Αποχαιρετισμός στο σ. Παναγιώτη Λίλλη

Πολιτική Οργάνωση «Κόκκινο Νήμα»

Στις 22/9/2026 έφυγε από τη ζωή στα 71 του ο σ. Παναγιώτης Λίλλης, μετά από μάχη 2 χρόνων με την επάρατη νόσο. Το ιστορικό στέλεχος της επαναστατικής Αριστεράς οργανώθηκε και «σμιλεύτηκε» στην επαναστατική Αριστερά τη δεκαετία του ’70 (στον μαοϊκό χώρο), στα «καυτά» ταξικά πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης. Τη δεκαετία του ’80 οργανώθηκε στον τροτσκισμό (όπου παρέμεινε μέχρι το τέλος) και στην Οργάνωση Σοσιαλιστική Επανάσταση. Το 1993 «πέρασε» στην Σοσιαλιστική Εργατική Παρέμβαση, το 2001 υπήρξε ιδρυτικό μέλος της ΔΕΑ, ενώ τα τελευταία χρόνια της ζωής του δούλεψε πολιτικά με την ΟΚΔΕ-Σπάρτακος.

Πάντα παρών στις μεγάλες και μικρές ταξικές και κινηματικές μάχες, στο επίκεντρο των αγώνων, των προσπαθειών και των προβληματισμών του υπήρξε για δεκαετίες το πώς θα χτιστεί μαζική επαναστατική οργάνωση. Πώς θα εφαρμοστεί στις μέρες μας το Ενιαίο Μέτωπο και πώς θα απαντηθεί το ζήτημα της ενότητας των αριστερών και κινηματικών δυνάμεων στη δράση, πώς θα ενισχυθούν μέσα από αυτή την ενότητα οι επαναστάτες. Στο ποια είναι η κατάσταση της εργατικής τάξης, η δυναμική του εργατικού κινήματος, στο πώς θα συνδεθεί η Επαναστατική Αριστερά (Επ.Α.) μαζί της. Υπέρμαχος πάντα της άποψης ότι στο επίκεντρο της προσοχής της Επ.Α. πρέπει να βρίσκεται το εργατικό κίνημα και όχι «τα κινήματα» γενικώς, υπέρμαχος της προσπάθειας να συνδεθούν όλα τα άλλα κινήματα με το εργατικό κίνημα για να αποκτήσουν επαναστατική δυναμική.

Ένας σ. που έδινε έμφαση στη δράση και όχι στη θεωρία, στεκόταν με την Αριστερά της δράσης και όχι των λογιών και των «μεγάλων αναλύσεων». Έδινε έμφαση στο «τι να κάνουμε» ως Επ.Α. γενικώς αλλά και ειδικώς ως οργάνωση με βάση τις δυνάμεις μας. Υπέρμαχος των μετρήσιμων στόχων, των απολογισμών, της μέγιστης κατανομής των καθηκόντων ενάντια στον υπερσυγκεντρωτισμό, της μάξιμουμ εμπλοκής συντρόφων-φισσών στην κομματική και πολιτική δουλειά.

Ταπεινός, πολέμιος της αλαζονείας και της αιθεροβάμονος στάσης διαφόρων «επαναστατικών ηγεσιών» που τις οδηγούσε να αποκόπτονται από την πρωτοπορία της εργατικής τάξης, υποστήριζε ότι πρέπει να υπάρχει συνέπεια μεταξύ θεωρίας και δράσης και όχι «σοβαρές αναλύσεις» χωρίς αναλόγως σοβαρή δράση και παρουσία στο κίνημα. Κατά τη γνώμη του, οι επαναστάτες έπρεπε να είναι σε κάθε μάχη των καταπιεσμένων, να είναι ταπεινοί, να αφιερώνουν πολύ περισσότερες ώρες στο κίνημα από τον μέσο όρο των αγωνιστών-τριών, «να πηγαίνουν πρώτοι και να φεύγουν τελευταίοι στη διαδήλωση», να μελετούν ιστορία και θεωρία, «να βασανίζουν το μυαλό τους» επαγγελματικά σε ζητήματα στρατηγικής και τακτικής. Επέμενε ακατάπαυστα για να περάσει στα μέλη των επαναστατικών οργανώσεων το πνεύμα «συγκεκριμένη ανάλυση, συγκεκριμένα καθήκοντα, συγκεκριμένη πρόταση για δράση, συγκεκριμένα τι μπορούμε να κάνουμε». Στο κέντρο της σκέψης του βρισκόταν το πώς θα βοηθηθούν τα νέα μέλη των επαναστατικών οργανώσεων να στελεχοποιηθούν, να επιμορφωθούν, να μυηθούν βαθιά στον επαναστατικό μαρξισμό (και όχι απλά στη δείνα ή τάδε οργάνωση) και να γίνουν στελέχη με ανεξάρτητη σκέψη.

Τον ενδιέφερε η παρακαταθήκη που θα αφήσει στη νέα γενιά. Ενάντια στην …καθιερωμένη «επαναστατική ανυπομονησία», θύμιζε πάντα ότι «πρόκειται για μαραθώνιο, όχι για 100άρι». Επέδειξε μεγάλο πολιτικό και θεωρητικό έργο. Με ανάλυση, δουλειά σε ζητήματα επαναστατικής στρατηγικής και τακτικής, αποδόμηση ιδεολογημάτων της άρχουσας τάξης, σοβαρή αντιεθνικιστική, αντιρατσιστική και αντιφασιστική μελέτη και σημαντική συμβολή στη δημιουργία, οικοδόμηση και «τεχνογνωσία» της Κίνησης Απελάστε τον Ρατσισμό. Με προσπάθεια να καλλιεργεί στους νέους συντρόφους και συντρόφισσες την κριτική σκέψη ενάντια στις «ηγεσίες» και τους «διανοούμενους».

Πάνω από όλα για τον Πανάγο ήταν το συμφέρον της εργατικής τάξης, μετά ήταν το συμφέρον της Επ.Α. γενικώς, μετά το συμφέρον της εκάστοτε οργάνωσης που ανήκε και μετά το συμφέρον της ηγεσίας της οργάνωσης, στην οποία ηγεσία ανήκε ο ίδιος… Αν έλεγες τον ίδιο ωστόσο διανοούμενο θα τον πρόσβαλλες, κι ας ήταν από τους σπουδαιότερους τέτοιους εν ζωή στην Αριστερά γενικώς. Εν ολίγοις, ένας πολιτικός, οργανωτικός και ηθικός θησαυρός. Κι ένα πραγματικό πρότυπο για τους νέους συντρόφους-φισσες. Ταπεινός, δεν ήταν δήθεν, μοίραζε απλόχερα τις γνώσεις του. Πάντα προσιτός και γελαστός, πάντα διαθέσιμος να απαντάει στους νέους συντρόφους-φισσες. Με απλή γλώσσα, με μόνιμη ανησυχία στο πώς θα γίνει να μας καταλαβαίνει η εργατική τάξη. Ένας άνθρωπος με χιούμορ και ευρυμάθεια, μια κινητή εγκυκλοπαίδεια που διατηρούσε οργανωμένες σημειώσεις από κάθε ένα από τα χιλιάδες βιβλία που είχε μελετήσει ξανά και ξανά. Κι ένας άνθρωπος που κατ’ επιλογή του έζησε πολύ λιτά και ως (πολύ) φτωχός ακόμα και τα «καλά χρόνια», ένα πρότυπο επαγγελματία επαναστάτη που ζούσε κατ’ επιλογή με χρήματα λιγότερα από τον βασικό μισθό, από αυτούς τους λίγους συντρόφους που λες ότι σίγουρα θα επιβίωναν, θα τα κατάφερναν και ΔΕΝ θα μας πρόδιδαν ΑΝ θα ζούσαμε την επανάσταση.

 Έτσι τον θυμόμαστε και θα τον θυμόμαστε. Ήταν τόσο ταπεινός ο ΠΛ που ελάχιστοι γνωρίζουν την πραγματική προσφορά του στην Αριστερά και το κίνημα. Την προσφορά του δεν τη «διαφήμιζε»… Κι όμως αξίζει έστω και περιληπτικά να τη μνημονεύσουμε, για να μείνει ως παρακαταθήκη στη νέα γενιά, ένας σκοπός μεταξύ άλλων άλλωστε, όπως αναφέραμε, για τον οποίο και ο ίδιος αφιέρωσε όλη του τη ζωή. Η επαναστατική Αριστερά έγινε φτωχότερη. Θα τον θυμόμαστε πάντα με αγάπη και θα συνεχίσουμε να παλεύουμε για να δικαιωθούν και οι δικοί του αγώνες, προσπάθειες, προβληματισμοί και οράματα. Στην οικογένειά του και τους οικείους/ες του τα θερμά μας συλλυπητήρια.

ΔΕΑ:  Αποχαιρετώντας τον σύντροφο Πανάγο Λίλλη

Ο σύντροφος Πανάγος Λίλλης πέθανε μετά από μια μακρά μάχη με τον καρκίνο. Για όσους τον γνώρισαν, και περισσότερο για όσους αγωνίστηκαν μαζί του, είναι μια μεγάλη απώλεια.

Ο Πανάγος υπήρξε «παιδί» της Μεταπολίτευσης, της περιόδου μεγάλης ανάτασης των εργατικών αγώνων και μαζί των ελπίδων για τη σοσιαλιστική απελευθέρωση της κοινωνικής πλειοψηφίας. Αυτά τα δυο στοιχεία, η προσήλωση στην κεντρικότητα του εργατικού κινήματος και ο αταλάντευτος προσανατολισμός στην επαναστατική στρατηγική, αποτέλεσαν έκτοτε τα μόνιμα χαρακτηριστικά της πολιτικοποίησης του συντρόφου που χάσαμε.

Ο Πανάγος εντάχθηκε από νωρίς στην επαναστατική Αριστερά. Τα πρώτα του βήματα στην οργανωμένη πάλη τα έκανε στο ΕΚΚΕ και στη συνέχεια συνδέθηκε με την ΟΣΕ. Υπήρξε κεντρικό στήριγμα για την πρώτη ανάπτυξη της ΟΣΕ στη Θεσσαλονίκη. Σε αυτό το διάστημα είχε καθοριστικό ρόλο στη μεγάλη δοκιμασία του κρατήματος μιας σταθερής διεθνιστικής γραμμής, μέσα στην πόλη που είχε γίνει το κέντρο της εθνικιστικής καμπάνιας του ελληνικού κράτους για το Μακεδονικό.

Ο Πανάγος υπήρξε ένας «αυστηρός» σύντροφος. Δεν δεχόταν τις βερμπαλιστικές υπεκφυγές στα προβλήματα πολιτικής γραμμής, ούτε τις παραπειστικές παρακάμψεις πάνω σε κρίσιμα οργανωτικά ζητήματα. Ήρθε σε μια πικρή ρήξη με την τότε ηγεσία της ΟΣΕ. Προσπάθησε να κρατήσει ενεργούς τους συντρόφους και συντρόφισσες γύρω του, σε μια απόπειρα συγκρότησης σε πολιτική ομάδα, που γνώριζε ότι είχε αναπόφευκτα μεταβατικό χαρακτήρα.

Εντάχθηκε από την αρχή στη ΔΕΑ και αποτέλεσε στη συνέχεια μόνιμο στέλεχος στην ηγετική ομάδα της.

Είχε κομβικό ρόλο στην ανάπτυξη και την καθοδήγηση της αντιρατσιστικής δουλειάς της ΔΕΑ, δείχνοντας ιδιαίτερη έγνοια στην ταξική ενότητα ντόπιων-μεταναστών εργαζομένων και πάντα αυξημένη επαγρύπνηση απέναντι στην ακροδεξιά/φασιστική απειλή.

Συμμετείχε στην συντακτική επιτροπή που εξέδιδε το περιοδικό μας και από αυτήν τη θέση, η συμβολή του στην εξοικείωση νεότερων συντρόφων και συντροφισσών με πολλές πτυχές της ιστορίας και της θεωρίας του εργατικού και του μαρξιστικού κινήματος υπήρξε πολύτιμη.

Στα χρόνια του Φόρουμ και της επακόλουθης ανάπτυξης του ΣΥΡΙΖΑ στη ριζοσπαστική περίοδό του, ο Πανάγος έδειξε τις αρετές της πολιτικής συγκρότησής του: συνδύαζε πάντα την αποτελεσματικότητα της αναγκαίας τακτικής ευελιξίας με τη σταθερότητα της προσήλωσης στην επαναστατική στρατηγική. Όχι τυχαία, ο Πανάγος είχε κομβικό ρόλο στις δύσκολες αποφάσεις που χρειάστηκε να πάρουμε μετά την προδοσία των εργατικών/λαϊκών ελπίδων το 2015, αλλά και στις αλλαγές τόσο στην τακτική όσο και στο οργανωτικό πλαίσιο της ΔΕΑ, στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν.

Ο σύντροφος Παναγιώτης Λίλλης υπήρξε ένας αγωνιστής μακράς πνοής, ένα αυθεντικό στέλεχος της οργανωμένης ριζοσπαστικής-αντικαπιταλιστικής μαρξιστικής Αριστεράς.

Στα λίγα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο σύντροφος Πανάγος απομακρύνθηκε από τη ΔΕΑ. Ελπίζουμε ότι αποφύγαμε αποτελεσματικά κάθε «ανταγωνιστικό» επεισόδιο σε σχέση με αυτήν την απομάκρυνση, καθώς όλες και όλοι μας αρνούμασταν να αναγνωρίσουμε ως οριστική τη ρήξη με έναν σύντροφο που εκτιμούσαμε βαθιά και ειλικρινά.

Δυστυχώς, αυτήν την ελπίδα διέκοψε η αρρώστια και ο θάνατος.

Για όλες και όλους στη ΔΕΑ ο θάνατος του συντρόφου Παναγιώτη Λίλλη είναι μια μεγάλη απώλεια.

Στους κοντινούς ανθρώπους του Πανάγου, και ιδιαίτερα στη Χριστίνα, στη Γιάννα και στη Φανή, εκφράζουμε την αμέριστη αλληλεγγύη και συμπαράστασή μας.

Η ΚΕ της ΔΕΑ

ΟΚΔΕ-Σπάρτακος: Ο σύντροφος Πανάγος δεν είναι πια μαζί μας

Στις 22 Σεπτεμβρίου 2026, η επαναστατική Αριστερά και το ελληνικό εργατικό κίνημα έχασαν ένα από τα πιο αφοσιωμένα στελέχη τους. Ο σύντροφος Πανάγος Λίλλης έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 71 ετών, έπειτα από σκληρή αλλά άνιση μάχη με τον καρκίνο. Έφυγε ήσυχα και διακριτικά, όπως έδρασε και όπως έζησε. Χωρίς φανφάρες, χωρίς φωνές αλλά με ουσιαστική και ανιδιοτελή προσφορά στην επαναστατική αριστερά και στο εργατικό κίνημα.

Ο Πανάγος υπήρξε παιδί της Μεταπολίτευσης. Τα πρώτα του βήματα στην οργανωμένη πάλη τα έκανε στην Θεσσαλονίκη τη δεκαετία του ’70. Αρχικά μέσα από τον μαοϊκό χώρο και το ΕΚΚΕ. Γρήγορα ωστόσο πέρασε στο διεθνιστικό – τροτσκιστικό ιδεολογικό ρεύμα όπου και παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του. Αρχικά, την δεκαετία του ’80, οργανώθηκε στην Οργάνωση Σοσιαλιστική Επανάσταση όπου και συνέβαλε αποφασιστικά στην οικοδόμησή της οργάνωσης στην Θεσσαλονίκη. Διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη δύσκολη μάχη για τη διατήρηση μιας σταθερής διεθνιστικής γραμμής, μέσα στο κλίμα της εθνικιστικής εξάρσεως για το Μακεδονικό.

Αρχές του ’90 ο Πανάγος μαζί με κομμάτι της οργάνωσης στην Θεσσαλονίκη αποχώρησαν από την ΟΣΕ και δημιούργησαν την Σοσιαλιστική Εργατική Παρέμβαση (ΣΕΠ), ένα μεταβατικό τοπικό σχήμα που το 2001 συμμετείχε στην ίδρυση της Διεθνιστικής Εργατικής Αριστεράς (ΔΕΑ). Για τις επόμενες δύο δεκαετίες και μέχρι να αποχωρήσει από την ΔΕΑ ο Πανάγος ήταν μόνιμα στην ηγεσία της οργάνωσης, ενώ συμμετείχε ενεργά στην συντακτική επιτροπή του θεωρητικού περιοδικού της ΔΕΑ (και στεναχωρήθηκε ιδιαίτερα όταν η έκδοσή του σταμάτησε). Κάποια στιγμή αυτήν την περίοδο θα φύγει από την Θεσσαλονίκη για να συνεχίσει την επαναστατική του δράση στην Αθήνα που έχει “ζωντανό κίνημα και πολλούς μετανάστες”, όπως έλεγε.

Ο Πανάγος ενσάρκωσε στην πράξη την έννοια του επαγγελματία επαναστάτη. Επιλέγοντας συνειδητά έναν εξαιρετικά λιτό βίο, έζησε με εισόδημα χαμηλότερο του βασικού μισθού.

Ως σύντροφος ήταν απλός και ευθύς. Απεχθανόταν τους επαναστατικούς βερμπαλισμούς. Ήταν πολέμιος της αλαζονείας και των ατέρμονων αναλύσεων χωρίς πρακτικό αντίκρισμα. Στεκόταν σταθερά στην αριστερά της πράξης: συγκεκριμένη ανάλυση, συγκεκριμένα καθήκοντα και πρόταση για δράση. Ήταν αυστηρός σε οργανωτικά θέματα. Έλεγε ότι οι επαναστάτες πρέπει να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, να πηγαίνουν πρώτοι και να φεύγουν τελευταίοι από κάθε μάχη. Επιδίωκε και επέμενε να γίνεται κάθε φορά συγκεκριμένος απολογισμός από κάθε παρέμβαση, από κάθε υπεύθυνο και από κάθε όργανο. Δεν απέφευγε την αυτοκριτική και προσγείωνε απότομα όλους όσοι ήταν ευχαριστημένοι απλά και μόνο από τους ακτιβισμούς τους, χωρίς να ενδιαφέρονται για το ποια ήταν η ανταπόκριση της τάξης σε αυτούς.

Παρά τη μεγάλη έμφαση που έδινε στην καθημερινή δράση μέσα στην τάξη, ο σύντροφος Πανάγος μελετούσε, διέθετε ευρυμάθεια και ωθούσε όσους βρίσκονταν γύρω του να μελετούν. Ήταν κάτοχος μιας τεράστιας βιβλιοθήκης και είχε μελετήσει χιλιάδες βιβλία. Έδινε μεγάλη σημασία στην ιδεολογικοπολιτική συγκρότηση των επαναστατών/τριων. Συχνά έφερνε σε αμηχανία τους συντρόφους ρωτώντας απλά και αθώα: «και ποιο βιβλίο διαβάζεις αυτήν την περίοδο;» Μέσα από τα άρθρα του συνέβαλε σημαντικά στην εξοικείωση των νεότερων με την ιστορία και τη θεωρία του μαρξισμού. Χωρίς ίχνος διδακτισμού, πάντα προσιτός και γελαστός, μεριμνούσε για τη στελέχωση και τη θεωρητική θωράκιση των νέων μελών, καλλιεργώντας τους την κριτική και αυτόνομη σκέψη. Είναι δεκάδες οι αγωνιστές σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη (και όχι μόνο) που στρατολογήθηκαν και συγκροτήθηκαν πολιτικά και ιδεολογικά κάτω από την καθοδήγηση του (μια σημαντική κληρονομιά που αφήνει πίσω του).

Ο Πανάγος είχε κομβικό ρόλο στην ανάπτυξη της αντιρατσιστικής δουλειάς, δίνοντας έμφαση στην ταξική ενότητα ντόπιων και μεταναστών εργαζομένων, καθώς και στην αντιμετώπιση της φασιστικής απειλής. Η συμβολή του στην οικοδόμηση και την καθιέρωση της Κίνησης «Απελάστε τον Ρατσισμό» υπήρξε καθοριστική.

Τα τελευταία χρόνια ο σύντροφος Πανάγος μας τίμησε με την συμμετοχή του σε διαδικασίες της οργάνωσής μας, ως απλός στρατιώτης όπως έλεγε. Αν και απογοητευμένος, μετά και την αποχώρησή του από την ΔΕΑ, και παρά τα δύσκολα προβλήματα υγείας που αντιμετώπισε δυστυχώς πολύ νωρίς στην ζωή του, συνέχισε μέχρι το τέλος να συμβάλει στην διάδοση των ιδεών και των πρακτικών στις οποίες αφιέρωσε όλη την συνειδητή ζωή του. Χάρηκε με την έκδοση στα ελληνικά από τις εκδόσεις μας της μνημειώδους βιογραφίας του Τρότσκι από τον Ντόιτσερ. Ανέλαβε εισηγήσεις στον πυρήνα για ιστορικά θέματα, για τις διεθνείς εξελίξεις κλπ. Συμμετείχε με ιδιαίτερη θέρμη σε όλες τις εξωστρεφείς προσπάθειες της οργάνωσης σε κεντρικό αλλά και τοπικό επίπεδο (δημιουργία αντιπολεμικής επιτροπής, επιτροπής αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη, κλπ) και χαιρόταν όταν αυτές οι προσπάθειες είχαν ανταπόκριση. Έδινε πρόθυμα τις ουσιαστικές του συμβουλές πάνω σε σχέδια άρθρων σε όποιον σύντροφο του το ζητούσε. Είδε πολύ θετικά και συνέβαλε με τον τρόπο του για την προσέγγιση της ΟΚΔΕ Σπάρτακος με το Κόκκινο Νήμα, κλπ.

Ο θάνατος του συντρόφου Πανάγου Λίλλη αποτελεί μια μεγάλη απώλεια για το επαναστατικό κίνημα της χώρας μας. Η ανιδιοτέλεια, το ήθος, η οργανωτική του πείρα και η πολιτική του παρακαταθήκη θα συνεχίσουν να μας εμπνέουν. Παρά την σχετικά σύντομη κοινή μας διαδρομή θα τον θυμόμαστε με συντροφική αγάπη και γλυκιά νοσταλγία. Στους κοντινούς του ανθρώπους εκφράζουμε τα θερμότερα και ειλικρινή μας συλλυπητήρια.