Dave Sewell
Φιντέλ Κάστρο 1926-2016
Όταν ο νεαρός Φιντέλ Κάστρο δικαζόταν για μια ένοπλη επίθεση στην Μονκάδα το 1953, τόλμησε να πει στο δικαστήριο, «Καταδικάστε με. Δεν πειράζει. Η ιστορία θα με δικαιώσει.»
Έξι χρόνια αργότερα ήταν πρωθυπουργός της Κούβας, και ηγήθηκε της κυβέρνησής της για 49 χρόνια πριν από την επίσημη αποχώρηση του το 20081.
Η ιστορία πρέπει να τον κρίνει, τόσο ως μαχητή της ελευθερίας, του οποίου η περιφρόνηση ταπείνωσε τον ιμπεριαλισμό των ΗΠΑ, όσο και ως κυβερνήτη μιας καταπιεστικής και άνισης κοινωνίας.
Γεννημένος το 1926, ο Κάστρο μεγάλωσε σε μια Κούβα που ήταν ουσιαστικά μια αποικία. Η ισπανική κυριαρχία είχε τελειώσει μόλις το 1898, εν μέρει μέσω της στρατιωτικής επέμβασης των αμερικανικών στρατευμάτων που πήραν την σκυτάλη από εκείνο το σημείο.
Το νέο κουβανικό σύνταγμα επέτρεπε στις ΗΠΑ να παρεμβαίνουν όποτε απειλούνταν τα συμφέροντά τους. Το Γκουαντάναμο ήταν «μισθωμένο» για να γίνει μια αμερικανική βάση και στεγάζει ακόμα την πιο διαβόητη φυλακή του κόσμου2.
Οι επιχειρήσεις των ΗΠΑ αγόρασαν το μεγαλύτερο μέρος της γης της Κούβας και καθήλωσαν την οικονομία της σε μια μονοκαλλιέργεια ζάχαρης.
Η Κούβα ήταν κρίκος της αλυσίδας κυριαρχίας των ΗΠΑ σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Οι αμερικανικές επιχειρήσεις λεηλατούσαν τους πόρους της, από την United Fruit που μετέτρεψε τη Γουατεμάλα σε «Δημοκρατία της Μπανάνας»3, μέχρι τους γίγαντες του χαλκού, που έσκαβαν την ύπαιθρο της Χιλής και υποχρέωναν σε δουλειά μέχρι θανάτου χιλιάδες ανθρακωρύχους.
Βία
Αυτή η πολιτική, την ποια ο πρόεδρος Θεόδωρος Ρούζβελτ είχε αποκαλέσει πολιτική του «Μεγάλου Ραβδιού», υποστηριζόταν από τη βία των δυνάμεων των ΗΠΑ και των δικτατοριών που έστησαν.
Ο Κάστρο άνηκε σ’ ένα ευρύτερο περιβάλλον μεσοαστών πατριωτών φοιτητών που αγανάκτησαν με αυτόν τον ιμπεριαλισμό και αγωνίστηκαν γενναία εναντίον του4. Ο ίδιος επικεντρώθηκε σε ένοπλες ενέργειες από μικρές κατ’ ανάγκη και συνωμοτικές ομάδες.
Η δίκη του για την επίθεση στην Μονκάδα βοήθησε να εκτιναχτεί στην ηγεσία της κουβανικής αντιπολίτευσης. Ονόμασε την οργάνωση του το Κίνημα της 26ης Ιούλη σύμφωνα με την ημερομηνία της επίθεσης.
Αλλά σε αυτήν συμμετείχαν μόνο 140 αγωνιστές και απέτυχε, αφήνοντας τους μισούς απ’ αυτούς νεκρούς και τον Κάστρο στη φυλακή μέχρι να του δοθεί αμνηστία δύο χρόνια αργότερα.
Οι αποτυχίες των άλλων δυνάμεων της αντιπολίτευσης βοήθησαν ώστε οι μέθοδοι του Κάστρο να φαίνεται οι μόνες δυνατές.
Ο Πρόεδρος Φουλχένσιο Μπατίστα ακύρωσε την εκλογική διαδικασία και απαγόρευσε την κοινοβουλευτική αντιπολίτευση με ένα πραξικόπημα το 1951.
Μαζικές απεργίες και διαδηλώσεις το 1933 είχαν αποδείξει την δύναμη της εργατικής τάξης της Κούβας. Αλλά το Κομμουνιστικό Κόμμα πήρε μέρος στην πρώτη κυβέρνηση του Μπατίστα, οδήγησε στην αδράνεια το εργατικό κίνημα και απαξιώθηκε σε μια ολόκληρη γενιά ριζοσπαστικοποίησης.
Υπήρχαν και άλλες ένοπλες ομάδες. Αλλά, καθώς η καταστολή του Μπατίστα οδήγησε στον θάνατο τους ηγέτες τους, ο Κάστρο επιδέξια ανήλθε αυτός και το Κίνημα της 26ης Ιουλίου στην ηγεσία τους.
Μαζί με μια ομάδα Κουβανών εξόριστων, και τον αργεντινό Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα, ξεκίνησε μια εισβολή από το Μεξικό τον Νοέμβριο του 1956, ελπίζοντας ότι θα τους υποδεχτεί μια μαζική εξέγερση.
Αυτό δεν έγινε και οι περισσότεροι σκοτώθηκαν. Αλλά οι επιζήσαντες άρχισαν έναν μακρύ ανταρτοπόλεμο στα βουνά της Κούβας. Η στήριξη του αγροτικού πληθυσμού τους βοήθησε να κερδίσουν μάχες, και να κάνουν νέες στρατολογίες.
Η αντίσταση στον Μπατίστα κλιμακωνόταν στις πόλεις της Κούβας, συμπεριλαμβάνοντας γενικές απεργίες και εκλογικό μποϊκοτάζ. Το όλο και πιο μισητό καθεστώς άρχισε να σαπίζει από μέσα, και οι υποστηρικτές του στις ΗΠΑ αμφιταλαντεύονταν.
Ο Κάστρο χρησιμοποίησε το κύρος των ανταρτών για να εξασφαλίσει την ηγεσία της αντιπολίτευσης, και να διασφαλίσει ότι ο στρατός του ήταν η μόνη ικανή οργάνωση να αναλάβει την εξουσία, όταν έπεσε το καθεστώς.
Ήταν ένας ηρωικός αγώνας. Αλλά δεν ήταν μια κομμουνιστική επανάσταση, όπως την προέβλεπαν ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς5, η βασική αρχή των οποίων ήταν, ότι «η χειραφέτηση της εργατικής τάξης πρέπει να κατακτηθεί από την ίδια την εργατική τάξη».
Στην επανάσταση της Κούβας, ο Κάστρο και οι σύμμαχοί του έκαναν ό,τι μπορούσαν για να περιορίσουν το ρόλο των εργατών στην υποστήριξη των ανταρτών. Μέσα στον ενθουσιασμό από την πτώση του Μπατίστα, τον Ιανουάριο του 1959, οι εργάτες άρχισαν να ριζοσπαστικοποιούνται -και Κάστρο το θεώρησε αυτό απειλή.
Τον Φεβρουάριο κατήγγειλε ότι, «στις διαδηλώσεις της εργατικής τάξης, τα πανό και τα αιτήματα που προβάλλουν χρησιμοποιούν τον ίδιο τόνο που χρησιμοποιούσαν όταν υπήρχε μια μη επαναστατική κυβέρνηση». «Οι μάζες δεν συνειδητοποιούν ότι αυτή είναι η κυβέρνησή τους. Έχει κανείς την αίσθηση ότι εξακολουθούν να έχουν κατά νου την ιδέα ότι η κυβέρνηση και ο λαός είναι διαφορετικά πράγματα.»
Αυταρχισμός
Σε λίγο περισσότερο από ένα χρόνο είχε θέσει τέρμα στην αναβίωση της δημοκρατίας μέσα στα συνδικάτα και έθεσε υπό τον έλεγχο του τον αντιπολιτευόμενο τύπο.
Η νέα κυβέρνηση θέσπισε τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις που είχε υποσχεθεί στους αγρότες, ενώ αναζητούσε μια συμβιβαστική λύση με τις ΗΠΑ και τους πλούσιους Κουβανούς. Η αδιαλλαξία τους όμως την ανάγκασε να ριζοσπαστικοποιήθει.
Οι ΗΠΑ όπλισαν δεξιούς αντάρτες, και απείλησαν να σταματήσουν να αγοράζουν κουβανική ζάχαρη. Οι σύμμαχοι των ΗΠΑ σταμάτησαν τις πωλήσεις όπλων και άλλες ζωτικές προμήθειες στην Κούβα, με αποτέλεσμα να τα αγοράζει από τη Ρωσία. Τα διυλιστήρια τα οποία άνηκαν στις ΗΠΑ αρνήθηκαν να επεξεργαστούν το ρωσικό πετρέλαιο, και έτσι Κάστρο τα εθνικοποίησε.
Το εμπορικό εμπάργκο που επέβαλαν οι ΗΠΑ προκάλεσε σκληρές συνθήκες ζωής για τους απλούς Κουβανούς για ολόκληρες δεκαετίες. Πράκτορες των ΗΠΑ πραγματοποιούσαν τρομοκρατικές επιθέσεις6 που σκότωσαν Κουβανούς αμάχους.
Η CIA, την περίοδο που πρόεδρος των ΗΠΑ ήταν ο Τζον Φ. Κένεντι, πραγματοποίησε ακόμη και εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων της Κούβας χρησιμοποιώντας δεξιούς αντάρτες.
Η επιδρομή τους το 1961 απέτυχε θεαματικά, όπως και ο Κάστρο είχε αποτύχει πέντε χρόνια νωρίτερα. Αλλά ενώ η δική του δράση είχε κλιμακώσει την αντίσταση στον Μπατίστα, οι αποκρουστικές ενέργειες των ΗΠΑ κλιμάκωσαν την υποστήριξη προς τον Κάστρο.
Ο κόσμος είχε ήδη δει τα βάναυσα αποτελέσματα των αμερικάνικων πραξικοπημάτων σε όλη τη Λατινική Αμερική, κυρίως στη Γουατεμάλα το 1954. Για την ανατροπή του μεταρρυθμιστή Χάκοβο Αρβένζ έστειλαν στρατεύματα και βομβάρδισαν την πρωτεύουσα.
Ένα επιτυχημένο πραξικόπημα στην Κούβα θα μπορούσε να μοιάζει περισσότερο με ό,τι συνέβη στη Χιλή το 1973, όταν ο στρατηγός Αουγκούστο Πινοσέτ, υποστηριζόμενος από τις ΗΠΑ, έσφαξε χιλιάδες πολίτες. Αντί γι’ αυτό, η Κούβα απέδειξε ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να ηττηθούν, μόλις 50 μίλια από την ακτή τους.
Αυτό ήταν το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο Κάστρο ανακήρυξε τον σοσιαλισμό τον Δεκέμβριο του 1961, τρία χρόνια μετά την κατάληψη της εξουσίας. Υπήρχαν δύο πλευρές σε αυτήν την πρόκληση του.
Από τη μια πλευρά ο Κάστρο έπαιρνε μια πιο έντονα αντι-ιμπεριαλιστική στάση. Έκανε έκκληση στους φτωχούς σε όλη την Αμερική, και ενθάρρυνε τον Γκεβάρα να «εξαπλώσει την επανάσταση».
Αργότερα έστειλε υποστήριξη και στρατιώτες στα κράτη της νότιας Αφρικής για να πολεμήσει το απαρτχάιντ.
Αλλά σε έναν κόσμο πολωμένο από τον Ψυχρό Πόλεμο, αυτό που για τον Κάστρο σήμαινε σοσιαλισμός ήταν περισσότερα μια ευθυγράμμιση με την μία υπερδύναμη για να αντισταθεί στην άλλη. Μια αρχικά απρόθυμη συμμαχία με τη Σοβιετική Ρωσία έγινε κεντρικής σημασίας για την εξουσία του.
Με αυτόν τον τρόπο νίκησε την CIA αλλά με κόστος να γίνει ένα πιόνι στην κούρσα των πυρηνικών εξοπλισμών. Η Κούβα επέζησε του εμπάργκο των ΗΠΑ με το να μετατραπεί σε μια δεσμευμένη αγορά για κακής ποιότητας εμπορεύματα του Ανατολικού Μπλοκ και συνέχισε την εξάρτησής της από τις εξαγωγές ζάχαρης.
Το νέο Κομμουνιστικό Κόμμα, που ο Κάστρο δημιούργησε το 1965, δεν ήταν ένα εργαλείο της εξέγερσης των εργατών από τα κάτω, αλλά ένα εργαλείο κρατικού ελέγχου από τα πάνω.
Πολλοί από τους παλιούς πλούσιους Κουβανούς τράπηκαν σε φυγή, αλλά διαμορφώθηκε μια νέα άρχουσα τάξη, η οποία βασιζόταν στην κρατική ιδιοκτησία και όχι στην εργατική εξουσία. Αυτό άφησε τις βασικές αρχές της καπιταλιστικής κοινωνίας ανέγγιχτες. Η εκμετάλλευση συνεχίστηκε, όπως και η καταπίεση που γεννιέται από αυτήν.
Παρά τα μεγάλα κέρδη στην εκπαίδευση, πολλοί Κουβανοί εξακολουθούν να έχουν κακές συνθήκες στέγασης και χαμηλούς μισθούς. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις μαύρους Κουβανούς, που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν θεσμικό ρατσισμό και επλήγησαν περισσότερο από την «ειδική περίοδο» της οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 1990, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.
Η επιτυχία του κράτους στην ανάπτυξη της υγειονομικής περίθαλψης είναι σωστό να εκθειάζεται. Αλλά χρησιμοποιείται περισσότερο για την εξωτερική πολιτική -για παράδειγμα στέλνοντας γιατρούς στη Βενεζουέλα σε αντάλλαγμα για το πετρέλαιο- παρά για πρόνοια προς τους φτωχούς.
Η έκτρωση δεν είχε αποποινικοποιηθεί πλήρως μέχρι το 1979. Η ενδοοικογενειακή βία παρέμεινε σιωπηρά αποδεκτή. Ακόμα και σήμερα, η έλλειψη ευκαιριών οδηγεί πολλές γυναίκες στην εργασία του σεξ, που είναι ένα σημαντικό μέρος της τουριστικής βιομηχανίας της Κούβας.
Ο Κάστρο καταδίωξε τα ΛΟΑΤΚΙΑ+ άτομα τρομακτικά, με μαζικές συλλήψεις, στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας για «αποκλίνοντες» και ειδική εκπαίδευση για τα αγόρια που κρίνονταν θηλυπρεπή. Αυτό κορυφώθηκε με την απέλαση μέχρι και 10.000 ομοφυλόφιλων και λεσβιών από το 19807.
Το λιώσιμο των πάγων
Η απόσυρση του Κάστρο και μια αναθέρμανση των σχέσεων με τις ΗΠΑ8, ήταν μια ευκαιρία για τους διαδόχους του, για περαιτέρω εγκατάλειψη του ψυχροπολεμικού κρατικού καπιταλισμού υπέρ ενός μοντέλου που βασίζεται στην αγορά.
Ελπίζουν να ακολουθήσουν την Κίνα στο άνοιγμα προς τα μεγάλα κέρδη, ενώ θα συνεχίζουν να καταστέλλουν την αντιπολίτευση. Αν τα καταφέρουν, όπως οι κυβερνήτες της Κίνας, μπορεί να διαπιστώσουν ότι η οικονομική ανάπτυξη φέρνει και μία μεγαλύτερη και δυνητικά πιο μαχητική εργατική τάξη.
Είναι σε αυτούς τους εργαζόμενους, που στηρίζεται κάθε ελπίδα για πραγματικό σοσιαλισμό στην Κούβα.
Ο Κάστρο θα καταδικάζεται από τους υποκριτές απολογητές της άρχουσας τάξης που τον μισούν γιατί αποκάλυψε την αδυναμία τους και γιατί αρνιόταν να ηττηθεί.
Θα ονομάζεται δολοφόνος τύραννος από εκείνους που υποστήριξαν το φασιστικό πραξικόπημα του Πινοσέτ και στηρίζουν το βάναυσο καθεστώς της Σαουδικής Αραβίας σήμερα.
Τους έκανε να τρέμουν, και έδωσε κουράγιο σε επαναστάτες και αντιιμπεριαλιστές σε όλο τον κόσμο. Ήταν καθήκον μας να υποστηρίξουμε την αντίστασή του στις προσπάθειες των ΗΠΑ για εκδίκηση.
Αλλά δεν μπορεί να απαλλαγεί από την κατηγορία ότι καταχράστηκε την ιδέα του κομμουνισμού για να κυβερνήσει μια καπιταλιστική κοινωνία.
Ο σοσιαλισμός -που ισχυριζόταν ότι εκπροσωπούσε- είναι πιο σημαντικός από ποτέ άλλοτε, αλλά για να γίνει πραγματικότητα χρειάζεται η αυτενέργεια των εργατών, όχι ο κρατικός έλεγχος από τα πάνω.
Μετάφραση: e la libertà
Πηγή: Dave Sewell, «Fidel Castro 1926-2016», Socialist Worker, 26 Νοεμβρίου 2016.
Σημειώσεις
1 «Castro and Cuba», Socialist Worker, 26 Φεβρουαρίου 2008.
2 Judith Orr, «Shaker Aamer - 'British state was complicit in my torture in Guantanamo Bay'», Socialist Worker, 15 Δεκεμβρίου 2015.
3 Simon Basketter, «Poisoned by profit: how the banana trade shaped history», Socialist Worker, 25 Μαρτίου 2014.
4 Esme Choonara, «Is it only workers who can lead revolutions?», Socialist Worker, 22 Σεπτεμβρίου 2009.
5 Simon Basketter, «A time of turmoil shaped Karl Marx’s ideas», Socialist Worker, 30 Αυγούστου 2016.
6 John Newsinge, «CIA: the terrible history of the terrorists within», Socialist Worker, 6 Μαΐου 2006.
7 [Σ.τ.Μ.:] Οι διώξεις εναντίον των ομοφυλόφιλων και των λεσβιών άρχισαν να χαλαρώνουν στα τέλη της δεκαετίας του ‘80 και κατά τη δεκαετία του ‘90 η ομοφυλοφιλία αποποινικοποιήθηκε. Ωστόσο, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η αστυνομία συνέχιζε να συλλαμβάνει ομοφυλόφιλους. Από τα μέσα όμως της δεκαετίας, άρχισε να υπάρχει μεγαλύτερη ανοχή από το καθεστώς και το Εθνικό Κέντρο Σεξουαλικής Αγωγής (επικεφαλής του οποίου είναι η Μαριέλα Κάστρο, κόρη του Ραούλ Κάστρο), πίεσε για αναγνώριση των δικαιωμάτων των ΛΟΤΚΙΑ ατόμων, για δωρεάν επεμβάσεις αλλαγής φύλου κτλ.
8 Dave Sewell, «US to end 55-year embargo of Cuba», Socialist Worker, 6 Ιανουαρίου 2015.
