Eoghan Gilmartin
Γυρισμένη στη Δυτική Σαχάρα, η ταινία «Η Οδύσσεια» υποστηρίζει την αποικιοκρατία
Στην περίοδο πριν από την κινηματογραφική του πρεμιέρα, η ταινία Η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν βρέθηκε στο επίκεντρο διαδικτυακών αντιπαραθέσεων, αφού ο Έλον Μασκ επιτέθηκε στο υποτιθέμενο «woke» καστ της ταινίας. Ωστόσο, πέρα από αυτό το τεχνητό θέαμα, υπάρχει μια πολύ σημαντική κριτική που πρέπει να ασκηθεί στους δημιουργούς της ταινίας: η απόφασή τους να γυρίσουν μέρος της ταινίας στην τελευταία αποικία της Αφρικής, τη Δυτική Σαχάρα. Απολαμβάνοντας γενναιόδωρες χορηγίες από το μαροκινό κράτος, προσέδωσαν νομιμότητα στο καθεστώς της παράνομης κατοχής της περιοχής.
Καθώς ο Νόλαν και το συνεργείο του κινηματογραφούσαν κατά μήκος της ακτής γύρω από την παραθαλάσσια πόλη Ντάχλα το περασμένο καλοκαίρι, μια ανοιχτή επιστολή που καταδίκαζε την κίνηση αυτή υπογράφηκε από εξέχουσες προσωπικότητες του παγκόσμιου κινηματογράφου, μεταξύ των οποίων οι Χαβιέ Μπαρδέμ, Πέδρο Αλμοδόβαρ και Πολ Λάβερτι. «Ο κ. Νόλαν κινηματογράφησε εκεί χωρίς τη συγκατάθεση του λαού Σαχράουι», λέει η επιστολή, αναφερόμενη στην πλειοψηφούσα εθνότητα στη Δυτική Σαχάρα. «Η μόνη συγκατάθεση που έλαβε προήλθε από τη δύναμη κατοχής: το Μαρόκο».
Ειδικότερα, ο βραβευμένος με Όσκαρ ηθοποιός Μπαρδέμ δεν δίστασε να εκφράσει την άποψή του. Καθώς δημοσίευε την επιστολή στον λογαριασμό του στο Instagram, πρόσθεσε: «Εδώ και 50 χρόνια, το Μαρόκο έχει κατακτήσει τη Δυτικό Σαχάρα, εκδιώκοντας τον λαό Σαχράουι από τις πόλεις τους. Η Ντάχλα είναι μία από αυτές, η οποία μετατράπηκε από τους Μαροκινούς κατακτητές σε τουριστικό προορισμό και τώρα σε κινηματογραφικό πλατό, πάντα με στόχο την εξάλειψη της ταυτότητας των Σαχράουι από την πόλη.»
Με έκταση ίση με αυτή της Βρετανίας, η Δυτική Σαχάρα έχει χαρακτηριστεί από τα Ηνωμένα Έθνη ως «μη αυτοδιοικούμενη περιοχή» και παραμένει στον επίσημο κατάλογό τους με τις περιοχές που εξακολουθούν να αναμένουν την αποαποικιοποίησή τους. Παραμένοντας υπό την κυριαρχία της Ισπανίας του Φρανθίσκο Φράνκο, ακόμη και όταν άλλες ευρωπαϊκές αποικίες κέρδισαν την ελευθερία τους, δεν απέκτησε την ανεξαρτησία της ούτε μετά το θάνατο του δικτάτορα το 1975. Αντίθετα, το γειτονικό Μαρόκο και η Μαυριτανία εισέβαλαν — με τουλάχιστον το 40% του πληθυσμού των Σαχράουι εκείνη την εποχή να καταφεύγει στη γειτονική Αλγερία για να γλιτώσει από την εκστρατεία βομβαρδισμών της μαροκινής πολεμικής αεροπορίας. Μισό αιώνα αργότερα, 173.000 Σαχράουι εξακολουθούν να διαμένουν σε αλγερινά στρατόπεδα προσφύγων. Οι αυτόχθονες Σαχράουι που ζουν υπό μαροκινή κατοχή υπόκεινται σε αυτό που η Freedom House κατατάσσει μεταξύ των λιγότερο ελεύθερων πολιτικών συστημάτων στον πλανήτη.
Η ταινία Η Οδύσσεια είναι η πρώτη μεγάλη παραγωγή του Χόλιγουντ που γυρίζει σκηνές στη Δυτική Σαχάρα. Αυτό θα ήταν αδιανόητο πριν από το 2020, όταν ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ διέκοψε την παράδοση δεκαετιών της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής και αναγνώρισε την παράνομα εγκαθιδρυμένη κυριαρχία του Μαρόκου επί της περιοχής. Η απόφαση αυτή αποτελούσε μέρος μιας ανταλλαγής, ήταν το αντάλλαγμα για την εξομάλυνση των σχέσεων του Μαρόκου με το Ισραήλ. Τώρα, τα τετραήμερα γυρίσματα του Νόλαν και της ομάδας του στη Ντάχλα καταδεικνύουν πόσο γρήγορα κινήθηκαν τα στούντιο του Χόλιγουντ για να εκμεταλλευτούν τις ευκαιρίες που δημιούργησε η συναλλακτική διπλωματία του Τραμπ. Αυτός ο επιδοτούμενος κινηματογράφος της κατοχής αποτελεί ένα ακόμη σύμπτωμα της κατάρρευσης όσων είχαν απομείνει από μια φιλελεύθερη τάξη βασισμένη σε κανόνες.
Δημιουργία τετελεσμένων γεγονότων
Για τους μαροκινούς αξιωματούχους, η παρουσία του συνεργείου της ταινίας Η Οδύσσεια αποτέλεσε προπαγανδιστικό επίτευγμα. Έχουν καταστήσει σαφές ότι το θεωρούν απλώς την αρχή της ανάπτυξης της Ντάχλα ως βάσης για διεθνείς κινηματογραφικές παραγωγές. Και αυτό παρά το γεγονός ότι η ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Σαχάρας παραμένει πεδίο συνεχούς ένοπλης σύγκρουσης μεταξύ του στρατού της χώρας και του κινήματος των Σαχράουι που αγωνίζεται για την ανεξαρτησία, του Μετώπου Πολισάριο. Τον περασμένο μήνα, τρεις μαχητές του Πολισάριο σκοτώθηκαν σε επίθεση μαροκινών μη επανδρωμένων αεροσκαφών κοντά στο αμμώδες ανάχωμα μήκους 2.700 χιλιομέτρων που χωρίζει το έδαφος υπό μαροκινό έλεγχο από τις ερημικές περιοχές που ελέγχονται από το Πολισάριο.
Εάν η κατασκευή του τεράστιου αμυντικού αναχώματος τη δεκαετία του 1980 αποτελούσε προσπάθεια του Μαρόκου να εδραιώσει τον στρατιωτικό του έλεγχο στη Δυτική Σαχάρα, η μετατροπή της Ντάχλα σε τουριστικό προορισμό και κόμβο πράσινης ενέργειας τα τελευταία χρόνια αποσκοπεί στην εδραίωση της κατοχής ως μη αναστρέψιμης οικονομικής πραγματικότητας. Από τη σκοπιά της μαροκινής ηγεσίας, η ανεξαρτησία των Σαχράουι θα φαίνεται όλο και πιο μη ρεαλιστική, εφόσον το Μαρόκο καταφέρει να αναπτύξει την περιοχή σε συνεργασία με διεθνείς επενδυτές. Επίσης, παρέχει κίνητρα στους Μαροκινούς εποίκους να μετακομίσουν στην περιοχή, προσφέροντάς τους γενναιόδωρες επιδοτήσεις και θέσεις εργασίας.
Η πιο ξεκάθαρη έκφραση αυτής της στρατηγικής είναι η Ατλαντική Πρωτοβουλία του Μαρόκου [Morocco’s Atlantic Initiative], η οποία αποσκοπεί να παρέχει στις χώρες χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα της περιοχής του Σάχελ θαλάσσια πρόσβαση στον Ατλαντικό μέσω μιας νέας λιμενικής εγκατάστασης αξίας 1,3 δισεκατομμυρίων ευρώ, η οποία βρίσκεται υπό κατασκευή στη Ντάχλα (και αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία έως το 2028). Θέτοντας την κατεχόμενη πόλη ως βασικό κόμβο εφοδιαστικής για τη βορειοδυτική Αφρική, το έργο στοχεύει στην περαιτέρω ενσωμάτωση της Δυτικής Σαχάρας στα περιφερειακά εμπορικά δίκτυα.
Ο τουρισμός αποτελεί επίσης βασικό παράγοντα για την κανονικοποίηση του μαροκινικού ελέγχου, με τη Νταχλά ειδικότερα να αναδεικνύεται σε διεθνή προορισμό για kitesurfing και οικοτουρισμό. Κατά τη διάρκεια επίσκεψής τους το 2022, η Ιβάνκα Τραμπ και ο Τζάρετ Κούσνερ φωτογραφήθηκαν σε ένα από τα αυξανόμενα σε αριθμό πολυτελή ξενοδοχεία της χερσονήσου της Ντάχλα, καθώς και στην απέραντη ακτογραμμή του Ατλαντικού, η οποία αργότερα προσέλκυσε το κινηματογραφικό συνεργείο που γύρισε την ταινία Η Οδύσσεια. Η φωτογράφιση των διακοπών του ζευγαριού παρουσίασε μια εικόνα πολυτελών θέρετρων και αναψυχής, στην οποία η στρατιωτική κατοχή και ο αυτόχθονας πληθυσμός των Σαχράουι είχαν εξαφανιστεί από το οπτικό πεδίο.
Η ανακοίνωση της αεροπορικής εταιρείας Ryanair το 2024 ότι θα εγκαινιάσει νέες απευθείας πτήσεις που θα συνδέουν την Ισπανία με τη Ντάχλα και την πρωτεύουσα των Σαχράουι, Ελ Ααϊούν, σηματοδότησε μια περαιτέρω επέκταση αυτού του μοντέλου τουρισμού της κατοχής — ακόμη και ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενημέρωσε τις αεροπορικές εταιρείες ότι οι πτήσεις που αφορούν τη Δυτική Σαχάρα δεν θα καλύπτονται από τους όρους της αεροπορικής συμφωνίας ΕΕ-Μαρόκου. Παράλληλα, διεθνείς δημοσιογράφοι, συνδικαλιστές και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων προσπάθησαν να σπάσουν τον αποκλεισμό των μαροκινών μέσων ενημέρωσης επιβιβαζόμενοι σε αυτές τις πτήσεις χαμηλού κόστους τους τελευταίους δεκαοκτώ μήνες, αλλά συνελήφθησαν στο αεροδρόμιο ή τέθηκαν υπό κράτηση όταν ήρθαν σε επαφή με τοπικούς ακτιβιστές Σαχράουι. Βίντεο από πέρυσι έδειξαν μάλιστα μια αριστερή αντιπροσωπεία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου να εμποδίζεται βίαια από τις μαροκινές δυνάμεις ασφαλείας να αποβιβαστεί από πτήση της Ryanair.
Κινηματογράφος της Κατοχής
Η επιδοτούμενη παραγωγή της ταινίας Η Οδύσσεια αποτελεί μέρος αυτής της ίδιας προσπάθειας να καθιερωθεί η Ντάχλα ως διεθνής —αλλά σαφώς μαροκινός— προορισμός, περιορίζοντας παράλληλα την κριτική για την ίδια την κατοχή. Ωστόσο, όταν πέρυσι το καλοκαίρι έγιναν γνωστές οι πληροφορίες για τα γυρίσματα στη Ντάχλα, Σαχράουι κινηματογραφιστές, δημοσιογράφοι και ακτιβιστές κατέκλυσαν τα κοινωνικά δίκτυα για να αντιπαραβάλουν την ελευθερία που απολάμβανε η χολιγουντιανή παραγωγή του Νόλαν με τη συστηματική καταστολή που αντιμετώπιζαν οι ίδιοι όταν προσπαθούσαν να τεκμηριώσουν τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από το μαροκινό κράτος ή απλώς όταν έκαναν χρήση της δημιουργικής τους ελευθερίας.
«Μεγάλωσα στα στρατόπεδα προσφύγων Σαχράουι στην Αλγερία και σήμερα, ως Σαχραουί σκηνοθέτης από την κατεχόμενη πόλη Ντάχλα, δεν μπορώ να εισέλθω ελεύθερα στην πατρίδα μου για να διηγηθώ τις δικές μου ιστορίες», έγραψε ο σκηνοθέτης Μπραχίμ Τσαγκάφ στο πλαίσιο της διαδικτυακής εκστρατείας που διοργάνωσε το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Δυτικής Σαχάρας. «Αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση πίσω από αυτό το τοπίο: ενώ μερικοί προνομιούχοι όπως ο Νόλαν μπορούν να το μετατρέψουν σε ταινία, άλλοι εξακολουθούν να περιμένουν τη μέρα που θα μπορούμε απλά να επιστρέψουμε εκεί».
Το μήνυμα της ακτιβίστριας Γκάλια Τζίμι ήταν ακόμη πιο σκληρό: «Κύριε Νόλαν: Είμαι υπερασπίστρια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το Μαρόκο με εξαφάνισε για 3 χρόνια και 7 μήνες σε μια μυστική φυλακή στο κατεχόμενο Ελ Ααϊούν».
Η εμπειρία της δεν αποτελεί καθόλου εξαίρεση. Στην τελευταία έκθεσή της για το 2024, η ΜΚΟ για τα ανθρώπινα δικαιώματα CODESA κατέγραψε δεκάδες παραβιάσεις που διαπράχθηκαν από τις μαροκινές δυνάμεις ασφαλείας εκείνη τη χρονιά. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονταν η επανειλημμένη βίαιη καταστολή ειρηνικών διαδηλώσεων, η παρενόχληση και η αυθαίρετη κράτηση ακτιβιστών, καθώς και οι ύποπτοι θάνατοι τριών Σαχράουι πολιτών ενώ βρίσκονταν υπό κράτηση. Τον Νοέμβριο του 2023, η Ομάδα Εργασίας του ΟΗΕ για την Αυθαίρετη Κράτηση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι κρατήσεις 24 Σαχράουι ακτιβιστών και δημοσιογράφων, οι οποίοι κρατούνται από την εποχή της κατασκήνωσης διαμαρτυρίας στο Γκντέιμ Ιζίκ το 2010, ήταν παράνομες. Διαπίστωσε επίσης ότι, στην περίπτωση δεκαοκτώ φοιτητών-ακτιβιστών που συνελήφθησαν το 2016, χρησιμοποιήθηκαν βασανιστήρια για τον εξαναγκασμό τους σε ομολογίες.
Καθώς η ταινία Η Οδύσσεια κάνει πρεμιέρα στις παγκόσμιες αίθουσες, ένας από τους κρατούμενους του Γκντέιμ Ιζίκ, ο Εναάμα Ασφάρι, βρίσκεται αυτή τη στιγμή στην τέταρτη εβδομάδα μιας διαρκούςαπεργίας πείνας. Ζητώντας την άμεση απελευθέρωσή του τον περασμένο μήνα, η οργάνωση Frontline Defenders δήλωσε ότι «ανησυχεί για αναφορές που περιγράφουν ιατρική αμέλεια, αντίποινα και άλλες μορφές κακομεταχείρισης εναντίον Σαχράουι υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που βρίσκονται στη φυλακή».
«Όταν ο Κρίστοφερ Νόλαν πατήσει στο κόκκινο χαλί καθ’ οδόν προς την προβολή της πρεμιέρας, θα πατάει επίσης και πάνω στο διεθνές δίκαιο», τόνισε τον περασμένο μήνα η Μαρία Καριόν, εκτελεστική διευθύντρια του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Δυτικής Σαχάρας. «Ζητάμε από το κοινό να αντιμετωπίσει αυτή την ταινία όπως θα αντιμετώπιζε μια ταινία που γυρίστηκε στην κατεχόμενη Ουκρανία με την άδεια του [Βλαντιμίρ] Πούτιν, ή στους παράνομους οικισμούς της Παλαιστίνης με την ευλογία του [Μπέντζαμιν] Νετανιάχου».
Μια σειρά αποφάσεων του ανώτατου δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποστηρίζει αυτόν τον ισχυρισμό. Κατά την τελευταία δεκαετία, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει επανειλημμένα κρίνει ότι η Δυτική Σαχάρα αποτελεί έδαφος με «ξεχωριστό και διακριτό» καθεστώς σε σχέση με το Μαρόκο και ότι, από νομική άποψη, οι πόροι της δεν μπορούν να αξιοποιηθούν χωρίς τη συγκατάθεση του λαού Σαχράουι. Οι αποφάσεις αυτές αφορούν συγκεκριμένες εμπορικές συμφωνίες μεταξύ της ΕΕ και του Μαρόκου, τις οποίες η ΕΕ προσπάθησε να αναβιώσει παρά τις διαδοχικές αποφάσεις των δικών της δικαστηρίων που έκριναν ότι παραβίαζαν το διεθνές δίκαιο. Ωστόσο, οι αποφάσεις αυτές εγείρουν ευρύτερα ερωτήματα σχετικά με τις ευθύνες των διεθνών εταιρειών που δραστηριοποιούνται στο κατεχόμενο έδαφος, συμπεριλαμβανομένων των κινηματογραφικών στούντιο.
Λαμβάνοντας υπόψη το μέχρι τώρα έργο του, το ταλέντο του Νόλαν ως σεναριογράφου και σκηνοθέτη είναι αδιαμφισβήτητο. Ωστόσο, με την ταινία Η Οδύσσεια, ο ίδιος και η Universal Pictures έχουν δημιουργήσει ένα επικίνδυνο προηγούμενο, καθώς πρωτοστάτησαν σε μια νέα μορφή κινηματογραφικής παραγωγής στην εποχή του Τραμπ: τον κινηματογράφο της κατοχής. Μια χώρα που υπόκειται σε βίαιη αποικιοκρατία και σε ένα σύστημα ουσιαστικού απαρτχάιντ δεν αποτελεί νόμιμο σκηνικό ούτε για τον διεθνή τουρισμό ούτε για μια χολιγουντιανή υπερπαραγωγή.
Μετάφραση: elaliberta.gr
Eoghan Gilmartin, “Filmed in Western Sahara, The Odyssey Endorses Colonialism”, Jacobin, 15 Ιουλίου 2026, https://jacobin.com/2026/07/nolan-odyssey-western-sahara-morocco-colonialism.
