Παλαιστίνιοι σε εκδήλωση για την 35η επέτειο από την ίδρυση της Χαμάς, ανεμίζοντας σημαίες της Παλαιστίνης και της Χαμάς στην πόλη της Γάζας, στη Γάζα [Mustafa Hassona - Anadolu Agency].
Joseph Daher
Για την προέλευση και την ανάπτυξη της Χαμάς
Ο Joseph Daher εξηγεί πώς θα πρέπει να κατανοήσουν οι διεθνιστές που υποστηρίζουν την αυτοδιάθεση των Παλαιστινίων τη Χαμάς ως μια ιστορικά συντηρητική δύναμη, διατηρώντας παράλληλα την αλληλεγγύη τους στον παλαιστινιακό αγώνα.
Η Χαμάς έχει καταδικαστεί ευρύτατα μετά τις επιθέσεις της στις 7 Οκτωβρίου 2023, οι οποίες οδήγησαν στο θάνατο περισσότερων από 1.100 ατόμων. Το Tempest έχει δημοσιεύσει αρκετά κείμενα σε μια συζήτηση σχετικά με τις τακτικές της Χαμάς[1]. Ωστόσο, πολλά σημαντικά ερωτήματα παραμένουν ακόμη ανοικτά. Από πού προήλθε αυτό το κόμμα; Πώς αναπτύχθηκε; Ποιος είναι ο πολιτικός προσανατολισμός και η στρατηγική της Χαμάς; Ποιες είναι οι περιφερειακές συμμαχίες της; Ο Daher εξηγεί ότι η Χαμάς δεν βλέπει τις παλαιστινιακές μάζες, τις περιφερειακές εργατικές τάξεις και τους καταπιεσμένους λαούς ως τις δυνάμεις που θα κερδίσουν την απελευθέρωση. Αντίθετα, επιδιώκει πολιτικές συμμαχίες με τις άρχουσες τάξεις της περιοχής και τα καθεστώτα τους για υποστήριξη στις πολιτικές και στρατιωτικές μάχες τους εναντίον του Ισραήλ. Αλλά ο συντηρητικός χαρακτήρας της Χαμάς δεν πρέπει να εμποδίσει την Αριστερά σε τοπικό και διεθνές επίπεδο να υποστηρίξει τον παλαιστινιακό αγώνα ενάντια σε ένα αποικιοκρατικό και ρατσιστικό καθεστώς απαρτχάιντ που υποστηρίζεται από τον δυτικό ιμπεριαλισμό.
Ο ισραηλινός στρατός κατοχής διεξάγει έναν γενοκτονικό πόλεμο εναντίον του παλαιστινιακού πληθυσμού στη Λωρίδα της Γάζας. Τα 2,4 εκατομμύρια κάτοικοι της Γάζας ζουν υπό συνεχείς ισραηλινούς βομβαρδισμούς και αντιμετωπίζουν πρωτοφανή βία. Περισσότεροι από είκοσι χιλιάδες άνθρωποι έχουν σκοτωθεί από τις ισραηλινές επιδρομές μετά τις 7 Οκτωβρίου 2023. Περισσότεροι από 1,9 εκατομμύρια Παλαιστίνιοι έχουν εκτοπιστεί εντός της Λωρίδας της Γάζας, που αντιπροσωπεύουν πάνω από το 85% του συνολικού πληθυσμού της. Αυτό από πολλές απόψεις αντιπροσωπεύει μια νέα Νάκμπα («καταστροφή»), μετά την πρώτη του 1948, όταν περισσότεροι από 700.000 Παλαιστίνιοι εκδιώχθηκαν με τη βία από τα σπίτια τους και έγιναν πρόσφυγες.
Η Χαμάς έχει καταδικαστεί ευρύτατα μετά τις επιθέσεις της στις 7 Οκτωβρίου 2023, που οδήγησαν στο θάνατο 1.139 ατόμων[2], συμπεριλαμβανομένων 695 Ισραηλινών αμάχων, 373 μελών των δυνάμεων ασφαλείας και 71 αλλοδαπών. Αλλά πολλά σημαντικά ζητήματα έχουν παραβλεφθεί. Από πού προήλθε αυτό το κόμμα; Πώς αναπτύχθηκε; Ποιος είναι ο πολιτικός προσανατολισμός και η στρατηγική της Χαμάς; Ποιες είναι οι περιφερειακές συμμαχίες της;
Προτού συζητήσουμε τη φύση της Χαμάς και αναπτύξουμε μια κριτική προοπτική για αυτό το παλαιστινιακό ισλαμικό κόμμα, πρέπει να διευκρινίσουμε ορισμένες πολιτικές θέσεις. Πρώτον, το Ισραήλ ήταν ανέκαθεν ένα εποικιστικό-αποικιοκρατικό σχέδιο[3] και, ως εκ τούτου, εργάστηκε για να δημιουργήσει, να διατηρήσει και να επεκτείνει την επικράτειά του, επιδιώκοντας να εκτοπίσει με τη βία τους Παλαιστίνιους από τη γη τους. Ομάδες όπως η Human Rights Watch και η Διεθνής Αμνηστία έχουν επίσης χαρακτηρίσει το ισραηλινό κράτος καθεστώς απαρτχάιντ. Δεύτερον, καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας του, το σιωνιστικό κίνημα και στη συνέχεια το ισραηλινό κράτος συμμάχησε με ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και βρήκε υποστήριξη από αυτές, αρχικά με τη βρετανική αυτοκρατορία και στη συνέχεια με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η σημερινή γενοκτονία στη Γάζα λαμβάνει χώρα με την ενεργό υποστήριξη όλων των δυτικών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, από τις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι την Ευρωπαϊκή Ένωση. Χωρίς εξαίρεση, τα κράτη αυτά υποστηρίζουν τη δολοφονική προπαγάνδα του Ισραήλ ότι οι όποιες ενέργειες εναντίον του παλαιστινιακού λαού δικαιολογούνται λόγω του «δικαιώματος του Ισραήλ στην αυτοάμυνα». Αυτό σημαίνει ότι οι Παλαιστίνιοι δεν αγωνίζονται μόνο εναντίον του ισραηλινού κράτους, αλλά και ολόκληρου του δυτικού ιμπεριαλιστικού συστήματος.
Στο πλαίσιο αυτό, οι υποστηρικτές του παλαιστινιακού αγώνα για απελευθέρωση και χειραφέτηση πρέπει να υπογραμμίσουν και πάλι το δικαίωμα των καταπιεσμένων που αντιμετωπίζουν ένα καθεστώς απαρτχάιντ και αποικιοκρατίας να αντιστέκονται. Πράγματι, όπως κάθε άλλος πληθυσμός που αντιμετωπίζει τις ίδιες απειλές, οι Παλαιστίνιοι έχουν αυτά τα δικαιώματα, ακόμη και με στρατιωτικά μέσα, συμπεριλαμβανομένης της Χαμάς. Βεβαίως, αυτό δεν πρέπει να συγχέεται με την υποστήριξη των πολιτικών προοπτικών των διαφόρων παλαιστινιακών πολιτικών κομμάτων ούτε με όλες τις στρατιωτικές ενέργειες που αναλαμβάνουν οι φορείς αυτοί, ιδίως την αδιάκριτη δολοφονία πολυάριθμων αμάχων στις 7 Οκτωβρίου.[4]
Αντίθετα, το ζήτημα για το ισραηλινό κράτος δεν είναι η φύση της πράξης αντίστασης των Παλαιστινίων, ειρηνικής ή ένοπλης, ούτε καν η ιδεολογία της. Μάλλον, κατά την άποψη της ισραηλινής άρχουσας τάξης, κάθε αμφισβήτηση των δομών κατοχής και αποικισμού πρέπει να ποινικοποιείται και να καταστέλλεται. Πριν από τη Χαμάς και ακόμη και σήμερα, διάφορες παρατάξεις του παλαιστινιακού κινήματος –συμπεριλαμβανομένης της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PLO), μέχρι αριστερές οργανώσεις, τη Φατάχ, Παλαιστίνιους προοδευτικούς και δημοκράτες και πολίτες χωρίς σαφή ιδεολογία– έχουν υποστεί ισραηλινή καταστολή. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, ότι ειρηνικές πορείες και συγκεντρώσεις προς τον ισραηλινό διαχωριστικό φράχτη που οργανώθηκαν από νεαρούς διαδηλωτές τους τελευταίους μήνες και, πριν από αυτό, το 2018 και το 2019 (γνωστές ως «Μεγάλη Πορεία της Επιστροφής»[5]) καταστέλλονταν βίαια από τον ισραηλινό στρατό κατοχής, μεταξύ άλλων με πραγματικά πυρά, δακρυγόνα και ακόμη και αεροπορικές επιδρομές. Πολλοί διαδηλωτές –που χαρακτηρίστηκαν ως «τρομοκράτες» παρά τις μη βίαιες διαμαρτυρίες τους– δολοφονήθηκαν και τραυματίστηκαν.
Γενικότερα, η βία που χρησιμοποιεί ο καταπιεστής για να διατηρήσει τις δομές κυριαρχίας και υποταγής του δεν πρέπει ποτέ να εξισώνεται με τη βία των καταπιεσμένων που προσπαθούν να αποκαταστήσουν την αξιοπρέπειά τους και να διεκδικήσουν το δικαίωμά τους να υπάρχουν.
Η φύση του ισραηλινού κράτους και οι πολιτικές του δημιούργησαν τις συνθήκες για τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου[6] και μετά, όπως και κάθε αποικιοκρατικός και κατοχικός παράγοντας σε όλη την ιστορία. Επομένως, είναι σημαντικό να τοποθετήσουμε την επίθεση της Χαμάς μέσα στο ιστορικό αποικιοκρατικό πλαίσιο της Παλαιστίνης.
Οποιαδήποτε σοβαρή και ειλικρινής κριτική στη Χαμάς δεν μπορεί να γίνει χωρίς σαφή αντίθεση στο ισραηλινό απαρτχάιντ και τη φύση του ως ρατσιστικού και αποικιοκρατικού κράτους και σαφή υποστήριξη της αυτοδιάθεσης των Παλαιστινίων και του δικαιώματός τους στην αντίσταση. Η υλοποίηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του παλαιστινιακού πληθυσμού απαιτεί τον τερματισμό της κατοχής, τον τερματισμό του εποικισμού, την ισότητα για τους Παλαιστίνιους και την εξασφάλιση του δικαιώματος επιστροφής για τους Παλαιστίνιους πρόσφυγες.
Από αυτή τη σκοπιά πρέπει να ξεκινήσουμε την κριτική μας για τον πολιτικό προσανατολισμό και τη στρατηγική της Χαμάς.
Η προέλευση και η εξέλιξη της Χαμάς
Η Χαμάς, το αραβικό ακρωνύμιο για το «Ισλαμικό Κίνημα Αντίστασης», ιδρύθηκε επίσημα τον Δεκέμβριο του 1987 στην αρχή της πρώτης παλαιστινιακής Ιντιφάντα. Οι ρίζες της, ωστόσο, ανάγονται στη Μουσουλμανική Αδελφότητα (ΜΑ) της Αιγύπτου, η οποία δραστηριοποιούνταν στη Λωρίδα της Γάζας από τη δεκαετία του 1940, και στην ένωση αλ-Μουτζάμμα αλ-Ισλαμί που ιδρύθηκε από τον σεΐχη Άχμαντ Γιασίν το 1973 στη Γάζα και νομιμοποιήθηκε από την ισραηλινή κατοχική στρατιωτική διοίκηση το 1979. (Άλλοι εξέχοντες ηγέτες ήταν ο φαρμακοποιός Ιμπραχίμ αλ-Γιαζούρι, ο Αμπντ αλ-Αζίζ αλ Ραντίσσι και ο Μαχμούντ Ζαχάρ). Η Αλ-Μουτζάμμα αλ-Ισλαμί ιδρύθηκε και λειτούργησε ως οργάνωση βιτρίνα για τις δραστηριότητες της ΜΑ στη Γάζα.
Οι ισραηλινές κατοχικές αρχές είχαν αρχικά ενθαρρύνει την ανάπτυξη των δομών της αλ-Μουτζάμμα αλ-Ισλαμί σε όλη τη Λωρίδα της Γάζας, ιδίως των κοινωνικών της θεσμών και των πολιτικών της δραστηριοτήτων. Για τις ισραηλινές κατοχικές δυνάμεις, ο στόχος ήταν να αποδυναμώσουν το εθνικό και αριστερό στρατόπεδο ενθαρρύνοντας την ισλαμική εναλλακτική λύση. Επιπλέον, η ΜΑ αποφάσισε να υιοθετήσει μια θέση μη αντιπαράθεσης με τις ισραηλινές δυνάμεις κατοχής, εστιάζοντας αντίθετα στον εξισλαμισμό της παλαιστινιακής κοινωνίας. Η επιλογή της άοπλης αντιπαράθεσης με τον ισραηλινό κατακτητή αμφισβητήθηκε στο εσωτερικό της ΜΑ στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Από αυτή τη διαίρεση προέκυψε μια νέα πολιτική οντότητα, η Ισλαμική Τζιχάντ, της οποίας ηγέτης στη Γάζα ήταν ο Φάθι Σικάκι. Ο Σικάκι επηρεάστηκε επίσης από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 στο Ιράν και την ιδεολογία του Αγιατολάχ Ρουχολλάχ Χομεϊνί.
Το 1987, η Χαμάς γεννήθηκε κυρίως λόγω της πίεσης ενός τμήματος της νεολαίας που επέκρινε την έλλειψη αντίστασης στην ισραηλινή κατοχή. Αυτοί οι ακτιβιστές υποστήριζαν μια πιο συγκρουσιακή πολιτική, σε αντίθεση με την παραδοσιακή εστίαση στον εξισλαμισμό της κοινωνίας. Το ξέσπασμα της Ιντιφάντα το 1987 επέτρεψε σε αυτούς τους υποστηρικτές να αποκτήσουν ισχυρότερη θέση. Έπεισαν τους πιο ανυποχώρητους υποστηρίζοντας ότι οι ισλαμιστές φονταμενταλιστές θα παρακάμπτονταν αν αρνούνταν να εμπλακούν στην Ιντιφάντα.[7]
Ταυτόχρονα, η αυξανόμενη δημοτικότητα της στρατιωτικής αντίστασης της Ισλαμικής Τζιχάντ εναντίον της ισραηλινής κατοχής αποτελούσε ολοένα και περισσότερο άμεση απειλή για τη ΜΑ. Τελικά επιτεύχθηκε μια συμφωνία μεταξύ της παλιάς συντηρητικής φρουράς –η οποία ευνοούσε μια μη συγκρουσιακή προσέγγιση με το Ισραήλ και αποτελούνταν κυρίως από αστούς εμπόρους της ανώτερης μεσαίας τάξης– και μιας νεότερης γενιάς νέων ηγετών που υποστήριζε την αντίσταση και αποτελούνταν κυρίως από άτομα με πανεπιστημιακή μόρφωση από την κατώτερη μεσαία τάξη και σε μεγάλο βαθμό επίσης από τους προσφυγικούς καταυλισμούς. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία της Χαμάς ως ξεχωριστής αλλά συνδεδεμένης οργάνωσης. Τα μέλη της ΜΑ που δεν συμφωνούσαν με την ίδρυσή της μπορούσαν να παραμείνουν εντός της ΜΑ χωρίς να ενταχθούν στη Χαμάς.
Με αυτή τη φόρμουλα, αν η Ιντιφάντα αποτύγχανε, θα μπορούσε να κατηγορηθεί η Χαμάς και όχι η ΜΑ. Στην πραγματικότητα, συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Η συμμετοχή της Χαμάς στην Ιντιφάντα ήταν μια μεγάλη επιτυχία. Ως εκ τούτου, η Χαμάς ενσωμάτωσε σχεδόν το σύνολο των μελών της ΜΑ στη Δυτική Όχθη και τη Λωρίδα της Γάζας και, το σημαντικότερο, άρχισε να προσελκύει οπαδούς και υποστηρικτές που δεν ήταν μέλη της Αδελφότητας.[8]
Η ανάπτυξη της Χαμάς ενθαρρύνθηκε επίσης από περιφερειακά γεγονότα μετά την πετρελαϊκή άνθιση από το 1973, η οποία επέτρεψε στις μοναρχίες του Κόλπου να αυξήσουν τη χρηματοδότηση ισλαμικών φονταμενταλιστικών κινημάτων, συμπεριλαμβανομένης της αλ-Μουτζάμμα αλ-Ισλαμί στη Λωρίδα της Γάζας, καθώς και από την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν το 1979, η οποία προώθησε έναν ισλαμικό φονταμενταλιστικό πολιτικό προσανατολισμό σε ολόκληρη την περιοχή, συμπεριλαμβανομένης της υποστήριξης της Χαμάς από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Η εδραίωση των σχέσεων και η μελλοντική συμμαχία μεταξύ του Ιράν και της Χαμάς άρχισε κατά την εκδίωξη εκατοντάδων μελών της Χαμάς και της Ισλαμικής Τζιχάντ στο Νότιο Λίβανο στο Μαρτζ αλ-Ζουχούρ το 1992, συμπεριλαμβανομένου του σημερινού ηγέτη από το πολιτικό γραφείο της Χαμάς Ισμαήλ Χανίγια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Χαμάς ενίσχυσε επίσης τους δεσμούς της με τη Χεζμπολάχ στο Λίβανο. Από την άλλη πλευρά, τα ισλαμικά φονταμενταλιστικά κινήματα στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη επωφελήθηκαν επίσης από τις μεγάλες αποτυχίες της PLO, αρχής γενομένης από τον Μαύρο Σεπτέμβρη στην Ιορδανία το 1970, και τη βίαιη καταστολή των παλαιστινιακών δυνάμεων από το ιορδανικό καθεστώς, που οδήγησε στη μετακίνησή τους στον Λίβανο.
Μετά την εκδίωξη των δυνάμεων της PLO από τη Βηρυτό στην Τύνιδα το 1982, το παλαιστινιακό εθνικό κίνημα αποδυναμώθηκε ακόμη περισσότερο. Η ηγεσία, η στρατηγική και το πολιτικό του πρόγραμμα αμφισβητούνταν όλο και περισσότερο. Αυτό συνέβαινε παράλληλα με την αυξανόμενη επικέντρωση της PLO υπό την ηγεσία της Φατάχ στην αναζήτηση πολιτικής και διπλωματικής λύσης αντί της ένοπλης αντίστασης Αυτό ήταν σύμφωνο με την πολιτική δυναμική του πολέμου μετά τον Οκτώβριο του 1973, ο οποίος είχε ανοίξει την πόρτα για μια πολιτική διευθέτηση με το Ισραήλ, συμπεριλαμβανομένης της ειρηνευτικής συμφωνίας με την Αίγυπτο.
Αντίθετα, η ηγεσία της Χαμάς αρνήθηκε τον προσανατολισμό της PLO και υποστήριξε την ένοπλη αντίσταση. Η Χαμάς διαδραμάτισε ρόλο στην Πρώτη Ιντιφάντα (1987-1993) και τη Δεύτερη Ιντιφάντα (2000-2005), διατηρώντας παράλληλα μια έντονη φρασεολογία κατά της συμφωνίας του Όσλο μεταξύ της PLO και του Ισραήλ. Μετά τη σύναψή της, οι συμφωνίες του Όσλο θεωρήθηκαν ευρέως ως πλήρης συνθηκολόγηση της PLO στις απαιτήσεις του Ισραήλ. Σε αυτό το πλαίσιο, η Χαμάς απέκτησε όλο και μεγαλύτερη δημοτικότητα στους παλαιστινιακούς δρόμους. Ταυτόχρονα, η κριτική στην Παλαιστινιακή Αρχή (ΠΑ) αυξανόταν λόγω της αποτυχίας της να επιτύχει οποιουσδήποτε παλαιστινιακούς εθνικούς στόχους απέναντι στη συνεχή κατοχή και τον εποικισμό του Ισραήλ, ενώ οι αξιωματούχοι της ΠΑ στη Ραμάλα, τη βάση της στη Δυτική Όχθη, κατηγορούνταν όλο και περισσότερο για διαφθορά και πελατειακές πρακτικές. Ο παλαιστινιακός πληθυσμός απέρριπτε σε μεγάλο βαθμό τη συνεργασία της ΠΑ σε θέματα ασφάλειας με το Ισραήλ.
Εν τω μεταξύ, η Χαμάς μετατράπηκε σιγά-σιγά από ένα κόμμα που αρνιόταν κάθε επίσημη συμμετοχή στους θεσμούς που κληροδότησε το Όσλο, όπως έκανε τη δεκαετία του 1990, σε πολιτικό συμβιβασμό μαζί τους. Αξιωματούχοι και ηγέτες της Χαμάς δήλωσαν ότι άλλαξαν τη θέση τους μόνο μετά την αποτυχία της συμφωνίας του Όσλο, μετά τη δεύτερη Ιντιφάντα. Στις παλαιστινιακές βουλευτικές εκλογές του Ιανουαρίου 2006, κατεβαίνοντας ως Λίστα της Αλλαγής και της Μεταρρύθμισης, η Χαμάς κέρδισε την πλειοψηφία των εδρών, λαμβάνοντας το 42,9% των ψήφων και 74 από τις 132 έδρες. Οι δυτικές δυνάμεις και το Ισραήλ αντέδρασαν με μποϊκοτάζ και εμπάργκο στην κυβέρνηση με επικεφαλής τη Χαμάς και ανέστειλαν κάθε ξένη βοήθεια προς τα κατεχόμενα εδάφη.[9] Οι εντάσεις μεταξύ Χαμάς και Φατάχ κλιμακώθηκαν, με τη Χαμάς να εκδιώκει τη Φατάχ από τη Γάζα τον Ιούνιο του 2007, ενώ η ΠΑ ανέλαβε τον πλήρη έλεγχο της Δυτικής Όχθης. Η Δυτική Όχθη και η Λωρίδα της Γάζας παραμένουν υπό την εξουσία της ΠΑ και της Χαμάς αντίστοιχα.
Η Χαμάς έχει ενισχυθεί σημαντικά στρατιωτικά μετά την πρώτη χερσαία εισβολή του Ισραήλ στον πόλεμο του 2008-2009, εν μέρει χάρη στους αυξανόμενους δεσμούς της με τους Ιρανούς Φρουρούς της Επανάστασης και τη Χεζμπολλάχ, ιδίως μέσω της μεταφοράς στρατιωτικής τεχνογνωσίας. Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των ετοιμοπόλεμων μαχητών στις Ταξιαρχίες Εζζεντίν αλ-Κάσσαμ, τη στρατιωτική πτέρυγα της Χαμάς, κυμαίνονται από 15.000 έως περίπου 40.000. Η στρατιωτική πτέρυγα διαθέτει ρουκέτες που κατασκευάζονται τοπικά, αλλά οι ρουκέτες μεγάλου βεληνεκούς προέρχονται από το Ιράν, τη Συρία και την Αίγυπτο. Η Χαμάς χρησιμοποιεί επίσης πολυάριθμες ένοπλες παγίδες με αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς. Η Χαμάς κατασκευάζει ένα μεγάλο μέρος των δικών της όπλων και έχει αναπτύξει μη επανδρωμένα αεροσκάφη και μη επανδρωμένα υποβρύχια οχήματα, καθώς και εργαλεία για κυβερνοπόλεμο.
Πολιτικά προγράμματα
Η Χαμάς υιοθέτησε τον πρώτο της καταστατικό χάρτη στις 18 Αυγούστου 1988. Το κείμενο αναγνώριζε τη σύνδεσή της με τη ΜΑ και ανέφερε ότι η Χαμάς «θεωρεί τη γη της Παλαιστίνης ισλαμικό ουάκφ [κληροδότημα] για όλες τις γενιές των μουσουλμάνων μέχρι την ημέρα της ανάστασης». Όσον αφορά την PLO, ο καταστατικός χάρτης σημείωνε: «Η πατρίδα μας είναι μία, η δυστυχία μας είναι μία, το πεπρωμένο μας είναι ένα και ο εχθρός μας είναι κοινός». Η αντίθεση της Χαμάς προς την PLO ήταν πάντα ουσιαστικά πολιτική και όχι θρησκευτική. Το κείμενο του Πρώτου Χάρτη είχε ωστόσο αντισημιτικές προεκτάσεις, με αναφορά στα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών (μια απεχθής πλαστογραφία που δημιούργησε η τσαρική αστυνομία στις αρχές του 20ού αιώνα), καθώς και καταγγελία των «συνωμοσιών» των μασονικών στοών και των λεσχών Ρόταρυ και Λάιονς.
Ο τελευταίος καταστατικός χάρτης της Χαμάς, που δημοσιεύθηκε το 2017, περιείχε σημαντικές τροποποιήσεις και αντιπροσώπευε μια πραγματική προσπάθεια της ηγεσίας του κόμματος να εκφράσει τους κύριους πολιτικούς της προσανατολισμούς, σε σχέση με τον πρώτο καταστατικό χάρτη του 1988 που θεωρούνταν παρωχημένος για πολλά χρόνια από τους κύριους ηγέτες του παλαιστινιακού κόμματος. «Το κίνημα δηλώνει: Το Ισλαμικό Κίνημα Αντίστασης “Χαμάς” είναι ένα παλαιστινιακό ισλαμικό κίνημα εθνικής απελευθέρωσης και αντίστασης», αναφέρει ο νέος καταστατικός χάρτης. «Στόχος του είναι η απελευθέρωση της Παλαιστίνης και η καταπολέμηση του σιωνιστικού σχεδίου. Το πλαίσιο αναφοράς του είναι το Ισλάμ, το οποίο καθορίζει τις αρχές, τους στόχους και τα μέσα του».
Στο νέο καταστατικό έχει αφαιρεθεί το αντισημιτικό περιεχόμενο και αντ’ αυτού ο αγώνας του κόμματος ορίζεται ως αγώνας κατά του σιωνισμού. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ομιλίες ορισμένων ηγετών της Χαμάς δεν χρησιμοποιούν αντισημιτικά μοτίβα ή ότι ο αντισημιτισμός δεν αποτελεί πρόβλημα και σε άλλες παλαιστινιακές οργανώσεις. Αλλά για να καταπολεμήσουμε καλύτερα αυτόν τον αντισημιτισμό, πρέπει να αγωνιστούμε ενάντια στις πολιτικές του Ισραήλ, οι οποίες υποτίθεται ότι διεξάγονται στο όνομα των Εβραίων. Η κύρια πηγή των αντισημιτικών ιδεών μεταξύ των Παλαιστινίων είναι η αντίδραση σε έναν καταπιεστή που ταυτίζεται και προσποιείται ότι μιλάει για όλους τους Εβραίους σε όλο τον κόσμο. Δεν πρόκειται να δικαιολογήσουμε τον αντισημιτισμό σε οποιαδήποτε μορφή, αλλά να τον κατανοήσουμε, ώστε να καταπολεμήσουμε καλύτερα αυτή τη μορφή αντισημιτισμού, η οποία διαφέρει πολύ από τον αντισημιτισμό των δυτικών ακροδεξιών και φασιστικών οργανώσεων.
Ο νέος καταστατικός χάρτης δεν αναφέρει σχέση με την ΜΑ, αν και το Ισλάμ παραμένει το πλαίσιο αναφοράς του. Ταυτόχρονα, το Παλαιστινιακό Ισλαμικό Κόμμα προτείνει ένα πολιτικό πρόγραμμα που αποδέχεται εμμέσως τη λύση των δύο κρατών, σύμφωνα με πολλές δηλώσεις που έγιναν από στελέχη της Χαμάς τις τελευταίες δύο δεκαετίες σχετικά με την έγκριση του κόμματος για μια τέτοια πολιτική διευθέτηση, και το διεθνές δίκαιο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγκριση μεταξύ του Ντά’ες («Ισλαμικό Κράτος») και της Χαμάς, όπως έκαναν αρκετοί Ισραηλινοί και Δυτικοί ειδήμονες και πολιτικοί, θα πρέπει να απορριφθεί πλήρως. Ενώ η Χαμάς έχει τις ρίζες της στην παλαιστινιακή ιστορία και τάσσεται κατά του ισραηλινού αποικισμού και της κατοχής, ο Ντά’ες γεννήθηκε από την αμερικανική κατοχή του Ιράκ. Το ΙΚ προέκυψε από την Αλ Κάιντα στο Ιράκ, η οποία πολέμησε τόσο την αμερικανική κατοχή όσο και το σιιτικό φονταμενταλιστικό καθεστώς που εγκατέστησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και υποστήριξε το Ιράν. Αργότερα εξαπλώθηκε στη Συρία, καθώς προσπάθησε να εγκαθιδρύσει ένα ισλαμικό σουνιτικό χαλιφάτο. Ο Ντά’ες ήταν γέννημα του ιμπεριαλισμού και της αντεπανάστασης στη Μέση Ανατολή.
Οι προσπάθειες του Ισραήλ και των δυτικών κυβερνήσεων να παρουσιάσουν τη Χαμάς και γενικότερα τους Παλαιστίνιους ως τρομοκράτες παρόμοιους με τις τζιχαντιστικές οργανώσεις δεν είναι καινούργιες. Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η ισραηλινή άρχουσα τάξη περιέγραψε τον πόλεμό της κατά των Παλαιστινίων κατά τη διάρκεια της δεύτερης Ιντιφάντα ως τον δικό της «Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας». Και αυτό παρά το γεγονός ότι τόσο η Παλαιστινιακή Αρχή όσο και η Χαμάς καταδίκασαν τις ενέργειες της Αλ Κάιντα. Οι ενέργειες αυτοκτονίας της Χαμάς στην Ιερουσαλήμ και αλλού εντός της ιστορικής Παλαιστίνης παρουσιάστηκαν ως «ένα σύμπτωμα της παγκόσμιας ισλαμικής τρομοκρατίας», παρατηρεί ο Tareq Baconi στο βιβλίο του Hamas Contained: The Rise and Pacification of Palestinian Resistance.[10]
Γενικότερα, οι προσπάθειες του Ισραήλ και των ιμπεριαλιστών να συσχετίσουν τη Χαμάς με τζιχαντιστικές ομάδες όπως ο Ντά’ες ή η Αλ Κάιντα αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής που βασίζεται όλο και περισσότερο στην ισλαμοφοβία για να δικαιολογήσει τον λεγόμενο Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η κυβέρνηση Μπους υπερασπίστηκε το δικαίωμα του Ισραήλ στην αυτοάμυνα κατά της «ισλαμικής τρομοκρατίας», όπως ακριβώς κάνουν σήμερα η σημερινή κυβέρνηση των ΗΠΑ και τα δυτικά κράτη. Ανεξάρτητα από το τι πιστεύουμε για τις βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας, οι ενέργειες της Χαμάς έλαβαν χώρα στο πλαίσιο της αντιπαράθεσης με την κατοχή και τον εποικισμό του Ισραήλ, όχι στο πλαίσιο ενός παγκόσμιου ισλαμικού αγώνα. Η Χαμάς δικαιολόγησε τη χρήση των βομβιστικών επιθέσεων αυτοκτονίας για να υπονομεύσει τις συζητήσεις του Όσλο και να καλλιεργήσει αντιθέσεις εντός της ισραηλινής κοινωνίας, αλλά αυτές οι ενέργειες μόνο την ενότητά της προώθησαν και ενίσχυσαν τον ισραηλινό πολιτικό εξτρεμισμό. Είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί ότι στις βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας αντιτάχθηκε η πλειοψηφία του παλαιστινιακού πληθυσμού.
Οργανώσεις όπως ο Ντά’ες και η Αλ Κάιντα έχουν διαφορές ως προς τη συγκρότηση[11], την ανάπτυξη, τη σύνθεση και τη στρατηγική τους με πολιτικά κόμματα όπως η Χαμάς ή η Χεζμπολάχ. Για παράδειγμα, η Χαμάς συμμετείχε στις εκλογές και στους θεσμούς που κληροδότησε η συμφωνία του Όσλο, αποδεχόμενη παράλληλα τη θρησκευτική ποικιλομορφία της παλαιστινιακής κοινωνίας, και συνεργάστηκε πολιτικά και στρατιωτικά με αριστερές οργανώσεις όπως το Λαϊκό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης. Αντίθετα, οι τζιχαντιστικές οργανώσεις όπως η Αλ Κάιντα και ο Ντά’ες θεωρούν γενικά τη συμμετοχή στις εκλογές ή στους κρατικούς θεσμούς ως αντι-ισλαμική και στρέφονται αντίθετα σε αντάρτικες ή τρομοκρατικές τακτικές με την ελπίδα της ενδεχόμενης κατάληψης του κράτους, ενώ επιτίθενται στις θρησκευτικές μειονότητες και σε κάθε άλλο πολιτικό κόμμα που δεν συμμερίζεται την ιδεολογία τους. Επιπλέον, έχουν υπάρξει συγκρούσεις μεταξύ της Χαμάς και σαλαφιστικών τζιχαντιστικών ομάδων στη Γάζα από τότε που η Χαμάς απέκτησε τον έλεγχο. Οι στρατιωτικές δυνάμεις της Χαμάς πολέμησαν τέτοιες ομάδες και εξαπέλυσαν εκστρατείες συλλήψεων εναντίον μελών τους[12] που θεωρούνταν απειλή για την ασφάλεια και λιγότερο εναντίον πολιτικών αντιπάλων.
Αντίστοιχα, αν και η κυριαρχία της Χαμάς στη Λωρίδα της Γάζας είναι αντιδημοκρατική, δεν μπορεί να συγκριθεί με τη βαρβαρότητα που επιβάλλει το Ισλαμικό Κράτος στους πληθυσμούς των περιοχών του Ιράκ και της Συρίας που βρίσκονται υπό την κυριαρχία του, συμπεριλαμβανομένων μαζικών αποκεφαλισμών και εκτελέσεων σε ζωντανή μετάδοση. Επιπλέον, ενώ ο παλαιστινιακός πληθυσμός επικρίνει την κακή διακυβέρνηση και τη διαφθορά της Χαμάς, υπάρχει ευρεία υποστήριξη για την ένοπλη αντίσταση των παλαιστινιακών φορέων, συμπεριλαμβανομένης της Χαμάς, εναντίον της ισραηλινής κατοχής.
Ταξικό υπόβαθρο και πολιτική οικονομία
Παρόμοια με άλλα ισλαμικά φονταμενταλιστικά κόμματα, το λαϊκό εκλογικό σώμα της Χαμάς δεν βασίζεται σε μία μόνο τάξη. Η βάση της Χαμάς αυξήθηκε σημαντικά σε δύο κύματα, πρώτον όταν προσχώρησε στον αγώνα κατά του Ισραήλ το 1987 και συνέχισε τη στρατιωτική αντίσταση στις δεκαετίες του 1990 και του 2000, και δεύτερον όταν κατέλαβε τη Λωρίδα της Γάζας το 2007. Η στρατιωτική αντίσταση της Χαμάς, η αντίθεσή της στη συμφωνία του Όσλο και στις ισραηλινές κατασταλτικές πολιτικές, παράλληλα με τα δίκτυα των κοινωνικών φιλανθρωπικών οργανώσεων, που βασίζονται στα πρώην δίκτυα των Μουσουλμανικών Αδελφοτήτων και της αλ-Μουτζάμμα αλ-Ισλαμί, καθώς και ο μηχανισμός εξισλαμισμού της κοινωνίας, επέτρεψαν στο παλαιστινιακό ισλαμικό κίνημα να δημιουργήσει ένα μεγάλο λαϊκό εκλογικό σώμα, κυρίως από τις λαϊκές εργατικές τάξεις του παλαιστινιακού πληθυσμού των κατεχομένων εδαφών, διατηρώντας παράλληλα δεσμούς με παραδοσιακές αστικές δυνάμεις, όπως οι Παλαιστίνιοι έμποροι.
Το παλαιστινιακό ισλαμικό κίνημα έχει πράγματι ιστορικά και γενικά απολαύσει την υποστήριξη και τη συμπάθεια των επιχειρηματιών, των γαιοκτημόνων, των εμπόρων και των καταστηματαρχών.[13] Η Χαμάς, και πριν από αυτήν η ΜΑ στα Κατεχόμενα, έχει γενικά συμπεριλάβει εμπόρους, επιχειρηματίες και τμήματα των εύπορων Παλαιστινίων. Ο Παλαιστίνιος αναλυτής Χάλεντ Χρουμπ υποστηρίζει ότι οι τελευταίοι αυτοί αντιμετωπίζονταν πάντοτε με εκτίμηση και σεβασμό λόγω των συνεχών δωρεών τους προς το κίνημα.[14] Στα τέλη της δεκαετίας του 2000 και στις αρχές της δεκαετίας του 2010, η Χαμάς κατάφερε να αναθρέψει μια νέα γενιά επιχειρηματιών στη Γάζα[15], οι οποίοι συνδέονταν με το κόμμα μέσω της επέκτασης του συστήματος σηράγγων, ενώ αποδυνάμωσε την παλαιότερη γενιά παραδοσιακών επιχειρηματιών, που συχνά συνδέονταν με την ΠΑ.
Το κοινωνικό υπόβαθρο της ηγεσίας στη Λωρίδα της Γάζας, η οποία ιστορικά αποτελείται κυρίως από άτομα μικροαστικής και κατώτερης μεσοαστικής προέλευσης, ευνοούσε περισσότερο την επέκτασή της από ό,τι η ηγεσία της Δυτικής Όχθης, η οποία προερχόταν κυρίως από ένα πιο πλούσιο κοινωνικό υπόβαθρο της αστικής τάξης και της παραδοσιακής ελίτ.
Ένα βασικό χαρακτηριστικό της Χαμάς, είναι ότι η μεγάλη πλειοψηφία της ηγεσίας και των στελεχών της έχουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο και τείνουν να προέρχονται από φιλελεύθερα επαγγελματικά στρώματα. Μπορεί επίσης να υπάρχει μια ορισμένη «μικροαστική» νοοτροπία μεταξύ πολλών στελεχών της Χαμάς, ιδίως εκείνων που κατέχουν ηγετικές θέσεις στη διοίκηση της Λωρίδας της Γάζας, έστω και αν η συντριπτική τους πλειοψηφία είναι προλεταριακής καταγωγής, καθώς έγιναν έμμισθα στελέχη. Αυτή η δυναμική, ωστόσο, μειώνεται σημαντικά από την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της Γάζας που χαρακτηρίζεται από μια δολοφονική πολιορκία και συνεχείς πολέμους από τον ισραηλινό στρατό κατοχής, διατηρώντας έναν σχετικά σημαντικό δεσμό μεταξύ των τοπικών στελεχών της Χαμάς και των παλαιστινιακών εργαζόμενων τάξεων.
Σε αντίθεση με άλλα ισλαμικά φονταμενταλιστικά κινήματα στην περιοχή, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η διαδικασία αστικοποίησης της ηγεσίας της Χαμάς ήταν πιο περιορισμένη. Αυτό συνδέεται με τους περιορισμούς στη σημαντική καπιταλιστική ανάπτυξη στα κατεχόμενα εδάφη και ειδικότερα στη λωρίδα της Γάζας μετά την επιβολή της ισραηλινής πολιορκίας της Γάζας το 2005, καθώς και με τις πολιτικές αποανάπτυξης που επιβλήθηκαν από τις ισραηλινές αρχές κατοχής.
Το Ισραήλ έχει ακολουθήσει μια πολιτική περιορισμού κάθε μορφής εγχώριας οικονομικής και θεσμικής ανάπτυξης που θα μπορούσε να συμβάλει στη διαρθρωτική μεταρρύθμιση και τη συσσώρευση κεφαλαίου, ιδίως στον βιομηχανικό τομέα. Το Ισραήλ εμπόδισε τους Παλαιστίνιους να αναπτύξουν οποιαδήποτε τοπική βιομηχανία[16] που θα μπορούσε ενδεχομένως να ανταγωνιστεί τις ισραηλινές βιομηχανίες, αυξάνοντας και διατηρώντας την εξάρτηση της παλαιστινιακής οικονομίας από τις ισραηλινές εισαγωγές. Οι μεγάλοι παλαιστινιακοί όμιλοι που κυριαρχούν στην παλαιστινιακή οικονομία στη Δυτική Όχθη έχουν ως επί το πλείστον την έδρα τους στον Κόλπο. Η οικονομική στρατηγική της ΠΑ ήταν να ενισχύσει αυτούς τους ομίλους, διευρύνοντας έτσι τα επίπεδα ανισότητας στην παλαιστινιακή κοινωνία[17].
Η Χαμάς μπόρεσε επίσης να δημιουργήσει μια νέα εμπορική τάξη συνδεδεμένη με το κόμμα από τα τέλη της δεκαετίας του 2000 και τις αρχές της δεκαετίας του 2010 με τη μαζική επέκταση του δικτύου τούνελ. Η Λωρίδα της Γάζας γνώρισε μια «οικονομική έκρηξη», σύμφωνα με έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας του Σεπτεμβρίου 2011. Η αύξηση του ΑΕΠ έφθασε το 28% τους πρώτους έξι μήνες του 2011. Η αγορά εργασίας κατά το πρώτο εξάμηνο του 2011 χαρακτηρίστηκε από σχετικά σημαντική αύξηση της απασχόλησης[18]. Το ευρύ ποσοστό ανεργίας μειώθηκε πράγματι στο 32,9% στα μέσα του 2011, από 45,2% το δεύτερο εξάμηνο του 2010, σύμφωνα με την Υπηρεσία Αρωγής και Έργων των Ηνωμένων Εθνών για τους Παλαιστίνιους Πρόσφυγες στην Εγγύς Ανατολή. Η συνολική απασχόληση αυξήθηκε κατά 21% σε ετήσια σύγκριση, με περίπου 41.270 περισσότερους εργαζόμενους και με τους πρόσφυγες να αντιπροσωπεύουν περίπου το ήμισυ αυτής της αύξησης.
Οι περισσότερες σήραγγες χρηματοδοτήθηκαν από ιδιώτες επενδυτές, κυρίως μέλη της Χαμάς, οι οποίοι συνεργάστηκαν με οικογένειες που διέσχιζαν τα σύνορα. Μια έκθεση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας ανέφερε την εμφάνιση 600 «εκατομμυριούχων της σήραγγας», πολλοί από τους οποίους αναζητούσαν κάπου να τοποθετήσουν τα κέρδη τους[19], οι οποίοι επένδυσαν αρχικά σε γη και στη συνέχεια σε εκατοντάδες πολυτελή κτίρια διαμερισμάτων. Οι Ταξιαρχίες Αλ-Κάσσαμ, η στρατιωτική πτέρυγα της Χαμάς, ανέλαβαν την εποπτεία του μεγαλύτερου μέρους του δικτύου σηράγγων, παίρνοντας τη σκυτάλη από ένα ανομοιογενές δίκτυο φυλών και άλλων πολιτικών κομμάτων.
Παρόμοια με τα άλλα κινήματα που συνδέονται με τη ΜΑ, η Χαμάς υποστηρίζει μια οικονομία που βασίζεται στον καπιταλισμό και την ελεύθερη αγορά. Η Χαμάς ενστερνίζεται την κοινή πεποίθηση εντός των ισλαμικών φονταμενταλιστικών κινημάτων ότι η ισλαμική θρησκεία προωθεί την ελεύθερη επιχειρηματικότητα και κατοχυρώνει το δικαίωμα στην ατομική ιδιοκτησία.[20] Σε συνέντευξή του το 2012, ο Άλι Μπάρακα, εκπρόσωπος της Χαμάς στον Λίβανο, μου είπε ότι η Χαμάς αντιτίθεται σε μια σοσιαλιστική οικονομία επειδή είναι αντίθετη με τα ατομικά και επιχειρηματικά δικαιώματα του λαού. Οι πηγές χρηματοδότησης της Χαμάς βοηθούν επίσης να εξηγηθεί η έλλειψη εναντίωσης στον καπιταλισμό και το μάλλον συντηρητικό οικονομικό της πρόγραμμα.
Αυταρχισμός και Χάλα Ισλαμία
Η διακυβέρνηση της Χαμάς στη Λωρίδα της Γάζας από το 2007 σημαδεύτηκε από τη δολοφονική πολιορκία που επέβαλε ο ισραηλινός στρατός κατοχής στην περιοχή αυτή από το 2005, με τη συνδρομή του αιγυπτιακού καθεστώτος και τις κατασταλτικές πολιτικές της ΠΑ στη Δυτική Όχθη, ιδιαίτερα κατά των μελών, οργανώσεων και ιδρυμάτων της Χαμάς ή συνδεόμενων με αυτήν, αλλά όχι μόνο, και τις περιφερειακές πολιτικές εξελίξεις κ.λπ. Τα στοιχεία αυτά έχουν φυσικά επηρεάσει την πολιτική της Χαμάς στη Γάζα, η οποία χαρακτηρίζεται από αυταρχισμό και καταστολή μετά το 2007.
Το 2022, η οργάνωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα Διεθνής Αμνηστία ανέφερε ότι «στη Λωρίδα της Γάζας, ένα γενικό κλίμα καταστολής, μετά τη βίαιη καταστολή των ειρηνικών διαδηλώσεων ενάντια στο αυξανόμενο κόστος διαβίωσης το 2019, απέτρεψε αποτελεσματικά τη διαφωνία, οδηγώντας συχνά σε αυτολογοκρισία»[21]. Τον Ιούλιο του 2023, οι δυνάμεις ασφαλείας της Χαμάς κατέστειλαν και πάλι τους κατοίκους της Γάζας που διαμαρτύρονταν για τις χρόνιες διακοπές ρεύματος και τις σκληρές συνθήκες διαβίωσης[22], καθώς και για την κακή διακυβέρνηση, τη διαφθορά και τον αυταρχισμό της. Άλλες παλαιστινιακές οργανώσεις έχουν καταδικάσει επίσης τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που διαπράττει η Χαμάς[23], συμπεριλαμβανομένων των αυθαίρετων κρατήσεων, των βασανιστηρίων, των τιμωριών και των ξυλοδαρμών. Η Χαμάς κατηγορείται επίσης ότι παρενοχλεί δημοσιογράφους[24] που ασκούν κριτική στην κυβέρνησή της. Οι δημόσιες πολιτικές διαμαρτυρίες συχνά καταστέλλονται[25]. Αυτό το αυταρχικό περιβάλλον αντικατοπτρίζεται σε διάφορες δημοσκοπήσεις που διεξήγαγε το Παλαιστινιακό Κέντρο Πολιτικής Έρευνας και Δημοσκόπησης, στις οποίες μεγάλα τμήματα του παλαιστινιακού πληθυσμού με έδρα τη Γάζα δήλωσαν ότι δεν μπορούν να ασκήσουν κριτική στις αρχές της Χαμάς χωρίς φόβο, με ποσοστά που έφτασαν το 67,9% το 2014 και το 59% το 2023.[26]
Ταυτόχρονα, η Χαμάς ακολούθησε μια πολιτική ενίσχυσης μιας συντηρητικής ισλαμικής διακυβέρνησης που συνοδευόταν από μια ευρύτερη πολιτική ισλαμοποίησης της κοινωνίας της Γάζας μέσω του ελέγχου της δημόσιας διοίκησης και των οργανώσεων που συνδέονται με το κίνημα.
Η διάχυση της ιδεολογίας της Χαμάς μέσω των θεσμών και του δικτύου οργανώσεών της διευκολύνει τη συνέχιση και την αναπαραγωγή της εξουσίας της σε μεγάλα τμήματα του παλαιστινιακού πληθυσμού στη Λωρίδα της Γάζας. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, η αλ-Μουτζάμμα αλ-Ισλαμί και η Χαμάς διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην επιβολή κοινωνικών συντηρητικών προτύπων με διάφορες μορφές καταναγκασμού. Η Χαμάς, για παράδειγμα, ηγήθηκε εκστρατειών στις δεκαετίες του 1980 και του 1990 για την επιβολή του ισλαμικού πέπλου στις γυναίκες, τόσο μέσω προπαγανδιστικών όσο και βίαιων μέτρων, ιδίως στη Λωρίδα της Γάζας. Απέναντι στις βίαιες προσπάθειες επιβολής του χιτζάμπ οι γυναίκες, είχαν μικρή, εάν είχαν, υποστήριξη από τους εθνικούς ηγέτες της Ιντιφάντα, συμπεριλαμβανομένων των εθνικιστικών και αριστερών ομάδων, οι οποίες αντιμετώπισαν την εκστρατεία για τη μαντήλα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου και σε κάποιο βαθμό συμμετείχαν σε αυτήν, όπως η Φατάχ, σε μια προσπάθεια να αποδείξουν ότι δεν ήταν λιγότερο ηθικοί από τη Χαμάς. Η Χαμάς ξεκίνησε επίσης εκστρατείες για το κλείσιμο κινηματογράφων και εστιατορίων που πωλούσαν αλκοόλ.[27]
Η στάση της Χαμάς απέναντι στις γυναίκες έχει εξελιχθεί από την ίδρυσή της, παραχωρώντας τους περισσότερο χώρο μέσα στο κόμμα, αλλά πάντα από μια συντηρητική ισλαμική οπτική. Ενώ η Χαμάς ενθαρρύνει τις γυναίκες να ακολουθήσουν την τριτοβάθμια εκπαίδευση και να συμμετέχουν περισσότερο στη δημόσια ζωή, ιδίως στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του κόμματος και των θεσμικών του οργάνων στη Γάζα,[28] αυτό πρέπει να γίνει με σεβασμό στους ισλαμικούς κανόνες, συμπεριλαμβανομένου του διαχωρισμού των φύλων, ενώ προωθεί κυρίως θέσεις εργασίας που θεωρούνται προέκταση του αναπαραγωγικού ρόλου των γυναικών[29], όπως η διδασκαλία και η νοσηλευτική. Γενικότερα, η Χαμάς, όπως και άλλα ισλαμικά φονταμενταλιστικά κινήματα, προωθεί ένα πατριαρχικό όραμα που υποστηρίζει την ανδρική κυριαρχία και περιορίζει τις γυναίκες σε υποδεέστερους ρόλους στην κοινωνία. Πρώτα απ’ όλα, η Χαμάς ορίζει ως πρωταρχική λειτουργία της γυναίκας τη «μητρότητα» – και, ειδικότερα, την εμφύσηση της επόμενης γενιάς με τις ισλαμικές αρχές. Τον Μάρτιο του 2021, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, η Χαμάς εξήρε τον ρόλο των Παλαιστινίων γυναικών ως μητέρων και συζύγων στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής με την προστασία της οικογένειας, του βασικού δομικού στοιχείου της κοινωνίας και της πηγής της σταθερότητάς της.[30]
Το 2006, το πολιτικό πρόγραμμα της Χαμάς για τις βουλευτικές εκλογές ανέφερε ότι οι γυναίκες πρέπει να θωρακιστούν με ισλαμική εκπαίδευση, ώστε να διασφαλιστεί ότι η «ανεξάρτητη προσωπικότητά» τους βασίζεται στην «αγνότητα, την ευπρέπεια και την τήρηση των κανόνων».[31]
Είναι βέβαιο ότι η Χαμάς δεν είναι ο μόνος φορέας στην περιοχή που προωθεί ένα πατριαρχικό όραμα της κοινωνίας ενισχύοντας την ανδρική κυριαρχία και τον περιορισμό των γυναικών σε υποδεέστερους ρόλους στην κοινωνία, ωστόσο η παλαιστινιακή ισλαμική οργάνωση ενίσχυσε και εμβάθυνε αυτές τις δυναμικές στη Γάζα. Η Χαμάς ενθάρρυνε και επέβαλε όλο και περισσότερο έναν συντηρητικό ηθικό κώδικα που εκφράζεται με εκστρατείες και πρακτικές για την προώθηση της κάλυψης, του διαχωρισμού των φύλων και του καταμερισμού της εργασίας μεταξύ των δύο φύλων. Από τον Απρίλιο του 2013, η κυβέρνηση της Χαμάς έχει επιβάλει τον διαχωρισμό των φύλων σε όλα τα σχολεία της Γάζας για μαθητές άνω των εννέα ετών, με το πρόσχημα της προστασίας της ισλαμικής ταυτότητας της Γάζας. Οι αρχές της Χαμάς έχουν επιβάλει σε διάφορες περιπτώσεις συγκεκριμένους περιορισμούς στην ενδυμασία και οδηγίες συμπεριφοράς που αποσκοπούν στη διαφύλαξη της τιμής των γυναικών και της οικογένειας, όπως ισλαμικό κώδικα ένδυσης για τις γυναίκες δικηγόρους και τις μαθήτριες λυκείου, ενώ ισλαμικό δικαστήριο στη Λωρίδα της Γάζας έκρινε ότι οι γυναίκες χρειάζονται την άδεια ενός άνδρα κηδεμόνα για να ταξιδέψουν.
Ορισμένα ίντερνετ καφέ έχουν κλείσει «για την προστασία των ηθικών αξιών» και εμποδίζουν την αλληλεπίδραση ανδρών και γυναικών. Το Υπουργείο Εσωτερικών έχει εξαπολύσει εκστρατείες εκφοβισμού για να απαγορεύσει στους άνδρες κομμωτές να κόβουν τα μαλλιά των γυναικών ή να συνεργάζονται με γυναίκες κομμώτριες, και όσοι δεν σέβονταν αυτόν τον κανόνα γίνονταν στόχοι επιθέσεων.
Αυτό προκάλεσε την αντίσταση της παλαιστινιακής κοινωνίας, αλλά για τη Χαμάς, όπως και για άλλα περιφερειακά ισλαμικά φονταμενταλιστικά κινήματα, το ισλαμικό μοντέλο θεωρείται ο μόνος σωστός δρόμος για τις γυναίκες. Διαφορετικά θεωρούνται ξένες προς τη δική τους κοινωνία και ότι βρίσκονται υπό την επιρροή του δυτικού πολιτιστικού ιμπεριαλισμού.
Στρατηγική και περιφερειακές συμμαχίες
Όσον αφορά τις περιφερειακές πολιτικές συμμαχίες, οι ηγέτες της Χαμάς έχουν καλλιεργήσει συμμαχίες με το Κατάρ και την Τουρκία[32] τα τελευταία χρόνια, καθώς και με την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, η οποία είναι ο κύριος πολιτικός, οικονομικός και στρατιωτικός υποστηρικτής της. Η ετήσια βοήθεια του Ιράν προς το κόμμα εκτιμάται σε περίπου 75 εκατομμύρια δολάρια.[33]
Παράλληλα, η Χαμάς προσπαθεί να βελτιώσει τις σχέσεις της με άλλες μοναρχίες του Κόλπου, και πιο συγκεκριμένα με το Βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας, αλλά με μεγαλύτερη δυσκολία. Στις αρχές του 2021, μετά τη συμφιλίωση μεταξύ του Κατάρ, της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, ο ηγέτης της Χαμάς Ισμαήλ Χανίγια εξήρε τις προσπάθειες του βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας Σαλμάν μπιν Αμπντούλ-Αζίζ αλ-Σαούντ και του πρίγκιπα διαδόχου Μοχάμμεντ μπιν Σαλμάν για την επίλυση της κρίσης στον Κόλπο και την επίτευξη συμφιλίωσης.
Γενικότερα, η Χαμάς παρακολουθούσε με αυξανόμενη ανησυχία την ολοκλήρωση των συμφωνιών του Αβραάμ με τη μεσολάβηση των ΗΠΑ το καλοκαίρι του 2020 και την περαιτέρω εξομάλυνση των σχέσεων του Ισραήλ με τα αραβικά κράτη, καθώς και την προσέγγιση μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ. Τον Μάρτιο του 2022, ο Ισραηλινός πρόεδρος Ισαάκ Χέρτζογκ ήταν ο πρώτος Ισραηλινός αξιωματούχος υψηλού επιπέδου που επισκέφθηκε την Τουρκία από το 2008. Αυτό έχει απλώς ενισχύσει την κρίσιμη συμμαχία της Χαμάς με το Ιράν – και συνεπώς με τη Χεζμπολάχ. Οι σχέσεις της με την Τεχεράνη συνέχισαν να παρέχουν στη Χαμάς στρατιωτική βοήθεια, συμπεριλαμβανομένων των όπλων και της εκπαίδευσης, εκτός από σημαντική οικονομική χρηματοδότηση. (Το Ιράν είχε μειώσει τη βοήθειά του προς τη Χαμάς μετά το ξέσπασμα της εξέγερσης στη Συρία και την άρνηση του παλαιστινιακού κινήματος να υποστηρίξει τη δολοφονική καταστολή του συριακού καθεστώτος κατά των Σύρων διαδηλωτών. Η ερευνήτρια Λέιλα Σεράτ υπολόγισε ότι το Ιράν μείωσε την οικονομική του βοήθεια προς τη Χαμάς το 2013 κατά το ήμισυ, από 150 εκατομμύρια δολάρια σε λιγότερα από 75 εκατομμύρια δολάρια ετησίως)[34].
Ένας από τους κύριους στόχους της επίθεσης της Χαμάς κατά του Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου ήταν να υπονομεύσει τη διαδικασία εξομάλυνσης που ξεκίνησε ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ και συνέχισε ο πρόεδρος Τζο Μπάιντεν, εξασφαλίζοντας ότι η κατοχή δεν θα μπορούσε να αγνοηθεί στην πορεία προς την εξομάλυνση των πρώην εχθρικών σχέσεων στην περιοχή. Αμέσως μετά το ξέσπασμα του πολέμου του Ισραήλ κατά της Λωρίδας της Γάζας, η Σαουδική Αραβία απάντησε σταματώντας κάθε πρόοδο στις διμερείς συμφωνίες μεταξύ της ίδιας και του Ισραήλ.
Οι αλλαγές στην ηγεσία του πολιτικού κινήματος της Χαμάς είχαν επίσης αντίκτυπο στις περιφερειακές συμμαχίες της. Ενώ η σχέση αυτή διατηρήθηκε ασφαλώς σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο την τελευταία δεκαετία (παρά τις διαφωνίες σχετικά με τη συριακή εξέγερση), η αντικατάσταση του Χάλεντ Μεσάαλ από τον Ισμαήλ Χανίγια στην ηγεσία της Χαμάς το 2017 άνοιξε την πόρτα για στενότερες σχέσεις μεταξύ της Χαμάς, της Χεζμπολάχ και του Ιράν. Επιπλέον, ο διορισμός του σεΐχη Σάλεχ αλ-Αρούρι –ενός από τους ιδρυτές της ένοπλης πτέρυγας της Χαμάς, των Ταξιαρχιών αλ-Κάσσαμ– ως αναπληρωτή επικεφαλής του πολιτικού γραφείου της οργάνωσης διευκόλυνε επίσης αυτή την εξέλιξη. Όπως και η εκλογή του Γιαχιά Σινουάρ, ενός άλλου ιδρυτικού μέλους των Ταξιαρχιών αλ-Κάσσαμ, ως ηγέτη του κινήματος στη Γάζα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η στρατιωτική πτέρυγα διατηρούσε πάντα στενούς δεσμούς με το Ιράν, σε αντίθεση με το πολιτικό γραφείο του κινήματος υπό την ηγεσία του Μεσάαλ. Στην πραγματικότητα, η ηγεσία των Ταξιαρχιών αλ-Κάσσαμ αντιτάχθηκε στις προσπάθειες του Μεσάαλ κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του να απομακρύνει τη Χαμάς από το Ιράν και τη Χεζμπολάχ υπέρ της βελτίωσης των σχέσεων με την Τουρκία, το Κατάρ, ακόμη και τη Σαουδική Αραβία.
Πιο πρόσφατα, αξιωματούχοι της Χαμάς πολλαπλασίασαν τις επισκέψεις τους στην Τεχεράνη για να συναντηθούν με τον διοικητή των Φρουρών της Επανάστασης, Κασέμ Σολεϊμανί, ενώ στα μέσα ενημέρωσης επανειλημμένα επαινούν τη βοήθεια του Ιράν. Σε αρκετές περιπτώσεις δήλωσαν ότι η οργάνωση κατάφερε να αναπτύξει σημαντικά τις στρατιωτικές της ικανότητες επειδή το Ιράν της παρείχε σημαντική χρηματοδότηση, εξοπλισμό και τεχνογνωσία.
Ωστόσο, οι ανανεωμένες και βαθύτερες σχέσεις με το Ιράν δεν ήρθαν χωρίς κριτική στη Λωρίδα της Γάζας και ακόμη και στη βάση της Χαμάς. Μια φωτογραφία του εκλιπόντος Ιρανού διοικητή της Δύναμης Κουντς, στρατηγού Κασέμ Σολεϊμανί, που είχε αναρτηθεί σε διαφημιστική πινακίδα στην πόλη της Γάζας, βανδαλίστηκε και ξηλώθηκε λίγες ημέρες πριν από την πρώτη επέτειο του θανάτου του. Η δολοφονία του Σουλεϊμανί από αμερικανικό χτύπημα στη Βαγδάτη το 2020 καταδικάστηκε έντονα από τη Χαμάς και ο Χανίγια έφτασε να ταξιδέψει ακόμη και στην Τεχεράνη για να παραστεί στην κηδεία του. Ο εμπνευστής της ενέργειας, ο Ματζντί αλ-Μαγκρίμπι, κατηγόρησε τον Σολεϊμανί ως εγκληματία. Αρκετά άλλα πανό του Σολεϊμάνι κατέβηκαν επίσης και καταστράφηκαν, ενώ ένα βίντεο δείχνει ένα άτομο να τον περιγράφει ως «δολοφόνο Σύριων και Ιρακινών».
Αντίστοιχα, η αποκατάσταση των δεσμών μεταξύ του συριακού καθεστώτος και της Χαμάς στα μέσα του 2022 θα πρέπει να θεωρηθεί ως προσπάθεια της Τεχεράνης να εδραιώσει την επιρροή της στην περιοχή και να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με δύο συμμάχους. Ωστόσο, η όποια εξέλιξη στις σχέσεις μεταξύ της Συρίας και του παλαιστινιακού κινήματος δεν θα σημάνει την επιστροφή στην προ του 2011 κατάσταση, όταν οι ηγέτες της Χαμάς απολάμβαναν το προνόμιο της σημαντικής υποστήριξης από το συριακό καθεστώς. Οι αξιωματούχοι στη Συρία πιθανότατα θα περιορίσουν τη δημόσια κριτική τους στη Χαμάς λαμβάνοντας υπόψη τη συμμαχία τους με το Ιράν, αλλά δεν θα αποκαταστήσουν οποιαδήποτε μορφή στρατηγικής στρατιωτικής και πολιτικής υποστήριξης, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Επομένως, οι μελλοντικές σχέσεις μεταξύ του συριακού καθεστώτος και της Χαμάς διέπονται σε μεγάλο βαθμό από συμφέροντα που είναι δομημένα και συνδέονται με το Ιράν και τη Χεζμπολάχ. Επιπλέον, η «συμφιλίωση» αντανακλά ένα γενικότερο πρόβλημα στην πολιτική στρατηγική του αγώνα του παλαιστινιακού λαού για απελευθέρωση.
Η Χαμάς, ωστόσο, δεν είναι μια απλή μαριονέτα του Ιράν. Έχει τη δική της αυτονομία σε σχέση με την Τεχεράνη, όπως έχουν δείξει στο παρελθόν αυτές οι διαφωνίες σχετικά με την εξέγερση στη Συρία ή το Μπαχρέιν.[35]
Επίλογος
Η Χαμάς κατάφερε να αναδειχθεί και πάλι σε πρωταγωνιστή της παλαιστινιακής πολιτικής σκηνής, περιθωριοποιώντας ακόμη περισσότερο την ήδη αδύναμη Παλαιστινιακή Αρχή. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις που διεξήχθησαν στα κατεχόμενα εδάφη[36] καταδεικνύουν την αυξανόμενη δημοτικότητα της Χαμάς και τη συνεχή αποδυνάμωση της υποστήριξης προς την ΠΑ. Επιπλέον, το ζήτημα της Παλαιστίνης και η ανάγκη πολιτικής αντιμετώπισής του επανήλθαν πλέον τόσο στην ισραηλινή όσο και στην περιφερειακή ατζέντα.
Ωστόσο, θα πρέπει να είμαστε σαφείς: η Χαμάς –όπως και άλλα παλαιστινιακά πολιτικά κόμματα, από τη Φατάχ μέχρι την παλαιστινιακή αριστερά– δεν θεωρεί τις παλαιστινιακές μάζες, τις περιφερειακές εργατικές τάξεις και τους καταπιεσμένους λαούς ως τις δυνάμεις που θα κερδίσουν την απελευθέρωση. Αντίθετα, επιδιώκουν πολιτικές συμμαχίες με τις άρχουσες τάξεις της περιοχής και τα καθεστώτα τους για να υποστηρίξουν τις πολιτικές και στρατιωτικές μάχες τους ενάντια στο Ισραήλ.
Οι ηγέτες της Χαμάς έχουν καλλιεργήσει συμμαχίες με τις μοναρχίες των κρατών του Κόλπου, ιδιαίτερα το Κατάρ πιο πρόσφατα, την Τουρκία και το ιρανικό καθεστώς. Αντί να προωθήσουν τον αγώνα, αυτά τα καθεστώτα περιορίζουν την υποστήριξή τους στον αγώνα σε τομείς όπου αυτός ευνοεί τα περιφερειακά τους συμφέροντα και τον προδίδουν όταν δεν συμβαίνει αυτό. Η απροθυμία του Ιράν και της Χεζμπολάχ να αντιδράσουν και να εξαπολύσουν μια πιο έντονη στρατιωτική απάντηση στον ισραηλινό πόλεμο του Οκτώβρη του 2023 εναντίον των Παλαιστινίων, προκειμένου να διαφυλάξουν τα δικά τους πολιτικά και γεωπολιτικά συμφέροντα, το αποδεικνύει αυτό.
Οι Ιρανοί ηγέτες έχουν εκφράσει επανειλημμένα τη βούλησή τους να επεκτείνουν την ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση σε ολόκληρη την περιοχή. Αντί για μια πλήρους κλίμακας στρατιωτική εμπλοκή της Χεζμπολάχ στον Λίβανο εναντίον του Ισραήλ, προτιμούν η Χεζμπολάχ να χρησιμεύσει ως «μέτωπο πίεσης» εναντίον του Τελ Αβίβ, όπως εκφράστηκε από τον γενικό γραμματέα της Χεζμπολλάχ, Χασάν Νασράλλα. Το Ιράν δεν θέλει να αποδυναμωθεί το διαμάντι του στέμματος του, η Χεζμπολάχ. Ο γεωπολιτικός στόχος του Ιράν δεν είναι να απελευθερώσει τους Παλαιστίνιους, αλλά να χρησιμοποιήσει αυτές τις ομάδες ως μοχλό πίεσης, ιδίως στις σχέσεις του με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο συντηρητικός χαρακτήρας της Χαμάς, ωστόσο, δεν θα πρέπει να εμποδίσει την Αριστερά σε τοπικό και διεθνές επίπεδο να υποστηρίξει τον παλαιστινιακό αγώνα ενάντια σε ένα αποικιακό και ρατσιστικό καθεστώς απαρτχάιντ που έχει τη στήριξη του δυτικού ιμπεριαλισμού. Το να λέμε ότι πρέπει να υποστηρίξουμε μόνο την αντίσταση υπό κομμουνιστική ή αριστερή ηγεσία θα ήταν σοβαρό λάθος και θα καταδείκνυε μια βαθιά έλλειψη διεθνισμού. Αυτή είναι στην πραγματικότητα μια παλιά υπεραριστερή θέση για το εθνικό ζήτημα, την οποία ο Λένιν επέκρινε έντονα. Θα πρέπει να υποστηρίξουμε τον νόμιμο αγώνα ενάντια στην ξένη κατοχή, ανεξάρτητα από τη φύση της ηγεσίας του. Κατά τον ίδιο τρόπο, δεν καταδικάζουμε τους Παλαιστίνιους που αναζητούν όπλα από αυταρχικά κράτη.
Μετάφραση: elaliberta.gr
Joseph Daher, “On the origins and development of Hamas”, Tempest, 27 Δεκεμβρίου 2023, https://www.tempestmag.org/2023/12/on-the-origins-and-development-of-hamas/.
Σημειώσεις
[1] Sean Larson, “Against colonial narcissism. A response to Dan La Botz and Stephen R. Shalom”, Tempest, 20 Δεκεμβρίου 2023, https://www.tempestmag.org/2023/12/against-colonial-narcissism/. Mel Bienenfeld, “The Legacy of October 7. A response to brian bean”, Tempest, 20 Δεκεμβρίου 2023, https://www.tempestmag.org/2023/12/the-legacy-of-october-7/. brian bean, “On sowing and reaping in Palestine. Perspectives on the ongoing genocide”, Tempest, 1 Νοεμβρίου 2023, https://www.tempestmag.org/2023/11/on-sowing-and-reaping-in-palestine/. Dan LaBotz and Stephen R. Shalom, “A response to Jonah ben Avraham’s ‘Support Palestinians when they fight…’”, Tempest, 24 Νοεμβρίου 2023, https://www.tempestmag.org/2023/11/a-response-to-jonah-ben-avrahams-support-palestinians-when-they-fight/. Jonah ben Avraham, “Support Palestinians when they fight. Not just when they die”, Tempest, 5 Νοεμβρίου 2023, https://www.tempestmag.org/2023/11/support-palestinians-when-they-fight/.
[2] “Israel’s 7 October death toll revised down by social security data”, The New Arab, 15 Δεκεμβρίου 2023, https://www.newarab.com/news/israels-7-oct-toll-revised-down-social-security-data.
[3] Sara Roy, “The Long War on Gaza”, The New York Review of Books, 19 Δεκεμβρίου 2023, https://www.nybooks.com/online/2023/12/19/the-long-war-on-gaza/.
[4] Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στις 7 Οκτωβρίου 2023 Ισραηλινοί πολίτες σκοτώθηκαν επίσης από τις ισραηλινές δυνάμεις κατοχής, μεταξύ άλλων με τη ρίψη βλημάτων τανκς σε σπίτια όπου κρατούνταν Ισραηλινοί. Για παράδειγμα, βλ. https://www.ynetnews.com/article/rkjqoobip.
[5] David M. Halbfinger, Isabel Kershner and Declan Walsh, “Israel Kills Dozens at Gaza Border as U.S. Embassy Opens in Jerusalem”, The New York Times, 14 Μαΐου 2018, https://www.nytimes.com/2018/05/14/world/middleeast/gaza-protests-palestinians-us-embassy.html.
[6] Tal Schneider, “For years, Netanyahu propped up Hamas. Now it’s blown up in our faces”, The Times of Israel, 8 Οκτωβρίου 2023, https://www.timesofisrael.com/for-years-netanyahu-propped-up-hamas-now-its-blown-up-in-our-faces/.
[7] Khaled Hroub, Hamas, Pluto Press, 2010, σελ. 12.
[8] Ziad Abu Amr, Islamic fundamentalism in the West Bank and Gaza, Indiana University Press, 1994, σελ. 68.
[9] Μετά τη νίκη της Χαμάς στις εκλογές, ένα ανώτερο στέλεχος της κυβέρνησης Μπους, ο Έλιοτ Άμπραμς, δήλωσε: «Νομικά, έπρεπε να συμπεριφερθούμε στη Χαμάς όπως συμπεριφερόμασταν στην Αλ Κάιντα». Αναφέρεται στο Tareq Baconi, Hamas Contained: The Rise and Pacification of Palestinian Resistance, Stanford University Press, 2018, σελ. 97.
[10] Tareq Baconi, Hamas Contained: The Rise and Pacification of Palestinian Resistance, σελ. 47.
[11] Joseph Daher, “Marxism, the Arab Spring, and Islamic fundamentalism”, International Socialist Review, τεύχος 106, φθινόπωρο 2017, https://isreview.org/issue/106/marxism-arab-spring-and-islamic-fundamentalism/index.html.
[12] Asmaa al-Ghoul, “Hamas cracks down on Salafists in Gaza Strip”, Al-Monitor, 8 Μαΐου 2015, https://www.al-monitor.com/originals/2015/05/palestine-gaza-strip-hamas-salafist-attack-kidnapping-mosque.html.
[13] Ziad Abu Amr Z., Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza, σελ. 18· Khaled Hroub, Hamas, Pluto Books, 2010, σελ. 67.
[14] Khaled Hroub, Hamas, σσ. 66–67.
[15] Nicolas Pelham, “Gaza: A Way Out?”, The New York Review of Books, 26 Οκτωβρίου 2012, https://www.nybooks.com/online/2012/10/26/gaza-isolation-way-out/.
[16] Sara Roy, The Gaza Strip: The Political Economy of De-development, Institute for Palestine Studies, 2016. https://www.palestine-studies.org/en/node/1649448.
[17] Adam Hanieh, Lineages of Revolt. Issues of Contemporary Capitalism in the Middle East, Haymarketbooks, 2013, https://www.haymarketbooks.org/books/555-lineages-of-revolt.
[18] “Labour market in the Gaza Srip. Briefing on first-half 2011”, UNRWA. https://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwius7fVvdiDAxUc9gIHHYdoCIMQFnoECBMQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.unrwa.org%2Fuserfiles%2F20111207970.pdf&usg=AOvVaw24ykzqaYcSPHzFeJ3y1UxO&opi=89978449.
[19] Nicolas Pelham, “Gaza: A Way Out?”, ό.π.
[20] Khaled Hroub, Hamas, σελ. 66.
[21] “Palestine (State Of) 2022”, Amnesty International, https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/palestine-state-of/report-palestine-state-of/.
[22] Patrick Kingsley, and Abuheweila Iyad, “Gaza Protests Struggle to Gain Traction as Police Crack Down”, The New York Times, 8 Ιουλίου 2023, https://www.nytimes.com/2023/08/07/world/middleeast/gaza-strip-protests-hamas.html.
[23] “Al-Haq Annual Field Report on Human Rights. Violations in 2022”, Al-Haq, https://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwiOxdS6v9iDAxU58gIHHYoUAxgQFnoECA0QAw&url=https%3A%2F%2Fwww.alhaq.org%2Fcached_uploads%2Fdownload%2F2023%2F06%2F05%2Fal-haq-annual-field-report-2022-en-1685960523.pdf&usg=AOvVaw2_dATptyc1O45gWLC1i86H&opi=89978449.
[24] “Palestine”, Reporters Without Borders, https://rsf.org/en/country/palestine.
[25] Majd Al Waheidi, “Gaza Protesters Beaten and Detained by Hamas Security Officials, Witnesses Say”, The New York Times, 30 Απριλίου 2015, https://www.nytimes.com/2015/04/30/world/middleeast/gaza-protesters-beaten-and-detained-by-hamas-security-officials-witnesses-say.html?ref=topics&_r=0.
[26] Survey Research Unit, “Palestinian Public Opinion Poll No – 52”, 5-7 Ιουνίου 2014, Palestinian Center for Policy and Survey Research, https://www.pcpsr.org/en/node/465. Survey Research Unit, “Palestinian Public Opinion Poll No – 88”, 7-11 Ιουνίου 2023, Palestinian Center for Policy and Survey Research, https://pcpsr.org/en/node/944.
[27] Βλ. Islah Jad, “Islamist Women of Hamas: Between Feminism and Nationalism”, Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée, 2010, https://journals.openedition.org/remmm/6971· Sarah Roy, Hamas and Civil Society in Gaza, Princeton University Press 2011.
[28] Βλ. Giorgia Baldi, “Re-Thinking Islam and Islamism: Hamas Women between Religion, Secularism and Neo-Liberalism”, Middle East Critique, 33, 24 Ιουνίου 2022, σσ. 241-261, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19436149.2022.2087950.
[29] سارة عبابنة، «الحركة النّسائية الفلسطينيّة وحماس: محاولة فهم تمكين المرأة خارج إطار نسوي » ، حبر
8 Μαΐου 2018, https://www.7iber.com/politics-economics/the-palestinian-women-movement-versus-hamas/
[30] “Hamas praises Palestinian women’s role in freedom struggle”, Palestinian Information Center, 9 Μαρτίου 2021, https://english.palinfo.com/o_post/Hamas-praises-Palestinian-women-s-role-in-freedom-struggle/.
[31] Azzam Tamimi, Hamas: a History from Within, Olive Branch Press, 2007, σελ. 297.
[32] Ως παράδειγμα των στενών σχέσεών τους, ο ηγέτης της Χαμάς Χάλεντ Μασάλ επιδοκίμασε την εισβολή της Τουρκίας και την κατοχή του Αφρίν στη Συρία κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στην Άγκυρα τον Απρίλιο του 2018. Δήλωσε ότι «η επιτυχία της Τουρκίας στο Αφρίν χρησιμεύει ως ένα σταθερό παράδειγμα» που ελπίζει ότι θα ακολουθηθεί από παρόμοιες «νίκες της ισλαμικής ούμμα σε πολλά μέρη του κόσμου». Η κατάληψη του Αφρίν από τις ένοπλες δυνάμεις της Τουρκίας και τους αντιδραστικούς πληρεξούσιους της στη Συρία έδιωξε 200.000 άτομα, κυρίως Κούρδους, και καταπίεσε όσους παρέμειναν.
[33] Bureau of Counterterrorism, “Country Reports on Terrorism 2021”, U.S. Department of State, https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/02/Country_Reports_2021_Complete_MASTER.no_maps-011323-Accessible.pdf.
[34] Leila Seurat, “Hamas’s Goal in Gaza”, Foreign Affairs, 11 Δεκεμβρίου 2023, https://www.foreignaffairs.com/israel/hamass-goal-gaza.
[35] Το 2012, ο Ισμαήλ Χανίγια, πρωθυπουργός της κυβέρνησης της Χαμάς στη Γάζα εκείνη την εποχή, επαίνεσε τις «μεταρρυθμίσεις» του Μπαχρέιν, ενώ το καθεστώς με την υποστήριξη των συμμάχων του στον Κόλπο συνέτριψε τη δημοκρατική εξέγερση της χώρας. Πολλοί ηγέτες της Χαμάς θεωρούσαν ότι επρόκειτο για ένα «θρησκευτικό» πραξικόπημα από τους σιίτες του Μπαχρέιν που υποστηρίζονταν από το Ιράν.
[36] Survey Research Unit, “Press Release: Public Opinion Poll No (90)”, 22 Νοεμβρίου-2 Δεκεμβρίου 2023, Palestinian Center for Policy and Survey Research, https://pcpsr.org/en/node/961.
