Μια γυναίκα κρατά ένα πανό με τη φράση «Η διαφθορά χειροκροτεί» κατά τη διάρκεια διαδήλωσης στο Κίεβο της Ουκρανίας, την Τρίτη 22 Ιουλίου 2025. Alex Babenko / AP
Ποιος πληρώνει για την Ουκρανία; Χρέος, όροι και τα όρια της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης
του Adam Novak
ΠΗΓΗ: Europe Solidaire Sans Frontières, Τετάρτη 8 Ιουλίου 2026
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ:elaliberta.gr
Το 2025, οι πληρωμές τόκων για το δημόσιο χρέος της Ουκρανίας ξεπέρασαν τις συνολικές δαπάνες για συντάξεις και κοινωνικές παροχές. Η εξυπηρέτηση του χρέους απορρόφησε το 42% του συνόλου των εγχώριων δημοσιονομικών εσόδων. Τα φορολογικά έσοδα της ίδιας της Ουκρανίας — τα οποία προβλέπεται να ανέλθουν το 2026 σε 2,9 τρισεκατομμύρια UAH [ΣτΜ: ουκρανική Hryvnia] (67 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ) — επαρκούν για την κάλυψη των αμυντικών δαπανών, και τίποτα άλλο. Κάθε σύνταξη που καταβάλλεται, κάθε νοσοκομείο που παραμένει ανοιχτό, κάθε σχολείο που λειτουργεί χρηματοδοτείται από εξωτερικό δανεισμό. Αυτή είναι η κατάσταση τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη ενός πολέμου εθνικής άμυνας ενάντια στην ρωσική εισβολή — ενός πολέμου που η Ουκρανία διεξάγει για την επιβίωση και την κυριαρχία της.
Ο μεγαλύτερος πιστωτής είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση. Το χρέος της Ουκρανίας προς τα θεσμικά όργανα της ΕΕ οκταπλασιάστηκε μεταξύ Φεβρουαρίου 2022 και τέλους 2024 — από 5 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ σε 43 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ, ή 51 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης.[1] Τον Απρίλιο του 2026, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε ένα επιπλέον δάνειο ύψους 90 δισεκατομμυρίων ευρώ (105 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ) προς την Ουκρανία, το οποίο είναι άτοκο κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, ενώ το κεφάλαιο θα αποπληρωθεί μόνο όταν η Ρωσία καταβάλει πολεμικές αποζημιώσεις στην Ουκρανία.[2] Η ΕΕ κατέχει πλέον το 44% του εξωτερικού δημόσιου χρέους της Ουκρανίας. Η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ κατέχουν από κοινού ένα επιπλέον 33%.[3] Σε αντάλλαγμα για τη χρηματοδότηση αυτή, η ουκρανική κυβέρνηση έχει αποδεχθεί 325 όρους και 531 δείκτες παρακολούθησης, των οποίων τη διαχείριση αναλαμβάνει ένας Εθνικός Συντονιστής που λειτουργεί ως ενιαίο σημείο επαφής για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, παρακολουθώντας την εφαρμογή σε μηνιαία βάση.[4]
Αυτό δεν είναι αλληλεγγύη. Είναι το τυπικό σύνολο μέτρων που χρησιμοποιεί η ΕΕ εναντίον των περιφερειακών οικονομιών — τα ίδια μέσα που εφαρμόστηκαν στην Ελλάδα μετά το 2010, στα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης μετά την ένταξή τους, καθώς και στον Παγκόσμιο Νότο μέσω των προγραμμάτων του ΔΝΤ που υποστηρίζει η ΕΕ. Η CADTM έχει τεκμηριώσει αυτό το σύνολο μέτρων εδώ και δεκαετίες. Η Ουκρανία δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτό το μοτίβο. Είναι η πιο πρόσφατη οικονομία στην οποία η ΕΕ το έχει επεκτείνει — χρησιμοποιώντας την ανάγκη για υποστήριξη σε καιρό πολέμου ως αφορμή για να εμβαθύνει την ολοκλήρωση με τους δικούς της όρους. Η Ρωσία αρνείται την ύπαρξη της Ουκρανίας ως έθνους. Η Δύση δεν αρνείται αυτή την ύπαρξη — την υποτάσσει στα δικά της συμφέροντα. Αυτές δεν είναι ισοδύναμες μορφές κυριαρχίας, και το να τις αντιμετωπίζουμε ως ισοδύναμες είναι ένα λάθος που διαπράττουν τμήματα της αριστεράς που δεν προσφέρουν καμία αλληλεγγύη στους Ουκρανούς που αγωνίζονται για την επιβίωσή τους. Ωστόσο, η άρνηση αυτής της εξίσωσης δεν απαιτεί να αντιμετωπίζουμε την υποταγή στην ΕΕ ως αλληλεγγύη. Απαιτεί να την ονομάσουμε με ακρίβεια: όχι φιλία, αλλά μια πιο εξελιγμένη μορφή της ίδιας ιμπεριαλιστικής σχέσης που η Δύση έχει επιβάλει σε εξαρτημένες οικονομίες αλλού. Το ζήτημα δεν είναι αν πρέπει να υποστηρίξουμε την Ουκρανία. Η Ουκρανία έχει το δικαίωμα να υπερασπιστεί την εθνική της ανεξαρτησία ενάντια στην ιμπεριαλιστική εισβολή — μια θέση που η Αριστερά πρέπει να υποστηρίζει χωρίς αμφιβολία. Το ζήτημα είναι υπό ποιους όρους και προς το συμφέρον ποιων έχει διαμορφωθεί αυτή η υποστήριξη.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες κατέληξαν στη δική τους διευθέτηση νωρίτερα και με διαφορετικό τρόπο. Η κυβέρνηση Τραμπ απέκλεισε τη βοήθεια προς την Ουκρανία από τις προτάσεις του Πενταγώνου για τον προϋπολογισμό του 2026 και εξασφάλισε μια συμφωνία για ορυκτά — η οποία υπογράφηκε στις 30 Απριλίου 2025 και επικυρώθηκε από τη Βερχόβνα Ράντα στις 8 Μαΐου —, με την οποία ιδρύθηκε ένα κοινό Ταμείο Επενδύσεων για την Ανασυγκρότηση ΗΠΑ-Ουκρανίας, στο οποίο η Ουκρανία συνεισφέρει το 50% των εσόδων από νέες άδειες εξόρυξης, ενώ η μελλοντική στρατιωτική βοήθεια των ΗΠΑ θεωρείται ως εισφορά κεφαλαίου των ΗΠΑ στο ταμείο.[5] Όπου συνεχίζονται οι στρατιωτικές μεταβιβάσεις των ΗΠΑ, αυτές διοχετεύονται όλο και περισσότερο μέσω του μηχανισμού PURL του ΝΑΤΟ. Η ΕΕ δανείζει χρήματα στην Ουκρανία· η Ουκρανία τα χρησιμοποιεί για να αγοράσει όπλα από αμερικανούς κατασκευαστές. Η αμερικανική βιομηχανία όπλων αποκομίζει κέρδη από πωλήσεις για τις οποίες δεν φέρει κανένα πιστωτικό κίνδυνο. Η Ουκρανία κουβαλάει το χρέος. Η ΕΕ λειτουργεί ως μεσάζων — χρηματοδότης μιας αλυσίδας προμηθειών στην οποία το αμερικανικό κεφάλαιο αποκομίζει αξία χωρίς να εμφανίζεται ως πιστωτής.[6] Η Ουάσιγκτον εξασφάλισε τις παραχωρήσεις της και αποσύρθηκε. Η ΕΕ παρέμεινε — ως χρηματοδότης, ως πιστωτής, ως αρχιτέκτονας της μεταπολεμικής οικονομικής ένταξης της Ουκρανίας. Εκεί όπου κάποτε η ΕΕ προμήθευε απευθείας όπλα, τώρα δανείζει στην Ουκρανία τα χρήματα για να τα αγοράσει η ίδια — το 75% του προϋπολογισμού προμηθειών για το 2025 διατέθηκε σε ουκρανικούς κατασκευαστές. Αυτό παρέχει στην ΕΕ, ως πιστωτή, επιρροή όχι μόνο επί του κρατικού προϋπολογισμού της Ουκρανίας, αλλά και επί της στρατιωτικο-βιομηχανικής της βάσης, ενός περιουσιακού στοιχείου που γίνεται όλο και πιο περιζήτητο εν μέσω της δικής της προσπάθειας επανεξοπλισμού της Ευρώπης — και, όπως διαπίστωσε η Quantum Systems τον Μάιο του 2026, όταν της απαγορεύτηκε η πρόσβαση στις δυτικές αγορές επειδή αρνήθηκε να αποδεχτεί τους όρους της κοινοπραξίας, οι προϋποθέσεις επεκτείνονται και στην απορρόφηση της πνευματικής ιδιοκτησίας της Ουκρανίας στον τομέα της αμυντικής τεχνολογίας.[7]
Ο Éric Toussaint, σε άρθρο του για την CADTM τον Ιανουάριο του 2025, ανέδειξε την αντίθεση μεταξύ της προσέγγισης των ΗΠΑ — επιχορηγήσεις και όπλα — και της προσέγγισης της ΕΕ — δάνεια και όροι.[8] Αυτή η αντίθεση ήταν πάντα μερική: οι ΗΠΑ παρείχαν σημαντική δημοσιονομική στήριξη μέσω της USAID παράλληλα με τις στρατιωτικές μεταβιβάσεις, ενώ το πρόγραμμα δανείων ERA της G7 της εποχής Μπάιντεν — συνολικού ύψους 50 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ, με την ΕΕ ως μεγαλύτερο συνεισφέροντα με 35 δισεκατομμύρια ευρώ (38 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ) — είχε διαμορφωθεί το ίδιο ως χρέος, το οποίο εξυπηρετούνταν από έκτακτα έσοδα από τόκους επί των παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων στην Euroclear στις Βρυξέλλες.[9] Η ΕΕ εκταμίευσε το μερίδιό της στο ERA έως τον Νοέμβριο του 2025. Αυτό που έχει αλλάξει από τότε που έγραψε ο Toussaint είναι ότι οι ΗΠΑ έχουν μετατοπιστεί από τα όπλα και τις χρηματοοικονομικές μεταβιβάσεις προς την εκμετάλλευση πόρων, αφήνοντας την ΕΕ ως τον κυρίαρχο χρηματοδότη τόσο στον στρατιωτικό όσο και στον πολιτικό τομέα, αλλά με όρους δανεισμού σε όλες τις περιπτώσεις.
Η δομή του δανείου του Απριλίου 2026, η οποία εξαρτάται από την καταβολή αποζημιώσεων, αξίζει να εξεταστεί προσεκτικά. Η Ουκρανία δεν αποπληρώνει το κεφάλαιο, εκτός αν η Ρωσία καταβάλει αποζημιώσεις — ένα ενδεχόμενο που ίσως να μην συμβεί ποτέ. Τα δύο τρίτα του δανείου προορίζονται για στρατιωτικές προμήθειες, όπως επισημάναμε ο Jean Batou και εγώ σε μια συνοδευτική ανάλυση: «Κάποτε η ΕΕ προμήθευε όπλα απευθείας στην Ουκρανία· τώρα δανείζει χρήματα στην Ουκρανία, ώστε να μπορεί να τα αγοράσει η ίδια».[10] Υπό αυτή την έννοια, η οικονομική ουσία του δανείου προσεγγίζει περισσότερο μια επιχορήγηση υπό όρους παρά ένα συμβατικό κρατικό χρέος. Ωστόσο, το καθεστώς των όρων που το συνοδεύει λειτουργεί ανεξάρτητα: οι 325 δεσμεύσεις για μεταρρυθμίσεις, η μηνιαία παρακολούθηση, οι απαιτήσεις ένταξης, ο Εθνικός Συντονιστής που αναφέρεται στις Βρυξέλλες. Η ΕΕ ασκεί διαρθρωτική επιρροή στις πολιτικές επιλογές της Ουκρανίας μέσω των όρων, και όχι μέσω της πίεσης για εξυπηρέτηση του χρέους που ασκεί αυτό το μέσο. Υπάρχει επίσης άμεσο οικονομικό συμφέρον της ΕΕ για την έκβαση οποιασδήποτε ειρηνευτικής συμφωνίας: αν η Ρωσία πληρώσει, ο προϋπολογισμός της ΕΕ ανακτά 90 δισεκατομμύρια ευρώ· αν η Ρωσία δεν πληρώσει, η ΕΕ απορροφά τη ζημία — και σύμφωνα με τους κανόνες της Επιτροπής Βοήθειας για την Ανάπτυξη (DAC) του ΟΟΣΑ, οποιαδήποτε αποπληρωμή δανείου που διαγράφει η ΕΕ υπολογίζεται ως Επίσημη Αναπτυξιακή Βοήθεια. Αυτό δίνει στα όργανα της ΕΕ ένα διαρθρωτικό συμφέρον να διασφαλίσουν ότι η Ρωσία θα λογοδοτήσει — γεγονός που περιπλέκει, εντός της Ευρώπης, οποιαδήποτε τάση προς πρόωρη ομαλοποίηση των σχέσεων με τη Μόσχα και επιστροφή στην καθημερινότητα.[11]
Η ευρύτερη δομή του χρέους, η οποία προϋπήρχε του δανείου του Απριλίου 2026 και θα συνεχίσει να υφίσταται μετά από αυτό, περιλαμβάνει συμβατικές υποχρεώσεις αποπληρωμής. Το συνολικό δημόσιο χρέος της Ουκρανίας ανήλθε σε 213,3 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ στα τέλη του 2025 — περίπου το 100% του ΑΕΠ, από 50% το 2021, και προβλέπεται να φτάσει το 106% έως τα τέλη του 2026.[12] Το ΔΝΤ επιβάλλει επιτόκια έως και 8%, συμπεριλαμβανομένων των επιβαρύνσεων· η Ουκρανία αποπλήρωσε σχεδόν 9 δισ. δολάρια ΗΠΑ στο ΔΝΤ μόνο κατά τη τριετία 2022-2024.[13] Τα χρεόγραφα συνδεδεμένα με το ΑΕΠ που εκδόθηκαν κατά την αναδιάρθρωση του 2015, τα οποία κατέχουν ιδιώτες πιστωτές, απαιτούν πληρωμές έως και 2 δισ. δολάρια ΗΠΑ ετησίως, εφόσον η ανάπτυξη υπερβαίνει το 3%, και ισχύουν έως το 2041. Το 2026, η εξυπηρέτηση του χρέους αποτελεί το δεύτερο μεγαλύτερο κονδύλι στον προϋπολογισμό της Ουκρανίας, μετά την άμυνα.
Η δημοσιονομική λογική αποκαλύπτει τη διαρθρωτική παγίδα. Επειδή τα δικά του έσοδα καλύπτουν μόνο την άμυνα, όλες οι πολιτικές λειτουργίες του κράτους εξαρτώνται μόνιμα από δάνεια. Μετά από οποιαδήποτε εκεχειρία, η ρωσική απειλή δεν θα έχει εξαφανιστεί· τα έσοδα της Ουκρανίας θα συνεχίσουν να διοχετεύονται στην άμυνα. Η εξάρτηση του πολιτικού τομέα από ξένα δάνεια δεν αποτελεί μεταβατική φάση στο πλαίσιο ενός προϋπολογισμού σε καιρό πολέμου. Είναι η διαρθρωτική κατάσταση του μεταπολεμικού κράτους. Η Γιούλια Γιούρτσενκο, στο φόρουμ του Μαΐου 2023 που συνδιοργάνωσαν η CADTM και το Tempest, επεσήμανε τι σημαίνει αυτό για οποιαδήποτε μελλοντική κυβέρνηση: «ακόμη και αν αναλάβουν την εξουσία οι άνθρωποι με τις καλύτερες προθέσεις, θα βρίσκονται στο ζουρλομανδύα αυτών των όρων. Θα είναι οικονομικά παραλυμένοι από την ανάγκη να δώσουν προτεραιότητα στην αποπληρωμή του χρέους και των τόκων του, αντί να δώσουν προτεραιότητα στις ανάγκες του λαού τους».[14] Και από τότε που το είπε αυτό, ο ζουρλομανδύας έχει σφίξει ακόμη περισσότερο. Το δάνειο του Απριλίου του 2026 προσθέτει 90 δισεκατομμύρια ευρώ πριν καν ξεκινήσει η ανοικοδόμηση.
Ο Toussaint έκανε τη σύγκριση με την Ελλάδα το 2023: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επαναλαμβάνει με την Ουκρανία ό,τι έκανε με την Ελλάδα μετά το 2010 — δάνεια, όροι και μόνιμη εποπτεία προς όφελος του κεφαλαίου της Δυτικής Ευρώπης.[15] Ο δείκτης χρέους προς ΑΕΠ της Ελλάδας αυξήθηκε από 103% το 2007 σε 180% στο αποκορύφωμά του· το ΑΕΠ συρρικνώθηκε κατά 25%· η ανεργία έφτασε στο 27,5%. Ο δείκτης χρέους προς ΑΕΠ της Ουκρανίας έχει μετακινηθεί από το 50% στο 100% σε τέσσερα χρόνια, ξεκινώντας από μια βάση που έχει καταστραφεί από τον πόλεμο. Το ίδιο το ΔΝΤ έχει αξιολογήσει το ουκρανικό χρέος ως μη βιώσιμο. Ο Sushovan Dhar, στο ίδιο φόρουμ, τοποθέτησε την Ουκρανία στην ίδια κατηγορία με τη Σρι Λάνκα, τη Ζάμπια, το Πακιστάν και τη Γκάνα — χώρες για τις οποίες το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα δεν θα ακυρώσουν το χρέος, επειδή η ακύρωση θα δημιουργούσε προηγούμενο για κάθε χώρα που έχει το ίδιο δικαίωμα σε αυτό.[16] Η αριστερά πρέπει να αντισταθεί στην παρόρμηση να αντιμετωπίσει την Ουκρανία ως ειδική περίπτωση. Δεν είναι ειδική περίπτωση.
Η ίδια διαδικασία ισχύει και σε επίπεδο νοικοκυριών, αν και με λιγότερη ορατότητα. Η στεγαστική κρίση στην Ουκρανία — που προκλήθηκε από τις καταστροφές, τους εκτοπισμούς και την κατάρρευση του κατασκευαστικού τομέα — αντιμετωπίστηκε από το κράτος με ένα πρόγραμμα επιδοτούμενων στεγαστικών δανείων. Το πρόγραμμα «eOselya», που ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2022, προσφέρει στεγαστικά δάνεια με επιτόκιο 3% για το στρατιωτικό προσωπικό και 7% για άλλες επιλέξιμες κατηγορίες, το οποίο αυξάνεται στο 10% μετά το ενδέκατο έτος. Η ερευνήτρια στον τομέα της στέγασης Βίτα Σνάιντερ — κοινωνική ανθρωπολόγος, συνιδρύτρια της ΜΚΟ «Νέα Στεγαστική Πολιτική» και συνδιοργανώτρια της Ένωσης Ενοικιαστών στην Ουκρανία — σε μια μελέτη πολιτικής του FEPS του Φεβρουαρίου 2025, την οποία αξιολόγησε ο Γιούρτσενκο, κατέγραψε με ακρίβεια την αποτυχία του προγράμματος: μόνο το 2,3% των δικαιούχων του «eOselya» ήταν εσωτερικά εκτοπισμένοι κατά τη στιγμή της μελέτης της Σνάιντερ — δηλαδή ο πληθυσμός που είχε τη μεγαλύτερη ανάγκη· μέχρι τα τέλη του 2025, το ποσοστό αυτό είχε αυξηθεί μόνο οριακά, με 909 εσωτερικά εκτοπισμένους μεταξύ των 7.769 δανείων που εκδόθηκαν εκείνη τη χρονιά (11,7%), ενώ το στρατιωτικό προσωπικό και οι οικογένειές τους συνέχιζαν να αποτελούν την πλειοψηφία των δανειοληπτών. Το πρόγραμμα απαιτεί ελάχιστη προκαταβολή 20% και επαληθευμένο σταθερό εισόδημα· έως τον Οκτώβριο του 2025, είχαν χορηγηθεί περισσότερα από 20.000 δάνεια συνολικού ύψους άνω των 35 δισεκατομμυρίων UAH (840 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ).[17] Από τα διαμερίσματα που αγοράστηκαν, το 69,1% αγοράστηκε από μεταπωλητές και όχι από νέες κατασκευές. Η Σνάιντερ αποδίδει αυτό το φαινόμενο στη νομοθεσία που θεσπίστηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης του 2009: μια παράδοση του ουκρανικού κράτους να αποκαλεί τις επιδοτήσεις προς τους κατασκευαστές «προσιτή στέγαση», στην οποία η προσιτότητα για τους πιο ευάλωτους αποκλείεται δομικά. Η Alona Liasheva, σε άρθρο της στο Commons/Spilne κατά την έναρξη της πλήρους εισβολής, περιέγραψε τη λογική που κρύβεται πίσω από αυτό: «Η οικονομική προσιτότητα της στέγασης και το κέρδος από τις κατασκευές είναι δύο πράγματα που αλληλοαποκλείονται. Η στέγαση είναι βασική ανάγκη, όχι πηγή κέρδους, ούτε χρηματοοικονομικό περιουσιακό στοιχείο».[18] Αυτό εξακολουθεί να ισχύει και το 2026. Το προπολεμικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο το 95% των Ουκρανών ήταν ιδιοκτήτες των κατοικιών τους, έχει αρχίσει να καταρρέει: μέχρι το 2024, το ποσοστό των ιδιοκτητών κατοικιών είχε μειωθεί στο 79%, το ποσοστό των ενοικιαστών είχε αυξηθεί στο 14%, ενώ το 42% των νοικοκυριών ανέφερε δυσκολίες στην πληρωμή της στέγασης.[19]
Παράλληλα με την αγορά ενυπόθηκων δανείων, ο τομέας των μικροδανείων γνώρισε εκρηκτική ανάπτυξη. Το ανεξόφλητο υπόλοιπο των μικροδανείων έφτασε τα 25,15 δισεκατομμύρια UAH (604 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ) μέχρι τα τέλη του 2025, σημειώνοντας αύξηση 25% μόνο κατά τη διάρκεια εκείνου του έτους· κατά το τρίτο τρίμηνο του 2025, χορηγήθηκαν δύο εκατομμύρια μικροδάνεια.[20] Το μέσο δάνειο ανέρχεται σε περίπου 155 δολάρια ΗΠΑ — δανεισμός πριν από την ημέρα πληρωμής για την κάλυψη δαπανών σε ηλεκτρονικά είδη, τρόφιμα και βασικά καταναλωτικά αγαθά. Περίπου το 36% των καταναλωτικών δανείων είναι ήδη μη εξυπηρετούμενα.[21] Όπως συνοψίζει ο Tkalich, αναφερόμενος τον Απρίλιο του 2026 στη μελέτη των Yurchenko/FEPS: «Δεν πρόκειται πλέον για μια ιστορία επένδυσης στο μέλλον, αλλά για επιβίωση με το βάρος ενός ακριβού χρέους.»[22]
Ο παραλληλισμός με τη Σρι Λάνκα είναι διδακτικός και έχει τεκμηριωθεί μέσω του δικτύου της CADTM. Στη Σρι Λάνκα, τα πραγματικά επιτόκια της μικροχρηματοδότησης έφτασαν το 220%, και 2,4 εκατομμύρια άνθρωποι — εκ των οποίων 2,3 εκατομμύρια γυναίκες — είχαν παγιδευτεί στο σύστημα. Γυναίκες από όλη τη χώρα διοργάνωσαν απεργίες και satyagrahas[23] για χρόνια, διαμορφώνοντας ένα πρόγραμμα μέσα από τον αγώνα: ακύρωση όλων των δανείων μικροχρηματοδότησης· άμεση αναστολή της είσπραξης των δανείων εν αναμονή ανεξάρτητου ελέγχου των αρπακτικών δανειστών· παύση των νομικών ενεργειών εναντίον των οφειλετών· διαγραφή από τις μαύρες λίστες πιστωτών· δημιουργία ενός χρηματοπιστωτικού συστήματος με επίκεντρο την κοινωνική ευημερία.[24] Η Amali Wedagedara, γράφοντας για την CADTM το 2023, άντλησε το διαρθρωτικό δίδαγμα από την προσπάθεια της κυβέρνησης της Σρι Λάνκα να βγει από την κρίση μέσω της ρύθμισης: μια ρύθμιση που αφήνει τις μεγάλες χρηματοπιστωτικές εταιρείες ελεύθερες να ασχολούνται με τη μικροχρηματοδότηση, ενώ επιβάλλει πειθαρχία στους κοινοτικούς πιστωτικούς φορείς και τους συνεταιρισμούς, προστατεύει τους δράστες και εξαλείφει τις εναλλακτικές λύσεις. Το αίτημα είναι ο πλήρης αποκλεισμός των μεγάλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων από τη μικροχρηματοδότηση, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη της κοινοτικής πίστης.[25] Τα αριστερά κινήματα της Ουκρανίας δεν έχουν ακόμη οργανώσει αντίστοιχες εκστρατείες γύρω από τη ρύθμιση των Οργανισμών Μικροχρηματοδότησης (MFO). Η εμπειρία που έχει καταγραφεί μέσω του δικτύου της CADTM παρέχει ένα έτοιμο πλαίσιο.
Η πολιτική επιλογή που κρύβεται πίσω και από τις δύο παγίδες χρέους — του κράτους και των νοικοκυριών — είναι η ίδια. Αντί να φορολογήσει όσους επωφελήθηκαν από τον πόλεμο, η κυβέρνηση Ζελένσκι προσφεύγει στο δανεισμό, επιβαρύνοντας τον ουκρανικό λαό με το κόστος για δεκαετίες. Τα εγχώρια ομόλογα που εκδόθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου είχαν επιτόκια έως και 16,5% και αγοράστηκαν από τράπεζες ολιγαρχών — οι πλούσιοι δανείζουν στο κράτος με κέρδος, ενώ ο λαός φέρει το βάρος της αποπληρωμής.[26] Δεν έχει επιβληθεί κανένας σημαντικός φόρος στις εταιρείες που έχουν ωφεληθεί από την πολεμική οικονομία εντός της Ουκρανίας· δεν έχει πραγματοποιηθεί η κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων ολιγαρχών που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν την αντίσταση και την ανοικοδόμηση, επειδή αυτό αντιβαίνει στην ιερότητα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, την οποία οι δυτικές κυβερνήσεις και η ΕΕ δεν είναι διατεθειμένες να αμφισβητήσουν. Οι προϋποθέσεις της ΕΕ παγιώνουν αυτή τη ρύθμιση: οι 325 μεταρρυθμίσεις απαιτούν περαιτέρω ιδιωτικοποιήσεις, άνοιγμα των δημόσιων συμβάσεων και προσαρμογή στα πλαίσια της ΕΕ τα οποία, όπως σημειώνει ο Toussaint, εγγυώνται τον ανταγωνισμό στην αγορά, αλλά δεν περιλαμβάνουν δεσμευτικά κοινωνικά δικαιώματα, ούτε σύγκλιση των κατώτατων μισθών, ούτε φορολογική εναρμόνιση.[27]
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις βρίσκονται μπροστά σε μια αντίστοιχη επιλογή. Οι κατασκευαστές όπλων σε ολόκληρη την Ευρώπη έχουν αποκομίσει τεράστια κέρδη από τον πόλεμο. Η τιμή της μετοχής της Rheinmetall αυξήθηκε από κάτω από τα 100 ευρώ (108 δολάρια ΗΠΑ) πριν από την εισβολή και έκτοτε έχει σταθεροποιηθεί στα περίπου 1.190–1.200 ευρώ (1.285–1.296 δολάρια ΗΠΑ) — μια αύξηση που υπερβαίνει το δεκαπλάσιο — με έσοδα 9,8 δισεκατομμυρίων ευρώ (10,6 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ) το 2024, σημειώνοντας άνοδο 39%.[28] Αρκετές ευρωπαϊκές ιδιωτικές τράπεζες επέδειξαν την ίδια τυχοδιωκτική συμπεριφορά: η αυστριακή Raiffeisen, οι γερμανικές Deutsche Bank και Commerzbank, καθώς και οι ιταλικές Unicredit και Intesa Sanpaolo «συνέχισαν να λειτουργούν στη Ρωσική Ομοσπονδία» παρά τις κυρώσεις και «τετραπλασίασαν τα κέρδη τους στη χώρα αυτή από την έναρξη της εισβολής», όπως τεκμηριώνει ο Toussaint — ενώ η Raiffeisen λειτουργεί ταυτόχρονα ως ένας από τους έντεκα επίσημους κύριους διαπραγματευτές του ουκρανικού δημόσιου χρέους.[29] Καμία ευρωπαϊκή κυβέρνηση δεν έχει προτείνει την επιβολή φόρου έκτακτων κερδών ούτε στους κατασκευαστές όπλων ούτε στις τράπεζες που αποκομίζουν κέρδη και από τις δύο πλευρές του πολέμου. Μια ειδική εισφορά επί των πρόσθετων πολεμικών κερδών των ευρωπαϊκών εταιρειών όπλων θα παρήγαγε πόρους επαρκείς για τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας μέσω επιχορηγήσεων και όχι δανείων. Δεν έχει προταθεί τίποτα τέτοιο.
Πέρα από τους τομείς των όπλων και των τραπεζών, το ίδιο μοτίβο κερδών χωρίς φορολογία επεκτείνεται στα βασικά εμπορεύματα και στην ανασυγκρότηση. Οι τέσσερις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες σιτηρών, που ελέγχουν το 80% του παγκόσμιου εμπορίου σιτηρών, έχουν αποκομίσει κέρδη από τις διακυμάνσεις των τιμών των βασικών εμπορευμάτων κατά τη διάρκεια του πολέμου. Οι εταιρείες φυσικού αερίου και πετρελαίου πραγματοποίησαν σημαντικά επιπλέον κέρδη από τη διαταραχή της ευρωπαϊκής αγοράς ενέργειας. Ο Μάικλ Ρόμπερτς, σε άρθρο του για την CADTM τον Φεβρουάριο του 2026, περιέγραψε προς τα πού κατευθύνεται η ίδια η διαδικασία ανασυγκρότησης: ο στόχος είναι η αποκατάσταση της ουκρανικής οικονομίας «ως μιας μορφής ειδικής οικονομικής ζώνης, με δημόσια χρήματα να καλύπτουν τυχόν απώλειες του ιδιωτικού κεφαλαίου. Η Ουκρανία θα απαλλαγεί από συνδικάτα, από αυστηρά φορολογικά καθεστώτα και κανονισμούς για τις επιχειρήσεις, καθώς και από οποιαδήποτε άλλα σημαντικά εμπόδια στις κερδοφόρες επενδύσεις του δυτικού κεφαλαίου σε συμμαχία με πρώην Ουκρανούς ολιγάρχες».[30] Η διαδικασία έχει ήδη ξεκινήσει: το 28% της καλλιεργήσιμης γης της Ουκρανίας ανήκει πλέον σε έναν συνδυασμό Ουκρανών ολιγαρχών, ευρωπαϊκών και βορειοαμερικανικών εταιρειών, καθώς και στο κρατικό επενδυτικό ταμείο της Σαουδικής Αραβίας.[31]
Στο πρόγραμμα αυτό πρέπει πλέον να προστεθούν τα αιτήματα που έχουν διατυπώσει οι Ουκρανοί ερευνητές και τα οποία καταδεικνύονται σαφώς από τα στοιχεία: χρηματοδότηση μέσω επιχορηγήσεων για την αντίσταση και την ανοικοδόμηση· αντικατάσταση του προγράμματος στεγαστικών δανείων «eOselya» με ένα πραγματικό σύστημα κοινωνικής στέγασης· και ρύθμιση της εκμεταλλευτικής μικροχρηματοδότησης, σύμφωνα με το μοντέλο που έχουν αναπτύξει τα γυναικεία κινήματα της Σρι Λάνκα μέσα από χρόνια οργανωμένου αγώνα. Η ουκρανική νομοθεσία έχει ήδη αναγνωρίσει την αρχή της προνομιακής μεταχείρισης των ομάδων που έχουν πληγεί από τον πόλεμο — βετεράνοι, τραυματίες και οικογένειες των νεκρών — όσον αφορά τις υποχρεώσεις καταναλωτικής πίστης, μέσω μιας νομοθετικής πρότασης που κατατέθηκε στη Βερχόβνα Ράντα τον Φεβρουάριο του 2025.[32] Η αρχή αυτή πρέπει να επεκταθεί σε όλους όσους έχουν δει τα μέσα διαβίωσής τους, τα σπίτια τους και τις αποταμιεύσεις τους να καταστρέφονται από τον πόλεμο: εσωτερικά εκτοπισμένους, άτομα με αναπηρία, μονογονεϊκές οικογένειες, μακροχρόνια άνεργους. Η εκρηκτική αύξηση του χρέους των νοικοκυριών κατά τη διάρκεια του πολέμου αποτελεί από μόνη της ένα επιχείρημα υπέρ ενός ευρύτερου μορατόριουμ στην είσπραξη χρεών για τις ευάλωτες ομάδες — όχι μόνο δικαιώματα αναδιάρθρωσης, αλλά και αναστολή της είσπραξης, διαγραφή από τις μαύρες λίστες πιστωτών και έλεγχος των καταχρηστικών πρακτικών δανεισμού, σύμφωνα με το μοντέλο για το οποίο αγωνίστηκε επί χρόνια οργανωμένου αγώνα η Συλλογικότητα Γυναικών της Σρι Λάνκα που έχουν πληγεί από τη μικροχρηματοδότηση.[33]
Η CADTM υποστηρίζει από τον Μάρτιο του 2022 ότι το χρέος της Ουκρανίας πρέπει να διαγραφεί. Η εκστρατεία βασίζεται σε μια αναφορά που ξεκίνησε από Ουκρανούς πολίτες — cancel-ukrainian-debt.org — η οποία δρομολογήθηκε σε συνεργασία με το Sotsialnyi Rukh και διεθνείς οργανώσεις αλληλεγγύης, μεταξύ των οποίων και η Debt Justice. Ο ιστότοπος παραμένει ενεργός, δημοσιεύοντας συνεχείς αναλύσεις, μεταξύ άλλων σχετικά με την αθέτηση πληρωμών των ομολόγων ΑΕΠ και την τριετή αναστολή αποπληρωμής του χρέους, την οποία η εκστρατεία συνέβαλε να επιτευχθεί τον Ιούλιο του 2022. Η νομική βάση για το αίτημα της διαγραφής βασίζεται στη θεωρία του «απεχθούς χρέους», που διατύπωσε ο Ρώσος νομικός Alexander Sack το 1927 και την οποία υιοθέτησε και ριζοσπαστικοποίησε η CADTM από το 2008. Τα δύο κριτήρια του Sack είναι σαφή: ένα χρέος είναι απεχθές εάν συνήφθη ενάντια στα συμφέροντα του πληθυσμού και εάν οι πιστωτές το γνώριζαν — ή δεν μπορούσαν να αποδείξουν ότι δεν το γνώριζαν. Βάσει αυτών των κριτηρίων, όπως απέδειξε ο Toussaint, το προπολεμικό χρέος της Ουκρανίας ήταν απεχθές: συνήφθη για τη χρηματοδότηση νεοφιλελεύθερων πολιτικών ενάντια στα συμφέροντα του ουκρανικού πληθυσμού, πλουτίζοντας μια προνομιούχα μειονότητα μέσω της ιδιωτικοποίησης δημόσιων αγαθών, με τους πιστωτές να γνωρίζουν πλήρως ότι τα δάνεια εξυπηρετούσαν το γενικό συμφέρον του κεφαλαίου, όχι της Ουκρανίας.[34] Η συσσώρευση χρέους μετά τον Φεβρουάριο του 2022 είναι απεχθής με βάση τα ίδια κριτήρια: οι όροι που επιβλήθηκαν σε έναν πληθυσμό που βρισκόταν υπό στρατιωτική επίθεση, περιορίζοντας τον πολιτικό χώρο που θα χρειαζόταν μια μελλοντική κυβέρνηση για να ανοικοδομήσει τη χώρα με κοινωνικούς όρους.
Η CADTM επεκτείνει τη θεωρία πέρα από το αρχικό νομικό της πλαίσιο. Από το 2008 αγωνίζεται για τη διαγραφή αυτού που αποκαλεί «παράνομο, παράτυπο, απεχθές και μη βιώσιμο» χρέος — τέσσερις κατηγορίες που καλύπτουν το χρέος που συνάφθηκε προς όφελος προνομιούχων μειονοτήτων ενάντια στο γενικό συμφέρον (παράνομο), το χρέος που προέκυψε μέσω διαδικαστικών παραβάσεων (παράτυπο), το χρέος που ικανοποιεί τα δύο κριτήρια του Sack (απεχθές) και το χρέος που δεν μπορεί να αποπληρωθεί χωρίς να παραβιαστούν τα κοινωνικά δικαιώματα (μη βιώσιμο). Το εξωτερικό χρέος της Ουκρανίας πληροί και τις τέσσερις κατηγορίες. Η θεωρία αυτή, στα χέρια της CADTM, δεν αποτελεί μηχανισμό για την αναζήτηση απόφασης από διεθνές δικαστήριο. Είναι ένα πολιτικό μέσο για τη σπάσιμο του ιδεολογικού ταμπού ότι τα χρέη πρέπει πάντα να αποπληρώνονται. Η ιστορική ακολουθία που προτείνει η CADTM είναι ο έλεγχος από τους πολίτες, η πολιτική απόφαση μιας κυβέρνησης που υποστηρίζεται από λαϊκή κινητοποίηση και η μονομερής αποκήρυξη. Τα προηγούμενα δεν είναι δικαστικές αποφάσεις, αλλά πράξεις πολιτικής βούλησης: οι αποκηρύξεις το 1837 από πολιτείες των ΗΠΑ των χρεών που είχαν συναφθεί από διεφθαρμένες κυβερνήσεις, η αποκήρυξη από τον Χουάρες των χρεών του καθεστώτος που είχε επιβληθεί από τους Γάλλους στο Μεξικό, τα σοβιετικά διατάγματα του 1918, η αποκήρυξη του Ισημερινού το 2008 μετά από έναν έλεγχο από τους πολίτες που χαρακτήρισε το 70% του χρέους ως παράνομο.[35] Η διαγραφή είναι αυτό που χορηγούν οι πιστωτές· η αποκήρυξη είναι αυτό που κάνουν τα κράτη οφειλέτες όταν οι πιστωτές αρνούνται.
Το αίτημα για αποκήρυξη του χρέους είναι ένα ταξικό αίτημα, όχι μια νομική αίτηση. Αναδεικνύει μια σύγκρουση μεταξύ των συμφερόντων της ουκρανικής εργατικής τάξης — χωρίς το βάρος του χρέους, χρηματοδοτούμενες κοινωνικές παροχές, δημόσια ιδιοκτησία, πολιτικό περιθώριο για μια αριστερή κυβέρνηση — και των συμφερόντων της ΕΕ, του ΔΝΤ και των ιδιωτών πιστωτών, οι οποίοι ασκούν πίεση στο παρόν και το μέλλον της Ουκρανίας. Παίρνει θέση. Η ίδια ταξική λογική διατρέχει ολόκληρο το πρόγραμμα: φορολόγηση των ολιγαρχών στο 90% του εισοδήματός τους, όπως απαιτεί το Sotsialnyi Rukh· απαλλοτρίωση των περιουσιακών στοιχείων των ολιγαρχών· κρατικός έλεγχος στρατηγικών τομέων· κοινωνικοποίηση του τραπεζικού συστήματος· διατήρηση του μονοπωλίου της ενέργειας σε δημόσια χέρια· αντικατάσταση του στεγαστικού προγράμματος «eOselya» με πραγματική κοινωνική στέγαση· αποκλεισμός των αρπακτικών δανειστών από τις μικροπιστώσεις και ανάπτυξη κοινοτικών εναλλακτικών λύσεων. Η μελέτη της Γιούλια Γιούρτσενκο για το FEPS θέτει ξεκάθαρα το διακύβευμα: το μοντέλο ανασυγκρότησης που βρίσκεται επί τάπητος — καταστροφικό δημόσιο χρέος, λιτότητα στις δημόσιες δαπάνες, χαμηλοί μισθοί και ελάχιστη εργασιακή προστασία, εξάρτηση από εμβάσματα — «δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ικανό να προσφέρει οτιδήποτε συγκρίσιμο» με τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση του ευρωπαϊκού κράτους πρόνοιας.[36] Αυτό που σχεδιάζεται στις διασκέψεις των δωρητών δεν είναι ανασυγκρότηση. Είναι μόνιμη εξάρτηση.
Ισχύει η ίδια ταξική λογική. Η Ουκρανία έχει το δικαίωμα να υπερασπιστεί την εθνική της ανεξαρτησία ενάντια στην ιμπεριαλιστική εισβολή. Αυτό το δικαίωμα δημιουργεί μια υποχρέωση αλληλεγγύης — όχι φιλανθρωπίας, όχι επένδυσης, όχι άσκησης πίεσης — εκ μέρους του διεθνούς εργατικού κινήματος και των κυβερνήσεων στις οποίες μπορεί να ασκήσει πίεση: οποιαδήποτε στρατιωτική υποστήριξη παρέχεται, πρέπει να παρέχεται χωρίς προϋποθέσεις. Η σημερινή δομή μετατρέπει την αλληλεγγύη σε χρέος: αγορές όπλων που χρηματοδοτούνται μέσω δανείων της ΕΕ τα οποία θα αποπληρώσει η Ουκρανία, οικονομική στήριξη που συνδέεται με 325 όρους μεταρρυθμίσεων. Το Sotsialnyi Rukh υποστηρίζει, ορθώς, ότι η Ουκρανία πρέπει να χρηματοδοτήσει μεγαλύτερο μέρος της άμυνας και της ανασυγκρότησής της μέσω προοδευτικής φορολόγησης του πλούτου των ολιγαρχών και όχι μέσω ξένων δανείων.[37] Όμως, το αίτημα που απευθύνεται στη διεθνή αριστερά είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτό: η αλληλεγγύη των εργαζομένων της Δύσης προς τους Ουκρανούς εργαζόμενους σημαίνει να απαιτήσουν από τις κυβερνήσεις τους να παρέχουν υποστήριξη χωρίς προϋποθέσεις — όχι ως πηγή γεωπολιτικής επιρροής, όχι ως ευκαιρία για εταιρική ανασυγκρότηση, και όχι ως χρέος που θα υποτάξει την ουκρανική πολιτική για μια ολόκληρη γενιά.
«Αν η Ουκρανία και ο λαός της θέλουν να ανακτήσουν την κυριαρχία τους», έγραψε ο Toussaint, «πρέπει να απελευθερωθούν από το ζυγό των πιστωτών, οι οποίοι ενεργούν για δικό τους όφελος και ενάντια στα συμφέροντα του ουκρανικού λαού».[38] Η διαγραφή του χρέους —και, αν οι πιστωτές αρνηθούν, η αποκήρυξή του— αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση. Τα αιτήματα που διατυπώνουν οι Ουκρανοί ερευνητές και τα κοινωνικά κινήματα —σχετικά με τη στέγαση, τις μικροπιστώσεις, τη φορολογία, την ανοικοδόμηση— είναι αυτά που θα πρέπει να συνοδεύουν τη διαγραφή του χρέους, ώστε αυτή να έχει κάποιο νόημα για την ουκρανική εργατική τάξη. Και το αίτημα να παρασχεθεί υποστήριξη χωρίς προϋποθέσεις είναι αυτό που διακρίνει την αλληλεγγύη από τη σχέση πιστωτή-οφειλέτη που σήμερα παρουσιάζεται ως αλληλεγγύη.
Αυτά τα αιτήματα συνδέονται μεταξύ τους. Η παγίδα του δημόσιου χρέους και η παγίδα του χρέους των νοικοκυριών είναι αποτέλεσμα της ίδιας απόσυρσης του κράτους από την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών, η οποία καθοδηγείται από το ίδιο πολιτικό πλαίσιο — στην Ουκρανία όπως και στη Σρι Λάνκα, και στην Ελλάδα, και σε όλες τις οικονομίες που η ΕΕ και το ΔΝΤ έχουν διαχειριστεί για λογαριασμό του δυτικού κεφαλαίου. Η αλληλεγγύη προς την Ουκρανία σημαίνει να αναγνωρίσουμε ότι οι πιστωτές που παρουσιάζονται ως φίλοι της Ουκρανίας είναι αυτοί που θα καθορίσουν πώς θα μοιάζει η ανοικοδόμηση της, ποιος θα κατέχει τι και ποιος θα πληρώνει, για μια ολόκληρη γενιά, αν η αριστερά δεν παρέμβει.
https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article79306#nh36
Σημειώσεις:
[1] Éric Toussaint, «Το χρέος της Ουκρανίας: ένα μέσο πίεσης και λεηλασίας στα χέρια των πιστωτών», CADTM, 16 Ιανουαρίου 2025· αναδημοσιεύτηκε στο Links International Journal of Socialist Renewal, 31 Ιανουαρίου 2025. https://links.org.au/ukraines-debt-instrument-pressure-and-spoliation-hands-creditors, και στο elaliberta.gr
[2] Συμβούλιο της ΕΕ, «Ουκρανία: Το Συμβούλιο εγκρίνει δάνειο 90 δισεκατομμυρίων ευρώ», 23 Απριλίου 2026. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2026/04/23/ukraine-council-adopts-eur-90-billion-loan/
[3] Toussaint, ό.π.· Υπουργείο Οικονομικών της Ουκρανίας, «Το δημόσιο χρέος της Ουκρανίας το 2025», Φεβρουάριος 2026. https://mof.gov.ua/en/news/ukraines_public_debt_in_2025_average_maturity_more_than_doubled_while_average_cost_significantly_decreased-5567
[4] Πίνακας μεταρρυθμίσεων του Υπουργείου Οικονομικών της Ουκρανίας: https://reformmatrix.mof.gov.ua/en/index/· Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Έκθεση για την Ουκρανία 2024, Οκτώβριος 2024, σ. 314. Αναφέρεται στο Toussaint, ό.π.
[5] CSIS, «Τι πρέπει να γνωρίζετε για την υπογεγραμμένη συμφωνία ορυκτών μεταξύ ΗΠΑ και Ουκρανίας», Μάιος 2025. https://www.csis.org/analysis/what-know-about-signed-us-ukraine-minerals-deal· CSIS, «Ανάλυση της συμφωνίας ορυκτών μεταξύ ΗΠΑ και Ουκρανίας», Μάιος 2025. https://www.csis.org/analysis/breaking-down-us-ukraine-minerals-deal
[6] Atlantic Council, «Τι περιλαμβάνει το νέο αμυντικό νομοσχέδιο των ΗΠΑ για την Ουκρανία;», 18 Δεκεμβρίου 2025. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/whats-in-the-new-us-defense-bill-for-ukraine/· Βιβλιοθήκη της Βουλής των Κοινοτήτων, «Στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία: Τι έχει αλλάξει από τον Ιανουάριο του 2025;», ενημερώθηκε τον Ιούνιο του 2026. https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10308/
[7] Jean Batou και Adam Novak, «Η Ευρώπη ως Μεγάλη Δύναμη δεν είναι ο φίλη της Ουκρανίας», Europe Solidaire Sans Frontières, 30 Ιουνίου 2026. https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article79218. Αρχικά δημοσιεύτηκε στα γαλλικά ως «L’Europen’Ukramiel’puissance» Marx21.ch, 30 Ιουνίου 2026. https://marx21.ch/leurope-puissance-nest-pas-lamie-de-lukraine/, επίσης στο elaliberta.gr
[8] Toussaint, ό.π.
[9] RFE/RL, «Η ΕΕ εγκρίνει δάνειο 38 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την Ουκρανία, χρηματοδοτούμενο από δεσμευμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία», 22 Οκτωβρίου 2024. https://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/ukraine/2024/10/ukraine-241022-rferl01.htm· Kyiv Post, «Η ΕΕ αποστέλλει 6,8 δισεκατομμύρια δολάρια στην Ουκρανία: Τελική δόση του ERA και δάνειο στο πλαίσιο του μηχανισμού για την Ουκρανία», 14 Νοεμβρίου 2025. https://www.kyivpost.com/post/64218; Centre for European Reform, «Το δάνειο αποζημίωσης για την Ουκρανία: Πώς να διορθώσουμε τις οικονομικές υποδομές της Ευρώπης», 18 Δεκεμβρίου 2025. https://www.cer.eu/insights/ukraine-reparations-loan-how-fix-europes-financial-plumbing
[10] Batou και Novak, «Η Ευρώπη ως μεγάλη δύναμη δεν είναι φίλη της Ουκρανίας», ό.π.
[11] Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ό.π. cit.; NPR, «Το Βέλγιο απορρίπτει το σχέδιο της ΕΕ να χρησιμοποιήσει παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία για την Ουκρανία», 3 Δεκεμβρίου 2025. https://www.npr.org/2025/12/03/g-s1-100225/belgium-rejects-plan-frozen-russian-assets; PTB/PVDA, «Euroclear: σχόλιο l’Europe veut utiliser la confiscation des avoirs russes pour faire escalader la guerre», 10 Δεκεμβρίου 2025. https://www.ptb.be/actualites/euroclear-comment-leurope-veut-utiliser-la-confiscation-des-avoirs-russes-pour-faire
[12] Υπουργείο Οικονομικών της Ουκρανίας, ό.π.· UIFuture, Macroeconomic Digest, Οκτώβριος 2025. https://uifuture.org/en/digests/macroeconomic-digest-of-ukraine-october-2025/
[13] Toussaint, ό.π.
[14] Yuliya Yurchenko, στο: Ashley Smith (Προεδρεύων) «Αντίσταση στο Δόγμα του Σοκ: Ουκρανία, Χρέος και Ανασυγκρότηση», Tempest / CADTM, 11 Ιουλίου 2023. https://tempestmag.org/2023/07/resisting-the-shock-doctrine/
[15] Toussaint, ό.π.; Wilson Center, «Will Ukraine Default on Its Debts?», Ιούλιος 2024. https://www.wilsoncenter.org/blog-post/will-ukraine-default-its-debts
[16] Sushovan Dhar, στο: Smith (Προεδρεύων), ό.π.; Yurchenko, ό.π.
[17] Vita Shnaider, «Μετασχηματισμός της στεγαστικής πολιτικής στην Ουκρανία που πλήττεται από τον πόλεμο: Ένα σχέδιο για προοδευτική ανάκαμψη», Ίδρυμα Ευρωπαϊκών Προοδευτικών Σπουδών, Φεβρουάριος 2025, σ. 18. https://feps-europe.eu/wp-content/uploads/2025/02/Transforming-housing-policy-in-war-affected-ukraine.pdf. Κριτική από τον Δρ. Andriy Korniychuk και τη Δρ. Yuliya Yurchenko. Η Shnaider είναι συνιδρύτρια της ΜΚΟ «New Housing Policy» και συνδιοργανώτρια της Ένωσης Ενοικιαστών στην Ουκρανία. Συνολικά στοιχεία δανείων από το Υπουργικό Συμβούλιο της Ουκρανίας, «Το πρόγραμμα προσιτών στεγαστικών δανείων eOselia συμπληρώνει τρία χρόνια», 2 Οκτωβρίου 2025 https://www.kmu.gov.ua/en/news/minekonomiky-pilhovii-ipotetsi-ieoselia-try-roky-ponad-20-tysiach-ukrainskykh-rodyn-vzhe-prydbaly-vlasne-zhytlo. Στοιχεία για το σύνολο του έτους 2025 σχετικά με τα δάνεια για εσωτερικά εκτοπισμένους (909 από 7.769 δάνεια) από την Interfax Ukraine, «Ο αριθμός των δανείων που χορηγήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος eOselia στην Ουκρανία μειώθηκε κατά 8,7% το 2025», 7 Ιανουαρίου 2026. https://en.interfax.com.ua/news/economic/1134177.html
[18] Alona Liasheva, «Χωρίς στέγη: η πολιτική στέγασης σε καιρό πολέμου», Commons/Spilne, 2 Απριλίου 2022. https://commons.com.ua/en/zhitlova-politika-pid-chas-vijni/
[19] Olena Tkalich, «Η ανάκαμψη της Ουκρανίας παρεμποδίζεται από την κρίση στη στέγαση, τα χρέη και την έλλειψη πληθυσμού», Sotsportal, 23 Απριλίου 2026. https://en.socportal.info/en/news/ukraines-recovery-hampered-by-housing-crisis-debts-and-lack-of-people-study/. Η μελέτη στην οποία βασίζεται το άρθρο είναι της Γιούλια Γιούρτσενκο, «Προοδευτικές οδοί για μια ανθεκτική (ανα)κατασκευή της Ουκρανίας: Προς ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο, Ίδρυμα Ευρωπαϊκών Προοδευτικών Μελετών, Μάρτιος 2026· αναδημοσίευση από το ESSF: https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article78819
[20] Opendatabot, Ανάλυση MFO για το 3ο τρίμηνο του 2025. https://opendatabot.ua/en/analytics/mfo-2025-9; UkrNews, «Το χρέος των Ουκρανών από μικροδάνεια το 2024 σχεδόν διπλασιάστηκε», Δεκέμβριος 2024. https://ukranews.com/en/news/1050988-ukrainians-microloan-debt-in-2024-almost-doubled
[21] Tkalich, ό.π.
[22] ό.π.
[23] Η Σατιάγκραχα είναι μια φιλοσοφία και πρακτική μη βίαιης αντίστασης που ανέπτυξε ο Μαχάτμα Γκάντι. Η λέξη, που στα σανσκριτικά σημαίνει «προσκόλληση στην αλήθεια» ή «δύναμη της ψυχής», αποσκοπεί στην καταπολέμηση της αδικίας όχι μέσω της βίας ή του μίσους, αλλά μέσω της αγάπης, της ειρηνικής πειθούς και της πρόθυμης αποδοχής του προσωπικού πόνου, με σκοπό να αγγίξει τη συνείδηση του αντιπάλου. https://en.wikipedia.org/wiki/Satyagraha
[24] Συλλογικότητα Γυναικών που Επηρεάζονται από τη Μικροχρηματοδότηση, δήλωση που αναδημοσιεύθηκε από την CADTM, 8 Μαρτίου 2022. https://cadtm.org/spip.php?id_article=20659&page=imprimer; «Σρι Λάνκα: Η παγίδα του χρέους της μικροχρηματοδότησης: Ακόμα σε αναμονή για αναστολή», CADTM. https://www.cadtm.org/spip.php?page=imprimer&id_article=19776; CADTM, «Στη Σρι Λάνκα οι γυναίκες είναι τα κύρια θύματα του ΔΝΤ και της μικροχρηματοδότησης», 10 Φεβρουαρίου 2025. https://www.cadtm.org/In-Sri-Lanka-women-are-the-principal-victims-of-the-IMF-and-of-microfinance
[25] Amali Wedagedara, «Αρχή Ρύθμισης της Μικροχρηματοδότησης και της Πίστωσης — Ένα μοιραίο σφάλμα», CADTM, 24 Νοεμβρίου 2023. https://www.cadtm.org/Microfinance-and-Credit-Regulatory-Authority-A-fatal-flaw
[26] Toussaint, ό.π.
[27] ό.π.
[28] Rheinmetall AG, Οικονομική Έκθεση για το οικονομικό έτος 2024, 12 Μαρτίου 2025. https://www.rheinmetall.com/en/media/news-watch/news/2025/03/2025-03-12-rheinmetall-financial-figures-fiscal-year-2024: Έσοδα 9,8 δισ. ευρώ, αύξηση 39% σε σχέση με το 2023. Τιμή μετοχής πριν από την εισβολή (Ιανουάριος 2022) κάτω από 100 ευρώ· τρέχουσα σταθεροποίηση στα 1.190–1.200 ευρώ σύμφωνα με το companiesmarketcap.com, Ιούνιος 2026.
[29] Toussaint, «Το χρέος της Ουκρανίας», ό.π., όπου παρατίθεται άρθρο της Financial Times της 28ης Απριλίου 2024 σχετικά με τα κέρδη των ευρωπαϊκών τραπεζών στη Ρωσία παρά τις κυρώσεις.
[30] Michael Roberts, «Ουκρανία-Ρωσία: τέσσερα χρόνια μετά», CADTM, 25 Φεβρουαρίου 2026. https://www.cadtm.org/Ukraine-Russia-four-years-on
[31] Oakland Institute, «Πόλεμος και κλοπή: Η κατάληψη των γεωργικών εκτάσεων της Ουκρανίας», Φεβρουάριος 2023. https://www.oaklandinstitute.org/report/war-and-theft
[32] Σχέδιο νόμου της Ουκρανίας αριθ. 9422, «Σχετικά με τις τροποποιήσεις του άρθρου 6-2 του Τμήματος IV του νόμου της Ουκρανίας “Περί καταναλωτικής πίστης”», Φεβρουάριος 2025, με το οποίο επεκτείνονται οι ειδικές κοινωνικές εγγυήσεις όσον αφορά τις πιστωτικές υποχρεώσεις σε στρατιωτικούς, σε άτομα με αναπηρία λόγω πολέμου και στις οικογένειες στρατιωτικών που έχουν σκοτωθεί ή αγνοούνται. zakon24.com.ua, 10 Μαρτίου 2025. https://zakon24.com.ua/novyny/zminy-do-zakonu-pro-spozhyvche-kredytuvannya-zakhyst-prav-veteraniv-viyny
[33] Συλλογικότητα Γυναικών που Επηρεάζονται από τη Μικροχρηματοδότηση, ό.π.
[34] Éric Toussaint και Sushovan Dhar, «Γιατί πρέπει να διαγραφεί το χρέος της Ουκρανίας;», CADTM, 21 Απριλίου 2022. https://www.cadtm.org/Why-should-Ukraine-s-debt-be-cancelled. Η αναφορά του Μαρτίου 2022 που ξεκίνησε από Ουκρανούς πολίτες: https://www.cancel-ukrainian-debt.org; Αναδημοσίευση από το CADTM: https://www.cadtm.org/People-around-the-world-demand-IMF-to-cancel-Ukraine-s-unjust-debt
[35] Toussaint, «Να σπάσουμε το ταμπού γύρω από τα απεχθή χρέη και την αποκήρυξή τους», CADTM, 7 Ιανουαρίου 2019. https://www.cadtm.org/Break-the-Taboo-on-Odious-Debts-and-their-Repudiation. Ο Toussaint καταγράφει τις εργασίες της επιτροπής ελέγχου CAIC του Ισημερινού (2007–2008) και την αποκήρυξη του 70% του χρέους του Ισημερινού: βλ. τη σελίδα της CADTM για τον Ισημερινό, https://www.cadtm.org/Ecuador,263?lang=en
[36] Yuliya Yurchenko, «Προοδευτικές διαδρομές για μια ανθεκτική (αν)οικοδόμηση της Ουκρανίας: Προς ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο», Ίδρυμα Ευρωπαϊκών Προοδευτικών Σπουδών, Μάρτιος 2026· αναδημοσίευση από το ESSF: https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article78819. Αναφέρεται στο Tkalich, ό.π.
[37] Sotsialnyi Rukh, «Για μια Ουκρανία χωρίς ολιγάρχες και κατακτητές!», Links International Journal of Socialist Renewal, 13 Μαρτίου 2025. https://links.org.au/sotsialnyi-rukh-social-movement-ukraine-without-oligarchs-and-occupiers-how-we-can-save-country, και επίσης elaliberta.gr
[38] Toussaint, «Το χρέος της Ουκρανίας», ό.π.
