθώς ο Sennett αναφέρει αλλού ότι δεν υπήρχε «ρεαλιστική προοπτική» κατάληψης της εξουσίας στην πόλη και ισχυρίζεται ότι κάθε προσπάθεια να το κάνουν θα μπορούσε μόνο να βλάψει τη Δημοκρατική πολεμική προσπάθεια.30
Το πιο άμεσο αποτέλεσμα των γεγονότων του Μάη ήταν μια νέα κυβέρνηση με επικεφαλής τον μετριοπαθή σοσιαλιστική Χουάν Νεγκρίν, οι στόχοι της οποίας συνέπεσαν ακόμη πιο στενά με του Στάλιν και η οποία τον Ιούνιο έθεσε εκτός νόμου το POUM. Πρόσφατες μελέτες υπαινίσσονται ότι ήταν οι ενέργειες του ίδιου POUM που προκάλεσαν τη διάλυσή του.31 Ο Sennett φαίνεται να αποδέχεται την επιχειρηματολογία αυτή, παρά το γεγονός ότι σχολιάζει ότι «ενώ το POUM και η CNT ... μπορεί να επικριθούν ότι υιοθετούσαν θέσεις που κατά καιρούς αποσπούσαν την προσοχή από την πολεμική προσπάθεια, οι κομουνιστές συχνά φαίνονταν ότι διεξήγαγαν τον δικό τους εσωτερικό πόλεμο στη Δημοκρατική ζώνη».32
Πριν από τα γεγονότα του Μαΐου ο Αντρέου Νιν υποστήριξε ότι ήταν ακόμα δυνατό η εργατική τάξη να πάρει την εξουσία ειρηνικά, λόγω της δύναμης των οργανώσεών της και του γεγονότος ότι παρέμεινε οπλισμένη. Ο Τρότσκι, ίσως σωστά, απέρριψε ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Ο Sennett, πιστεύοντας ότι Νιν κάνει τέτοιους ισχυρισμούς μετά τις συγκρούσεις του Μαΐου, είναι ιδιαίτερα καυστικός.33 Αλλά ο Νιν μιλώντας στις αρχές Απριλίου, προειδοποίησε ότι «αν η εργατική τάξη αφήσει να περάσει η ευκαιρία να πάρει την εξουσία ειρηνικά, στο μέλλον θα πρέπει να στραφεί προς ένα βίαιο αγώνα για να τελειώσει με την αστική τάξη και το ρεφορμισμό».34 Πιο συγκεκριμένα, το κείμενο το οποίο ο Sennett αναφέρει επαναλαμβάνοντας την επιχειρηματολογία του ότι ο Νιν εξακολουθούσε να πιστεύει στη δυνατότητα μιας ειρηνικής κατάληψης της εξουσίας μετά τα γεγονότα του Μαΐου, γράφτηκε στα τέλη Μαρτίου.35 Ούτε ο Νιν, ούτε η ηγεσία του POUM μίλησαν για ένα τέτοιο ενδεχόμενο, μετά τις μάχες Μαΐου.
Η άμεση συνεργασία του Τρότσκι με το POUM ήταν μια πραγματική πιθανότητα κατά την έναρξη της επανάστασης. Όχι μόνο επειδή το κόμμα επηρεαζόταν από τις αντιλήψεις του Τρότσκι για την επανάσταση και την αντιπολίτευση στον σταλινισμό, αλλά και επειδή κατά τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου υπήρξαν επαφές μεταξύ του Νιν και άλλων πρώην ηγετών της ICE και του τροτσκιστική εκπροσώπου στη Βαρκελώνη, του Ζαν Ρους. Μια επιστολή από τον Τρότσκι στις 16 Αύγούστου 1936 που προέτρεπε σε συμφιλίωση με το POUM υποκλάπηκε από τη μυστική αστυνομία του Μπενίτο Μουσολίνι. Οι επαφές αυτές τελείωσαν όταν οι Γάλλοι τροτσκιστές δημοσίευσαν ένα εσωτερικό κείμενο του Τρότσκι που προειδοποιούσε ενάντια σε οποιαδήποτε συμφιλίωση με τους «ματαιόδοξους κεντριστές» του POUM. Η θρησκευτική συμπεριφορά των οπαδών του στην Ισπανία, έκανε τα υπόλοιπα.36
Η φύση των ύστερων γραπτών και η πολιτική μέθοδος του Τρότσκι πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά την αξιολόγηση της ανάλυσής του για τα γεγονότα στην Ισπανία και το ρόλο του POUM.37 Όπως επισημαίνει ο Sennett:
«Η κριτική του Τρότσκι για τον Νιν και το POUM μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο από την εκτίμηση της απόλυτης πίστης του στην ικανότητα του να επηρεάζει τα γεγονότα... της πεποίθησης ότι, όσο μικροσκοπικός και να ήταν ο αρχικός πυρήνας των επαναστατών, με τη σωστή θεωρία, την ηγεσία και το πρόγραμμα, αυτή η μικρή ομαδοποίηση θα μπορούσε να μετατραπεί σε ένα επαναστατικό κόμμα με μαζική υποστήριξη σε μια περίοδο της επαναστατικής κρίσης.»38
Αλλά για τον Τρότσκι, ο οποίος έγραφε το Δεκέμβριο του 1937 «σε αντίθεση με τις προθέσεις του, το POUM αποδείχθηκε ότι είναι σε τελική ανάλυση το βασικό εμπόδιο στο δρόμο για τη δημιουργία ενός επαναστατικού κόμματος».39 Στη νέα έκδοση του κειμένου του ο Sennett κρατάει αποστάσεις από τις μάλλον «πιο σκληρές και λιγότερο δικαιολογημένες» καταδίκες του Τρότσκι για το POUM. Σύμφωνα με τον Sennett, ο Τρότσκι:
«Απέτυχε να εκτιμήσει, από τη μία πλευρά, την ηγεμονία των Σοσιαλιστών και των αναρχοσυνδικαλιστών πάνω στο ισπανικό εργατικό κίνημα, και, από την άλλη, την ταχεία αύξηση των στρατολογιών και της δύναμης [των κομμουνιστών] μετά τον Ιούλιο του 1936. Υπήρχε λίγος χώρος για μια νέα πολιτική δύναμη. Είναι αξιοσημείωτο ότι το POUM, το οποίο σε μεγάλο βαθμό περιοριζόταν στην Καταλονία, κέρδισε τόσους πολλούς υποστηρικτές και ασκούσε τόσο μεγάλη επιρροή»40
Έχοντας έτσι επισημάνει ένα πρόβλημα στα γραπτά του Τρότσκι για το POUM, ο Sennett επικρίνει αργότερα το POUM επειδή δεν ήταν -τον Μάιο- «ένα κόμμα της πρωτοπορίας» ικανό να καθορίσει τα γεγονότα. Αλλά δεν προσφέρει εναλλακτική στρατηγική. Έχουμε μείνει με το συμπέρασμα ότι δεν ήταν εφικτή η νίκη ούτε ενός επαναστατικού ούτε ενός Λαϊκού Μετώπου.41 Ωστόσο, τέτοια η μοιρολατρεία δεν οδηγεί σε καλύτερη κατανόηση του τι διακυβεύτηκε και τι επιλογές υπήρχαν διαθέσιμες για την επαναστατική αριστερά στην Ισπανία το 1936. Αντίθετα αυτό που απομένει είναι μια συγκεχυμένη και ελλιπής αφήγηση των γεγονότων και των συνεπειών τους.
Μετάφραση: e la libertà
Andy Durgan, «Trotsky and the POUM», International Socialism, τεύχος 147, 6 Ιουλίου 2015.
Βιβλιογραφία
Alba, Victor, 1973, El Marxismo en España (B Costa-Amic).
Alba, Victor, and Stephen Schwartz, 1988, Spanish Marxism versus Soviet Communism: A History of the POUM (Transaction Books).
Durgan, Andy, 1996, BOC El Bloque Obrero y Campesino 1930-1936 (Laertes).
Durgan, Andy, 2006, “Marxism, War and Revolution: Trotsky and the POUM”, Revolutionary History, volume 9, number 2.
Durgan, Andy, 2007, “Trotsky, el POUM y los hechos de mayo”, Viento Sur, number 93.
Durgan, Andy (ed), 2011a, Introducción y selección de textos: ¿Socialismo o fascismo? Joaquín Maurín y la revolución española 1934-1936 (Gobierno de Aragón).
Durgan, Andy, 2011b, “Workers’ Democracy in the Spanish Revolution, 1936-1937” in Immanuel Ness, and Dario Azzellini (eds), Ours to Master and to Own: Workers’ Control from the Commune to the Present (Haymarket Books).
Graham, Helen, 2002, The Spanish Republic at War 1936-1939 (Cambridge University Press).
Guillamón, Agustín (ed), 1996, Documentación histórica del trosquismo español (1936-1948) (Ediciones de la Torre).
Hallas, Duncan, 1979, Trotsky’s Marxism (Pluto Press), Marxists’ Internet Archive.
Hernández Sánchez, Fernando, 2010, Guerra o Revolución. El Partido Comunista de España en la guerra civil (Crítica).
Iglesias, Ignacio, 1977, León Trotski y España 1930-1939 (Ediciones Júcar).
Kowalsky, Daniel, 2004, La Unión Soviética y la Guerra Civil Española (Crítica).
Maurín, Joaquin, 1966, Revolución y contrarrevolución en España (Ruedo Ibérico).
Molyneux, John, 1981, Leon Trotsky’s Theory of Revolution (Harvester).
Morrow, Felix, 1974 [1938], Revolution and Counter-Revolution in Spain (Pathfinder), Marxists’ Internet Archive.
Nin, Andreu, 2008, La revolución española (1930-1937) (El Viejo Topo).
Pagès, Pelai, 1977, El movimiento trotskista en España (1930-1935) (Ediciones península).
Pagès, Pelai, 2007, Cataluña en guerra y en revolución (1936-1939) (Espuela de Plata).
Pagès, Pelai, 2011, Andreu Nin: Una vida al servicio de la clase obrera Barcelona (Laertes).
Radosh, Ronald, Mary Habeck, and Grigory Sevostianov (eds), 2001, Spain Betrayed: The Soviet Union in the Spanish Civil War (Yale University Press).
Riottot, Yveline, 2004, Joaquín Maurín o La utopía desarmada (Gobierno de Aragón).
Sennett, Alan, 2014, Revolutionary Marxism in Spain 1930-1937 (Brill).
Solano, Wilebaldo, 1999, El POUM en la historia: Andreu Nin y la revolución española (Los Libros de la Catarata).
Tosstorff, Reiner, 2009, El POUM en la revolució espanyola (Editorial Base).
Trotsky, Leon, 1973, The Spanish Revolution (1931-1939) (Pathfinder).
Trotsky, Leon, 1984 [1934], “El conflicto Catalán y las tareas del proletariado”, Inprecor (November).
Viñas, Angel, 2007, El escudo de la República (Crítica).
Σημειώσεις
1 Το πιο σημαντικό: Trotsky, Leon, 1973, The Spanish Revolution (1931-1939) (Pathfinder)., και Morrow, Felix, 1974 [1938], Revolution and Counter-Revolution in Spain (Pathfinder), Marxists’ Internet Archive.
2 Η μόνη γενική ιστορία του POUM διαθέσιμη στην αγγλική γλώσσα είναι των Alba και Schwartz, 1988, δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα ισπανικά το 1973.
3 Durgan, 2006.
4 Maurín , 1966, σελ. 3.
5 Durgan, 1996, σσ. 97-102· Durgan, 2006, σσ. 32-33.
6 Τον Οκτώβριο του 1934 έγινε μια επαναστατική γενική απεργία ενάντια στη συμμετοχή στην κυβέρνηση της σκληρής δεξιάς CEDA.
7 La Nueva Era, Μάιος 1936.
8 Sennett, 2014, σσ. 119, 188, 219, 220, 268, 285.
9 Pagès, 1977, σελ. 285.
10 Sennett, 2014, p189.
11 Trotsky, 1984.
12 Sennett, 2014, σσ. 123-124 και 274. Αντίθετα, αλλού αναφέρει ότι οι «τελικές δράσεις [του POUM το 1937] απέδειξαν ότι ήταν ένα επαναστατικό μαρξιστικό κόμμα» και «παρά τις προθέσεις του [η υπογράμμιση δική μου], το POUM ήταν τελικά ένα λενινιστικό κόμμα και όχι μια ποιοτικά νέα μορφή επαναστατικής οργάνωσης» - Sennett, 2014, σσ. 268, 284.
13 Durgan, 2011α, σσ. 135-136. Στα τέλη του 1935 η ηγεσία του POUM δήλωσε ότι ήταν το «πραγματικό Κομμουνιστικό Κόμμα της Καταλονίας και της Ισπανίας» -Durgan, 1996, σελ. 526.
14 Sennett, 2014, σσ. 271, 283. Αλλού, για μια ακόμη φορά αντιφάσκοντας με τον εαυτό του, δηλώνει ότι «η αποτυχία της εξέγερσης του Οκτώβρη ήταν ένα σοβαρό πλήγμα γι’ αυτούς που υποστήριζαν την προλεταριακή επανάσταση» - Sennett, 2014, σελ. 209.
15 Sennett, 2014, σσ. 97, 219, 221, 223, 283. Ο Sennett σωστά σχολιάζει ότι οι απόψεις κάποιων ιστορικών ότι: «Το POUM υποστήριξε τη συμμαχία του Λαϊκού Μετώπου, μετά τις εκλογές του Φεβρουαρίου» είναι λανθασμένες - Sennett, 2014, σελ. 223· Επιπλέον, η ανταρσία των στρατιωτικών της 17ης Ιουλίου: «φάνηκε να επιβεβαιώνουν τις προβλέψεις του POUM, για επικείμενη κατάρρευση της δημοκρατίας μέσα στην επαναστατική κρίση».
16 Για μια συζήτηση για αυτό δείτε Durgan, 2006, σσ. 35-38.
17 Durgan, 2006, σελ. 44.
18 Δείτε Nin «Le problème des organes du Pouvoir dans la Révolution espagnole», Julliet, νο 1, Παρίσι-Βαρκελώνη, Ιούνιος 1937. Εκδόθηκε για πρώτη φορά στα ισπανικά στο Balance, νο 2, Ιούνιος 1995, και αναπαράγεται επίσης στο Nin, 2008 .
19 Επίσης, από το «Le problème des organes du Pouvoir dans la Révolution espagnole», - Nin, 2008.
20 Για μια συζήτηση σχετικά με τη φύση της επαναστατικής εξουσίας στην Ισπανική Επανάσταση δείτε Durgan, 2011β.
21 Sennett, 2014, σσ. 282, 273.
22 Sennett, 2014, σελ. 87.
23 Sennett, 2014, σελ. 286.
24 Συγκεκριμένα Graham, 2002· Kowalsky, 2004· Viñas, 2007· Hernández Sanchez, 2010.
25 Sennett, 2014, σσ. 120, 230, 265, 266, 286.
26 Αφού αφιέρωσε υπερβολικά μεγάλο χώρο στην πολύ ανάμεικτη συλλογή εγγράφων των Radosh, Habeck και Sevostianov, 2001, ο Sennett παραδέχεται ότι είναι ελάχιστα επιμελημένη και υπόκειται σε άκρως αμφιλεγόμενο ιστορικό υπομνηματισμό και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «δεν είναι σαφές ότι [το βιβλίο] παρέχει κάποια νέα πληροφορία» - Sennett, 2014, σελ. 249.
27 Kowalsky, 2004, σελ. 6.
28 Sennett, 2014, p254-256, 266· ακολουθεί τον Graham, 2002, σσ. 254-315.
29 Βλέπε Durgan, 2007.
30 Sennett, 2014, σσ. 257, 260, 268.
31 Ειδικά Graham, 2002· Viñas, 2007· και Hernández Sanchez, 2010.
32 Sennett, 2014, σσ. 240-241, 262, 264-265. Ο Sennett, για μια ακόμη φορά μετά την Helen Graham, δικαιολογεί τον αποκλεισμό του POUM από τη Junta της Μαδρίτης γιατί καθώς ήταν ένα μικρό κόμμα αυτό ήταν «κάτι απλό που δεν θα προκαλούσε διαμάχες» - Sennett, 2014 σελ. 238· αλλά παραλείπει να αναφέρει ότι την παραμονή της επίθεσης των φασιστών στην πρωτεύουσα, τον Οκτώβριο του 1936 το αρχηγείο της νεολαίας του POUM δέχθηκε επίθεση από την Κομμουνιστική Νεολαία και ο κομματικός Τύπος και ο ραδιοφωνικός σταθμός του έκλεισαν.
33 Sennett, 2014, σσ. 260, 284.
34 Nin, αναφέρονται στον Tosstorff, 2009, σελ. 100.
35 Boletín Interior. Órgano de información y discusión del Comité Ejecutivo del Partido Obrero de Unificación Marxista, 5 Απριλίου 1937.
36 Durgan, 2006, σσ. 54-61· κατά παράξενο τρόπο, δεδομένου του στόχου τον οποίο έχει θέσει, ο Sennett δεν αναφέρει καθόλου την ισπανική ομάδα Μπολσεβίκοι-Λενινιστιές.
37 Σχετικά με το «σχεδόν χιλιαστικό και μεσσιανικό στοιχείο» στην πολιτική του Τρότσκι εκείνη την εποχή βλ Molyneux, 1981, σελ. 185, και Hallas, 1979, σσ. 103-104.
38 Sennett, 2014, σελ. 62· επίσης, δείτε Durgan, 2006, σσ. 61-65, που χρησιμοποιεί το ίδιο επιχείρημα.
39 Trotsky, 1973, σελ. 318.
40 Sennett, 2014, σελ. 108.
41 Sennett, 2014, σσ. 268, 273. Και καταλήγει: «πιστεύοντας ότι, παρουσιάζοντας μια μέτρια, δημοκρατική και σαφώς μη επαναστατική Ισπανική Δημοκρατία ήταν πιθανό να πείσουν τις κυβερνήσεις της Βρετανίας και της Γαλλίας να εγκαταλείψουν την κακόβουλη ουδετερότητά τους, τόσο ο Νεγκρίν όσο και ο Στάλιν αποδείχτηκαν εξίσου παραπλανημένοι» - Sennett, 2014, σελ. 286.
