Marcello Musto
Ο Καρλ Μαρξ και η Αραβική Απελευθέρωση
Το χειμώνα του 1882, κατά το τελευταίο έτος της ζωής του, ο Καρλ Μαρξ έπασχε από σοβαρή βρογχίτιδα και ο γιατρός του συνέστησε μια περίοδο ξεκούρασης σε ένα ζεστό μέρος. Το Γιβραλτάρ αποκλείστηκε, επειδή ο Μαρξ χρειαζόταν διαβατήριο για να εισέλθει σε αυτή την περιοχή, και ως ανιθαγενής δεν είχε διαβατήριο. Η Γερμανική Αυτοκρατορία του Όττο φον Μπίσμαρκ ήταν καλυμμένη με χιόνι και του απαγορευόταν σε κάθε περίπτωση. Η Ιταλία αποκλειόταν, καθώς, όπως το έθεσε ο Φρίντριχ Ένγκελς, «η πρώτη προϋπόθεση όταν πρόκειται για ανάρρωση είναι να μην υπάρχει παρενόχληση από την αστυνομία».
Ο Ένγκελς και ο Πολ Λαφάργκ, γαμπρός του Μαρξ, έπεισαν τον ασθενή να πάει στο Αλγέρι. Όπως θυμήθηκε αργότερα η κόρη του Μαρξ, η Έλενορ Μαρξ, αυτό που πραγματικά ώθησε τον Μαρξ να κάνει αυτό το ασυνήθιστο ταξίδι ήταν ο υπ’ αριθμόν ένα στόχος του: να ολοκληρώσει το Κεφάλαιο.
Ο Μαρξ διέσχισε την Αγγλία και τη Γαλλία με τρένο και στη συνέχεια τη Μεσόγειο με πλοίο. Έζησε στο Αλγέρι για εβδομήντα δύο ημέρες, το μοναδικό διάστημα στη ζωή του που πέρασε εκτός Ευρώπης. Καθώς περνούσαν οι μέρες, η υγεία του Μαρξ δεν βελτιωνόταν, αλλά τα βάσανά του δεν ήταν μόνο σωματικά. Ήταν πολύ μόνος μετά το θάνατο της γυναίκας του και έγραψε στον Ένγκελς ότι αισθανόταν «σοβαρές κρίσεις βαθιάς μελαγχολίας, όπως ο μεγάλος Δον Κιχώτης». Λόγω της επιδείνωσης της υγείας του, ο Μαρξ εγκατέλειψε επίσης την ενασχόληση με σοβαρή πνευματική δραστηριότητα.
Η εισαγωγή της ιδιωτικής ιδιοκτησίας
Λόγω μιας σειράς δυσμενών γεγονότων κατά τη διάρκεια της παραμονής του, ο Μαρξ δεν μπόρεσε ποτέ να φτάσει στο βάθος της αλγερινής κοινωνικής πραγματικότητας. Ούτε ήταν δυνατόν να μελετήσει τα χαρακτηριστικά της κοινής ιδιοκτησίας μεταξύ των Αράβων – ένα θέμα που είχε αρχίσει να τον ενδιαφέρει πολύ μερικά χρόνια νωρίτερα.
Νωρίτερα, το 1879, ο Μαρξ είχε αντιγράψει, σε ένα από τα σημειωματάριά του, τμήματα του βιβλίου του Ρώσου κοινωνιολόγου Μαξίμ Κοβαλέφσκι, Κοινή ιδιοκτησία γης: Αιτίες, εξέλιξη και συνέπειες της παρακμής της. Τα αποσπάσματα ήταν αφιερωμένα στη σημασία της κοινής ιδιοκτησίας στην Αλγερία πριν από την άφιξη των Γάλλων αποικιοκρατών, καθώς και στις αλλαγές που αυτοί εισήγαγαν. Από τον Κοβαλέφσκι, ο Μαρξ αντέγραψε: «Ο σχηματισμός της ιδιωτικής γαιοκτησίας –στα μάτια των Γάλλων αστών– είναι απαραίτητη προϋπόθεση για κάθε πρόοδο στην πολιτική και κοινωνική σφαίρα». Η περαιτέρω διατήρηση της κοινοτικής ιδιοκτησίας, «ως μορφή που υποστηρίζει τις κομμουνιστικές τάσεις στις συνειδήσεις, είναι επικίνδυνη τόσο για την αποικία όσο και για την πατρίδα».
Το ενδιαφέρον του Μαρξ τράβηξαν επίσης οι ακόλουθες παρατηρήσεις του Κοβαλέφσκι: «η μεταφορά της γαιοκτησίας από τα χέρια των ιθαγενών στα χέρια των αποίκων έχει επιδιωχθεί από τους Γάλλους κάτω από όλα τα καθεστώτα... Ο στόχος είναι πάντα ο ίδιος: η καταστροφή της συλλογικής ιδιοκτησίας των αυτοχθόνων και η μετατροπή της σε αντικείμενο ελεύθερης αγοράς και πώλησης, και με αυτό το μέσο διευκολύνεται το τελικό πέρασμα στα χέρια των Γάλλων αποίκων».
Όσον αφορά τη νομοθεσία για την Αλγερία που πρότεινε ο αριστερός ρεπουμπλικάνος Ζιλ Βαρνιέ, ο Μαρξ υποστήριξε τον ισχυρισμό του Κοβαλέφσκι ότι ο μόνος σκοπός της ήταν «η απαλλοτρίωση του εδάφους του ντόπιου πληθυσμού από τους Ευρωπαίους αποικιοκράτες και τους κερδοσκόπους». Το θράσος των Γάλλων έφτανε μέχρι την «άμεση ληστεία» ή τη μετατροπή σε «κρατική ιδιοκτησία» όλης της ακαλλιέργητης γης που παρέμενε σε κοινή χρήση για τους αυτόχθονες. Η διαδικασία αυτή σχεδιάστηκε για να παραγάγει ένα άλλο σημαντικό αποτέλεσμα: την εξάλειψη του κινδύνου αντίστασης του ντόπιου πληθυσμού.
Και πάλι, μέσω των λόγων του Κοβαλέφσκι, ο Μαρξ επισήμανε: «Η καθιέρωση της ατομικής ιδιοκτησίας και η εγκατάσταση Ευρωπαίων αποίκων ανάμεσα στις αραβικές φυλές θα γινόταν το πιο ισχυρό μέσο για την επιτάχυνση της διαδικασίας διάλυσης των φυλετικών ενώσεων... Η απαλλοτρίωση των Αράβων στην οποία αποσκοπούσε ο νόμος είχε δύο στόχους: 1) να δώσει στους Γάλλους όσο το δυνατόν περισσότερη γη, και 2) να αποσπάσει τους Άραβες από τους φυσικούς δεσμούς τους με το έδαφος, να τσακίσει την τελευταία δύναμη των φυλετικών ενώσεων που διαλύονταν έτσι, και έτσι κάθε κίνδυνο εξέγερσης».
Ο Μαρξ σημείωσε ότι αυτού του είδους η εξατομικοποίηση της ιδιοκτησίας της γης δεν εξασφάλισε μόνο τεράστια οικονομικά οφέλη για τους εισβολείς, αλλά πέτυχε και έναν «πολιτικό στόχο: να καταστρέψει τα θεμέλια αυτής της κοινωνίας».
Σκέψεις για τον αραβικό κόσμο
Τον Φεβρουάριο του 1882, ενώ ο Μαρξ βρισκόταν στο Αλγέρι, ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε σε μια τοπική εφημερίδα κατέγραφε τις αδικίες του νεοσύστατου συστήματος ιδιοκτησίας. Όπως ανέφερε η εφημερίδα Τα Νέα, οποιοσδήποτε Γάλλος πολίτης μπορούσε εκείνη την εποχή να αποκτήσει μια παραχώρηση άνω των 100 εκταρίων αλγερινής γης χωρίς καν να φύγει από τη Γαλλία∙ μπορούσε επίσης να τη μεταπωλήσει σε έναν ντόπιο για 40.000 φράγκα. Κατά μέσο όρο, οι αποικιοκράτες πωλούσαν κάθε αγροτεμάχιο γης που είχαν αγοράσει για 20-30 φράγκα στην τιμή των 300 φράγκων.
Λόγω της κακής του υγείας, ο Μαρξ δεν μπόρεσε να μελετήσει αυτό το θέμα. Ωστόσο, στις δεκαέξι σωζόμενες επιστολές που έγραψε ο Μαρξ (οι υπόλοιπες χάθηκαν), έκανε αρκετές ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις από τη νότια ακτή της Μεσογείου. Αυτές που πραγματικά ξεχωρίζουν είναι εκείνες που αφορούν τις κοινωνικές σχέσεις μεταξύ των μουσουλμάνων.
Ο Μαρξ εντυπωσιάστηκε βαθιά από ορισμένα χαρακτηριστικά της αραβικής κοινωνίας. Για έναν «αληθινό μουσουλμάνο», σχολίασε, «τέτοια τυχαία περιστατικά, καλή ή κακή τύχη, δεν διαφοροποιούν τα παιδιά του Μωάμεθ. Η απόλυτη ισότητα στις κοινωνικές τους συναναστροφές δεν επηρεάζεται. Αντιθέτως, μόνο όταν διαφθείρονται, το συνειδητοποιούν. Οι πολιτικοί τους δικαίως θεωρούν αυτό το ίδιο το αίσθημα και την πρακτική της απόλυτης ισότητας ως σημαντική. Παρ’ όλα αυτά, θα οδηγηθούν στην καταστροφή χωρίς επαναστατικό κίνημα».
Στις επιστολές του, ο Μαρξ επιτέθηκε με περιφρόνηση στις βίαιες καταχρήσεις και τις συνεχείς προκλήσεις των Ευρωπαίων, καταγγέλλοντας την «απροκάλυπτη αλαζονεία και υπεροψία τους απέναντι στις “κατώτερες φυλές”, [και] την αποτρόπαια, σαν τον Μολώχ, εμμονή τους με την εξιλέωση» όσον αφορά κάθε πράξη εξέγερσης. Τόνισε επίσης ότι, στη συγκριτική ιστορία της αποικιακής κατοχής, «οι Βρετανοί και οι Ολλανδοί ξεπερνούν τους Γάλλους».
Στο ίδιο το Αλγέρι, ο Μαρξ ανέφερε στον Ένγκελς για έναν προοδευτικό δικαστή, τον Φερμέ, ο οποίος του μίλησε για «μια μορφή βασανιστηρίων ... για την απόσπαση “ομολογιών” από τους Άραβες, που φυσικά γίνεται (όπως οι Άγγλοι στην Ινδία) από την αστυνομία». Είχε αναφέρει στον Μαρξ ότι «όταν, για παράδειγμα, διαπράττεται ένας φόνος από μια αραβική συμμορία, συνήθως με σκοπό τη ληστεία, και οι πραγματικοί κακοποιοί συλλαμβάνονται στην πορεία δεόντως, δικάζονται και εκτελούνται, αυτό δεν θεωρείται επαρκής εξιλέωση από την πληγωμένη οικογένεια των αποίκων. Απαιτούν επί πλέον τη “σύλληψη” τουλάχιστον μισής ντουζίνας αθώων Αράβων... Όταν ένας Ευρωπαίος άποικος κατοικεί ανάμεσα σε αυτούς που θεωρούνται “κατώτερες φυλές”, είτε ως άποικος είτε απλώς για επαγγελματικούς λόγους, θεωρεί γενικά τον εαυτό του ακόμη πιο απαραβίαστο και από βασιλιά».
Ενάντια στη βρετανική αποικιακή παρουσία στην Αίγυπτο
Αντίστοιχα, λίγους μήνες αργότερα, ο Μαρξ μίλησε χωρίς περιστροφές για τη βρετανική παρουσία στην Αίγυπτο. Ο πόλεμος του 1882, που διεξήχθη από βρετανικά στρατεύματα, έθεσε τέλος στη λεγόμενη εξέγερση του Ουράμπι που είχε ξεκινήσει το 1879 και επέτρεψε στο Ηνωμένο Βασίλειο να εγκαθιδρύσει ένα προτεκτοράτο στην Αίγυπτο. Ο Μαρξ ήταν έξαλλος με τους προοδευτικούς που αποδείχθηκαν ανίκανοι να διατηρήσουν μια αυτόνομη ταξική θέση, προειδοποιώντας ότι ήταν απαραίτητο οι εργάτες να αντισταθούν στην εθνικιστική ρητορική του κράτους.
Όταν ο Τζόζεφ Κόουεν, βουλευτής και πρόεδρος του Συνεταιριστικού Κογκρέσου –που θεωρήθηκε από τον Μαρξ «ο καλύτερος από τους Άγγλους κοινοβουλευτικούς»– δικαιολόγησε τη βρετανική εισβολή στην Αίγυπτο, ο Μαρξ εξέφρασε την πλήρη αποδοκιμασία του. Φυσικά, καταφέρθηκε και εναντίον της βρετανικής κυβέρνησης: «Πολύ ωραία! Στην πραγματικότητα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο κραυγαλέο παράδειγμα χριστιανικής υποκρισίας από την “κατάκτηση” της Αιγύπτου – σε περίοδο ειρήνης!».
Αλλά επιφύλαξε ιδιαίτερη κριτική για τον «ριζοσπάστη» Κόουεν. Σε μια ομιλία του στις 8 Ιανουαρίου 1883 στο Νιούκαστλ, ο Κόουεν είχε εκφράσει το θαυμασμό του για τα «ηρωικά κατορθώματα» των Βρετανών και τη «εκθαμβωτική στρατιωτική μας επίδειξη»∙ δεν μπορούσε όμως να μην «χαμογελάσει για τη γοητευτική μικρή προοπτική όλων αυτών των οχυρωμένων επιθετικών θέσεων μεταξύ του Ατλαντικού και του Ινδικού Ωκεανού και, στο τέλος, μιας “Αφρο-Βρετανικής Αυτοκρατορίας” από το Δέλτα μέχρι το Ακρωτήριο».
Ήταν, στα μάτια του Κόουεν, μια αυτοκρατορία «αγγλικού τύπου», που χαρακτηριζόταν από «ευθύνη» για το «συμφέρον της πατρίδας». Στην εξωτερική πολιτική, κατέληξε ο Μαρξ, ο Κόουεν ήταν ένα τυπικό παράδειγμα «αυτών των κακόμοιρων Βρετανών αστών, που αναστενάζουν καθώς αναλαμβάνουν όλο και περισσότερες “ευθύνες” στην υπηρεσία της ιστορικής τους αποστολής, ενώ μάταια διαμαρτύρονται εναντίον της».
Ένας ευρωκεντρικός Μαρξ;
Στα τέλη της ζωής του, ο Μαρξ ασχολήθηκε με διεξοδικές έρευνες για τις κοινωνίες εκτός Ευρώπης και εκφράστηκε απερίφραστα εναντίον των καταστροφών της αποικιοκρατίας. Είναι ανέντιμο να υπονοεί κανείς το αντίθετο, παρά το πόσο της μόδας έχει γίνει στους φιλελεύθερους ακαδημαϊκούς κύκλους να «κατηγορούν» τον Μαρξ για τον ευρωκεντρισμό του.
Κατά τη διάρκεια της ζωής του, ο Μαρξ παρακολουθούσε στενά τα κύρια γεγονότα της διεθνούς πολιτικής και, όπως μπορούμε να δούμε από τα γραπτά και τις επιστολές του στη δεκαετία του 1880, εξέφρασε την έντονη αντίθεσή του στη βρετανική αποικιοκρατική καταπίεση στην Ινδία και την Αίγυπτο, καθώς και στη γαλλική αποικιοκρατία στην Αλγερία. Ο Μαρξ κάθε άλλο παρά ευρωκεντρικός ήταν, και ούτε ήταν «κολλημένος» μόνο στην ταξική σύγκρουση, όπως πολλοί θέλουν να ισχυρίζονται. Ο Μαρξ θεωρούσε ότι η μελέτη των νέων πολιτικών συγκρούσεων και των «περιφερειακών» περιοχών ήταν θεμελιώδης για τη συνεχή κριτική του στο καπιταλιστικό σύστημα. Το πιο σημαντικό είναι ότι έπαιρνε πάντα το μέρος των καταπιεσμένων ενάντια στους καταπιεστές.
Μετάφραση: elaliberta.gr
Marcello Musto, “Karl Marx Supported Arab Liberation”, Jacobin, 22 Ιανουαρίου 2024, https://jacobin.com/2024/01/karl-marx-colonialism-algeria-egypt.
