Σάββατο, 06 Αυγούστου 2022 13:32

Ο ρωσικός ιμπεριαλισμός και τα μονοπώλιά του

 

 

 

Michael Pröbsting

 

 

Ο ρωσικός ιμπεριαλισμός και τα μονοπώλιά του

 

 

 

Είναι ευρέως αποδεκτό ότι η επιταχυνόμενη αντιπαλότητα μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων –ΗΠΑ, Κίνα, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ρωσία και Ιαπωνία– αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της παγκόσμιας πολιτικής και θα παραμείνει έτσι στο άμεσο μέλλον. Αυτό καθιστά επείγον για τις προοδευτικές δυνάμεις να έχουν μια σαφή άποψη για τον χαρακτήρα των εμπλεκόμενων δυνάμεων, η οποία με τη σειρά της απαιτεί μια συγκεκριμένη ανάλυση των πολιτικών, οικονομικών και στρατιωτικών χαρακτηριστικών αυτών των δυνάμεων που να υπερβαίνει την καταγγελία της αντιδραστικής εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής των αντίστοιχων κυβερνήσεων.1 Δυστυχώς, μεγάλα τμήματα της αριστεράς δεν παίρνουν μια θέση αρχής για την αντίθεση σε όλες τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Αντίθετα, επιδεικνύουν κάποιου είδους συμπάθεια ή ακόμη και υποστήριξη προς την Κίνα και τη Ρωσία και αναγνωρίζουν μόνο τις παλιές δυτικές δυνάμεις ως ιμπεριαλιστικές.2 Στην περίπτωση της Κίνας, ορισμένοι «κομμουνιστές» διανοούμενοι και γνωστά περιοδικά όπως το Monthly Review όχι μόνο αρνούνται τον σταλινικό-καπιταλιστικό χαρακτήρα του καθεστώτος της, αλλά αναίσχυντα το εξυμνούν ως ένα είδος «σοσιαλισμού».3

Ενώ αυτοί οι κινεζο-σταλινόφιλοι υποστηρικτές του καθεστώτος Σι δεν θα τολμούσαν να χαρακτηρίσουν τη Ρωσία του Πούτιν με τόσο ρόδινα λόγια, εξακολουθούν να ισχυρίζονται ότι δεν είναι ιμπεριαλιστική δύναμη (και ως εκ τούτου, υποτίθεται ότι είναι μικρότερο κακό από τους δυτικούς αντιπάλους). Πρόκειται για μια συζήτηση όχι μόνο θεωρητικού ενδιαφέροντος, αλλά και πολιτικής σημασίας, όπως έδειξε το περιστατικό με τα πυρά στη Μαύρη Θάλασσα μεταξύ ενός βρετανικού ναυτικού αντιτορπιλικού και ρωσικών δυνάμεων, τον Ιούνιο του περασμένου έτους.

Προκειμένου να δικαιολογήσουν τέτοιους ισχυρισμούς, οι υποστηρικτές αυτής της άποψης συχνά αναφέρονται στη σχετική αδυναμία της ρωσικής οικονομίας σε σύγκριση με τις Ηνωμένες Πολιτείες ή τη Δυτική Ευρώπη. Στο άρθρο που ακολουθεί, δεν θα ασχοληθώ με όλες τις πτυχές του ρωσικού ιμπεριαλισμού, αλλά θα επικεντρωθώ σε ορισμένα χαρακτηριστικά της οικονομίας του.4 Για το σκοπό αυτό, συνοψίζω τα ευρήματα μιας ολοκληρωμένης μελέτης που δημοσίευσα πρόσφατα.5

 

Τι καθιστά μια ιμπεριαλιστική δύναμη ιμπεριαλιστική;

Από τη σκοπιά της μαρξιστικής θεωρίας του ιμπεριαλισμού, είναι λάθος να περιορίσουμε την ανάλυση ενός ιμπεριαλιστικού κράτους στον όγκο των εξαγωγών κεφαλαίου του. Σίγουρα αυτό είναι ένα σημαντικό κριτήριο, αλλά κάθε άλλο παρά το μοναδικό. Ιστορικά, ορισμένα ιμπεριαλιστικά κράτη είχαν ισχυρή οικονομία καθώς και ισχυρό στρατό, ενώ άλλες, πιο καθυστερημένες δυνάμεις χαρακτηρίζονταν από τους μαρξιστές ως ιμπεριαλιστικές παρά το γεγονός ότι είχαν σχετικά μικρό όγκο εξαγωγών κεφαλαίου ή δεν είχαν καθόλου καθαρές εξαγωγές κεφαλαίου. Παραδείγματα αυτού είναι η Ρωσία πριν από το 1917, η Ιταλία, η Αυστροουγγαρία και η Ιαπωνία.6

Μαρξιστές θεωρητικοί, όπως ο Λένιν, είχαν πλήρη επίγνωση της οικονομικής αδυναμίας της τσαρικής Ρωσίας. Όμως, προσέγγισαν το ζήτημα του ιμπεριαλισμού όχι με μηχανιστικό και οικονομιστικό τρόπο, αλλά μάλλον με μια διαλεκτική μέθοδο. Έτσι, ο Λένιν έγραψε το 1916,

«Το τελευταίο τρίτο του δέκατου ένατου αιώνα σηματοδότησε τη μετάβαση στη νέα, ιμπεριαλιστική εποχή. Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο όχι μιας, αλλά περισσότερων, αν και πολύ λίγων, Μεγάλων Δυνάμεων διαθέτει μονοπώλια. (Στην Ιαπωνία και τη Ρωσία το μονοπώλιο της στρατιωτικής ισχύος, των τεράστιων εδαφών ή των ειδικών διευκολύνσεων για τη ληστεία των μειονοτικών εθνοτήτων, της Κίνας κ.λπ. εν μέρει συμπληρώνει, εν μέρει αντικαθιστά, το μονοπώλιο του σύγχρονου, εκσυγχρονισμένου χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου).»7

Η κλασική μαρξιστική θεωρία του ιμπεριαλισμού δεν περιορίστηκε ποτέ στο ζήτημα των εξαγωγών κεφαλαίου ή στο οικονομικό πεδίο εν γένει. Ο ιμπεριαλιστικός χαρακτήρας ενός συγκεκριμένου κράτους δεν βασίζεται σε ένα μόνο κριτήριο (όπως ο όγκος των εξαγωγών κεφαλαίου) αλλά στο σύνολο των οικονομικών, πολιτικών και στρατιωτικών χαρακτηριστικών του. Ως εκ τούτου, ένας επιστημονικός ορισμός ενός ιμπεριαλιστικού κράτους θα ήταν «ένα καπιταλιστικό κράτος του οποίου τα μονοπώλια και ο κρατικός μηχανισμός κατέχουν μια θέση στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων όπου κυριαρχούν πρώτα και κύρια επί άλλων κρατών και εθνών. Ως αποτέλεσμα, αποκτούν υπερκέρδη και άλλα οικονομικά, πολιτικά ή/και στρατιωτικά πλεονεκτήματα από μια τέτοια σχέση που βασίζεται στην υπερεκμετάλλευση και την καταπίεση».

 

Τα ντόπια μονοπώλια κυριαρχούν στη ρωσική αγορά

Σε αντίθεση με τη Γερμανία ή την Ιαπωνία, η Ρωσία είναι υπερδύναμη στον στρατιωτικό αλλά όχι στον οικονομικό τομέα. Είναι η δεύτερη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη μόνο πίσω από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το συνολικό της απόθεμα πυρηνικών κεφαλών είναι 6.255 (οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν 5.550) και το μερίδιό της στις παγκόσμιες εξαγωγές όπλων είναι 20% (μόνο πίσω από τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες έχουν 37%).8

Ωστόσο, όσον αφορά τα μονοπώλια και την εξαγωγή κεφαλαίων, η Ρωσία δεν έχει παρόμοια ισχυρή θέση. Σύμφωνα με την τελευταία έκδοση του καταλόγου Forbes Global 2000, η Γερμανία έχει έξι εταιρείες μεταξύ των 100 κορυφαίων, η Γαλλία τέσσερις, η Βρετανία τρεις και η Ρωσία δύο.9 Άλλοι κατάλογοι κατατάσσουν τη Ρωσία ακόμη χαμηλότερα.

Ωστόσο, ο ιμπεριαλιστικός χαρακτήρας της Ρωσίας μπορεί να συναχθεί όχι μόνο από τα στρατιωτικά αλλά και από τα οικονομικά χαρακτηριστικά της. Το σημείο εκκίνησης της μαρξιστικής ανάλυσης του ιμπεριαλισμού είναι η κυριαρχία των μονοπωλίων. Διάφοροι φιλορώσοι αριστεροί χαρακτηρίζουν την κατάσταση αυτή ως «εξαρτημένη» ή «περιφερειακή» και υπονοούν ότι η Ρωσία κυριαρχείται από ξένα μονοπώλια (εταιρείες, τράπεζες κ.ο.κ.) ή εξαρτάται από αυτά. Αυτό, ωστόσο, είναι ψευδές. Η οικονομία της Ρωσίας κυριαρχείται κυρίως από το ρωσικό μονοπωλιακό κεφάλαιο. Ένα πρόσφατα δημοσιευμένο ακαδημαϊκό βιβλίο για τη ρωσική οικονομία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «η αναλογία των επενδύσεων σε ρωσικές, ξένες και κοινοπραξίες διατηρήθηκε η ίδια τα τελευταία πέντε χρόνια: 86,3%, 7,3% και 6,4%, αντίστοιχα.»10

Αυτό συμβαίνει και στον τραπεζικό τομέα. Στην πραγματικότητα, το μερίδιο των ξένων κεφαλαίων στον τραπεζικό τομέα της Ρωσίας έχει μειωθεί την τελευταία δεκαετία, σύμφωνα με ένα άλλο βιβλίο που δημοσιεύθηκε πρόσφατα:

«Τον Οκτώβριο του 2018, 150 ξένες τράπεζες λειτουργούσαν στη Ρωσία, συμπεριλαμβανομένων 63 τραπεζών που ελέγχονται από ξένους με 100% ξένο μερίδιο, 17 τραπεζών που ελέγχονται από ξένους με 51-99% ξένο μερίδιο και 70 ξένων τραπεζών με κεφαλαιακή συμμετοχή μικρότερη του 50%. Ο αριθμός των ξένων τραπεζών μειώθηκε σταθερά από το 2014 έως το 2018, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι ξένοι επενδυτές ενδέχεται να επανεξετάζουν τα επενδυτικά τους σχέδια στη Ρωσία. Οι τράπεζες που ελέγχονται από ξένους με ξένα μερίδια 51-99% και οι ξένες τράπεζες με κεφαλαιακή συμμετοχή μικρότερη του 50% μειώθηκαν κατά 63% και 54%, αντίστοιχα. Το μερίδιο των ξένων τραπεζών στο συνολικό καταστατικό κεφάλαιο του ρωσικού τραπεζικού τομέα μειώθηκε από 23% το 2014 σε 13,44% τον Οκτώβριο του 2018. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι περίπου το 11% των ξένων τραπεζών ελέγχεται σε σημαντικό βαθμό από κατοίκους της Ρωσίας.»11

Επιπλέον, η Ρωσία δεν έχει σημαντικά χρέη σε ξένους ιμπεριαλιστικούς οργανισμούς (σε αντίθεση με πολλές ημιαποικιακές χώρες). Το δημόσιο χρέος της ήταν μόλις 18% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) στα τέλη του 2020. Έχει σταθερά πλεονάσματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών και τα διεθνή συναλλαγματικά της αποθέματα ήταν 596 δισεκατομμύρια δολάρια στο τέλος του 2020 (γεγονός που την καθιστά το κράτος με το πέμπτο μεγαλύτερο συναλλαγματικό απόθεμα στον κόσμο).12

Αξίζει να επισημανθεί ότι ο ρωσικός καπιταλισμός διαφέρει από το δυτικό «μοντέλο» στο βαθμό που το κράτος κατέχει κρίσιμη θέση. Ένας σημαντικός αριθμός μονοπωλίων της αντιπροσωπεύει ένα μείγμα κρατικών και ιδιωτικών μετοχών- ως εκ τούτου, ο κρατικός καπιταλισμός αποτελεί ουσιώδες χαρακτηριστικό της ρωσικής οικονομίας. (Παρεμπιπτόντως, το ίδιο ισχύει σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό και για την Κίνα.) Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), το μερίδιο του ρωσικού κράτους στην οικονομία (υπολογιζόμενο ως ΑΕΠ) το 2016 ήταν της τάξης του 30-35%. Η έκθεση συνεχίζει: «Η διόρθωση για το μέγεθος του άτυπου τομέα στην προστιθέμενη αξία και την απασχόληση ωθεί το μερίδιο του ρωσικού κράτους σημαντικά προς τα πάνω, σε σχεδόν 40 τοις εκατό της δραστηριότητας του επίσημου τομέα και σε λιγότερο από 50 τοις εκατό της απασχόλησης στον επίσημο τομέα.»13

 

Οι εξαγωγές κεφαλαίου της Ρωσίας και το πρόβλημα των «συναλλαγών μετ’ επιστροφής»

Ο όγκος των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) της Ρωσίας είναι σημαντικός, αν και υπάρχουν διάφορα προβλήματα με τις επίσημες στατιστικές. Ας ξεκινήσουμε με τον κατάλογο των 15 κορυφαίων χωρών που δέχονται ρωσικές ΑΞΕ σε σύγκριση με τα έθνη από τα οποία προέρχονται οι ΑΞΕ στη Ρωσία. Στον πίνακα 1 βλέπουμε το απόθεμα συσσωρευμένου κεφαλαίου για κάθε μία από τις 15 κορυφαίες χώρες σε κάθε κατηγορία για τα έτη 2013 και 2018.

 

Πίνακας 1. Οι 15 πρώτες χώρες υποδοχής του ρωσικού αποθέματος ΑΞΕ (Άμεσες ξένες επενδύσεις προς το εξωτερικό) και οι 15 πρώτες πηγές του ρωσικού αποθέματος ΑΞΕ (Άμεσες ξένες επενδύσεις από το εξωτερικό), το 2013 και το 2018 (εκατομμύρια δολάρια)14

Απόθεμα ΑΞΕ από τη Ρωσία

Απόθεμα ΑΞΕ στη Ρωσία

2013

2018

2013

2018

Κύπρος

152,702

Κύπρος

172,461

Κύπρος

183,276

Κύπρος

126,366

BΠN

74,412

Ολλανδία

40,415

Ολλανδία

48,948

Ολλανδία

40,309

Ολλανδία

45,012

Αυστρία

26,710

Μπαχάμες

31,964

Μπαχάμες

39,031

Αυστρία

25,500

Ελβετία

17,760

Βερμούδες

29,565

Βερμούδες

29,830

ΗΠΑ

20,943

BΠN

11,277

ΗΒ

21,759

Λουξεμβούργο

19,561

Ελβετία

12,096

Μπαχάμες

8806

BΠN

18,925

Γαλλία

17,291

Γερμανία

9607

Τουρκία

8229

Γερμανία

18,898

Γερμανία

16,410

ΗΒ

7901

Γερμανία

8125

ΗΠΑ

17,979

ΗΒ

14,933

Μπαχάμες

6416

ΗΠΑ

7332

Σουηδία

16,176

Ελβετία

11,029

Ουκρανία

6968

Ισπανία

6441

Γαλλία

14,075

BΠN

10,356

Τουρκία

5277

ΗΒ

6378

Λουξεμβούργο

12,780

Τζέρσεϊ

9945

Ισπανία

4772

Λευκορωσία

3960

Αυστρία

11,816

Ιρλανδία

5824

Τζέρσεϊ

4128

Σινγκαπούρη

3471

Ελβετία

6040

Αυστρία

5604

Λευκορωσία

4089

Καζακστάν

3302

Ιρλανδία

5210

Ιταλία

4626

Γαλλία

3629

Ουκρανία

3104

Τζέρσεϊ

5013

Σουηδία

4531

BΠN είναι οι Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι

 

Όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης, ο κατάλογος αυτός περιλαμβάνει ορισμένους προορισμούς που είναι γνωστοί ως υπεράκτιοι φορολογικοί παράδεισοι: Κύπρος, Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι, Μπαχάμες, Βερμούδες, Τζέρσεϊ κ.ο.κ. Ομοίως, οι Κάτω Χώρες είναι επίσης ένας φορολογικός παράδεισος που εκτιμούν ιδιαίτερα οι ολιγάρχες. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι ρωσικές ΑΞΕ προς αυτούς τους προορισμούς είναι απλώς φυγή κεφαλαίων. Όπως δείχνει ο πίνακας, υπάρχει επίσης μεγάλος όγκος ΑΞΕ που προέρχονται από τους ίδιους φορολογικούς παραδείσους. Οι οικονομολόγοι το αποκαλούν αυτό «round-tripping» (συναλλαγές μετ’ επιστροφής). Οι Ρώσοι καπιταλιστές «επενδύουν» σε ξένους υπεράκτιους προορισμούς και, με τη σειρά τους, επενδύουν από αυτούς τους προορισμούς στη Ρωσία. Ως εκ τούτου, οι συναλλαγές μετ’ επιστροφής οδηγούν σε υπερεκτίμηση των ρωσικών ΑΞΕ και προς τις δύο κατευθύνσεις. Ένας σημαντικός λόγος για τον οποίο οι ρωσικές πολυεθνικές «επενδύουν» σε τέτοιους υπεράκτιους προορισμούς είναι η ελαχιστοποίηση των φόρων.15 Επιπλέον, τα ρωσικά μονοπώλια χρησιμοποιούν επίσης τέτοιους υπεράκτιους προορισμούς για ξένες επενδύσεις σε τρίτες χώρες. Ως αποτέλεσμα, ένα σημαντικό ποσοστό των «ξένων επενδύσεων» στη Ρωσία είναι στην πραγματικότητα ρωσικές επενδύσεις («επιστροφή στην πατρίδα» υπό ευνοϊκότερες φορολογικές συνθήκες). Επιπλέον, οι ρωσικές εταιρείες αναλαμβάνουν επίσης ξένες επενδύσεις σε άλλες χώρες από τέτοια υπεράκτια κέντρα.16 Προφανώς, τέτοιες περιπλοκές καθιστούν δύσκολη την εκτίμηση των πραγματικών ρωσικών ξένων επενδύσεων και των ξένων επενδύσεων στη Ρωσία. Ο Kari Liuhto, ένας Φινλανδός καθηγητής πανεπιστημίου που έχει μελετήσει λεπτομερώς το πρόβλημα αυτό, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «θα μπορούσε κανείς πιθανώς να μειώσει το επίσημο απόθεμα των ΑΞΕ της Ρωσίας κατά 40-50%, για να ανακαλύψει το πραγματικό μέγεθος του αποθέματος των ΑΞΕ της Ρωσίας.»17

Το καθεστώς Πούτιν προσπαθεί να μειώσει το ποσό των κεφαλαίων που διακινούνται με επιστροφή, προκειμένου να αυξήσει τα φορολογικά έσοδα του κράτους. Παρόλο που οι συναλλαγές μετ’ επιστροφής εξακολουθούν να υφίστανται, φαίνεται ότι έχουν μειωθεί18.

Το τεράστιο ποσό των ξένων επενδύσεων της Ρωσίας με συναλλαγές μετ’ επιστροφής έχει συχνά αναφερθεί ως παράδειγμα της αδυναμίας του ρωσικού κεφαλαίου και ως απόδειξη του μη ιμπεριαλιστικού του χαρακτήρα. Όμως, όπως έχω εξηγήσει σε άλλα άρθρα μου, η Ρωσία δεν είναι η μόνη χώρα της οποίας το κεφάλαιο συρρέει σε χρηματοοικονομικά υπεράκτια κέντρα. Νέες έρευνες επιβεβαιώνουν σθεναρά αυτή την εκτίμηση. Μια μελέτη επικαλείται μια ειδική έκθεση του The Economist σχετικά με την υπεράκτια χρηματοδότηση για να αναφέρει ότι «ο κόσμος διαθέτει 50-60 φορολογικούς παραδείσους, οι οποίοι χρησιμεύουν ως έδρα για περισσότερες από 2 εκατομμύρια εταιρείες χαρτοφυλακίου, μαζί με χιλιάδες τράπεζες, ταμεία και ασφαλιστικές εταιρείες. Η έκθεση εκτιμά ότι πάνω από το 30% των παγκόσμιων άμεσων ξένων επενδύσεων καταγράφεται μέσω των παραδείσων».19 Μια άλλη πιο πρόσφατα δημοσιευμένη μελέτη εκτιμά ότι το μερίδιο αυτών των «ΑΞΕ-φαντασμάτων» έχει αυξηθεί στο 40% του συνόλου των παγκόσμιων ΑΞΕ!20 Τέτοιες «ΑΞΕ-φαντάσματα» είναι χαρακτηριστικό όχι μόνο των αδύναμων οικονομιών του «Τρίτου Κόσμου» αλλά και των ιμπεριαλιστικών κρατών όπου έχει την έδρα του το μεγαλύτερο μέρος του κεφαλαίου.21

 

Οι πολυεθνικές εταιρείες της Ρωσίας

Ας ασχοληθούμε τώρα με τα κορυφαία μονοπώλια της Ρωσίας που επενδύουν στο εξωτερικό. Στον πίνακα 2 παρατίθεται ένας κατάλογος που δημοσιεύθηκε από τη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη και παρουσιάζει τα 15 μεγαλύτερα ρωσικά μη χρηματοπιστωτικά μονοπώλια, ταξινομημένα με βάση τα περιουσιακά τους στοιχεία στο εξωτερικό.

 

Πίνακας 2. Μεγαλύτερες Ρωσικές Μη Χρηματοοικονομικές Πολυεθνικές Επιχειρήσεις με βάση τις Ξένες Επενδύσεις, 201722

Θέση

Εταιρεία

Τομέας

Ξένα περιουσιακά στοιχεία (δισ. δολάρια)

Ποσοστό των ξένων περιουσιακών στοιχείων στο σύνολο των περιουσιακών στοιχείων (%)

Κρατική ιδιοκτησία (%)

1

Lukol

Πετρέλαιο και φυσικό αέριο

24.3

27

-

2

Gazprom

Πετρέλαιο και φυσικό αέριο

19.5

6

50.2

3

Rosneft

Πετρέλαιο και φυσικό αέριο

17.6

8

69.5

4

Sovkomflot

Μεταφορές

5.7

78

100.0

5

Severgroup

Όμιλος

5.4

..

-

6

En+

Όμιλος

5.0

23

-

7

Atomenergoprom

Πυρηνική ενέργεια

4.7

9

100.0

8

Evraz

Χάλυβας

3.7

36

-

9

Russian Railways

Μεταφορές

3.5

5

100.0

10

TMK

Χάλυβας

2.0

36

-

11

Eurochem

Χημικά

1.7

17

-

12

Sistema

Όμιλος

1.5

8

-

13

NLMK

Χάλυβας

1.5

14

-

14

Zarubezhneft

Πετρέλαιο και φυσικό αέριο

1.2

38

100.0

15

Polymetal

Μη σιδηρούχα μέταλλα

1.0

32

Σύνολο ή μέσος όρος

105.1

12

 

Από τον πίνακα αυτό προκύπτουν διάφορα αξιοσημείωτα στοιχεία. Πρώτον, βλέπουμε ότι οι κρατικές εταιρείες διαδραματίζουν εξέχοντα ρόλο, αλλά τα ιδιωτικά μονοπώλια κυριαρχούν στον κατάλογο (9 από τις 15). Δεύτερον, ο τομέας του πετρελαίου και του φυσικού αερίου και η βιομηχανία μετάλλων διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στις επενδύσεις της Ρωσίας στο εξωτερικό. Ωστόσο, τα μονοπώλια της Ρωσίας διαδραματίζουν ρόλο σε ένα ευρύ φάσμα επιχειρηματικών τομέων, όπως η κατασκευή μηχανών, η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τα χημικά, τα τρόφιμα, οι τηλεπικοινωνίες, η τεχνολογία της πληροφορικής, οι μεταφορές, οι τράπεζες και τα μέσα ενημέρωσης23.

 

Υπερεκμετάλλευση από τα ρωσικά μονοπώλια

Όπως και άλλα ιμπεριαλιστικά μονοπώλια, το ρωσικό κεφάλαιο επενδύει τόσο σε ιμπεριαλιστικά κράτη όσο και σε ημιαποικιακές χώρες. Για τους λόγους που αναφέρθηκαν παραπάνω («round-tripping»), υπάρχουν κάποιες δυσκολίες στο να αποκτήσουμε μια ακριβή εικόνα των προορισμών των εξαγωγών του ρωσικού κεφαλαίου.

Το Ινστιτούτο Παγκόσμιας Οικονομίας και Διεθνών Σχέσεων (IMEMO) –ένα από τα πιο έγκριτα think tanks της Ρωσίας– προσπάθησε να προσδιορίσει τους κύριους προορισμούς των ρωσικών εξαγωγών κεφαλαίου. Κατέληξε στο ακόλουθο συμπέρασμα όσον αφορά τις ξένες επενδύσεις σε ευρασιατικές χώρες εκτός της ημιαποικιακής Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών (ΚΑΚ). "[Σ]τα τέλη του 2016, οι κύριοι προορισμοί στην εκτός της ΚΑΚ Ευρασία ήταν η Ιταλία, η Γερμανία, η Μεγάλη Βρετανία, η Τουρκία, η Ελβετία, το Ιράκ και η Βουλγαρία. Αυτή η βάση δεδομένων δείχνει μικρό απόθεμα ρωσικών ΑΞΕ στην Κύπρο. Παρομοίως, η πραγματική ρωσική παρουσία ΑΞΕ είναι πολύ μικρότερη στο Λουξεμβούργο, την Ισπανία, την Ιρλανδία, τη Λετονία και τις Κάτω Χώρες από ό,τι έχει καταγραφεί επίσημα".24

Τα ρωσικά μονοπώλια διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στις ευρασιατικές χώρες, αν και σε ορισμένες περισσότερο από ό,τι σε άλλες. Δύο Ρώσοι οικονομολόγοι παρέχουν την ακόλουθη εκτίμηση:

«Το 2014, οι ρωσικές ΑΞΕ προς την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση (EAEU [μια ανατολική εκδοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης που κυριαρχείται από τη Ρωσία]) ανήλθαν σε περίπου 15,4 δισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που αντιστοιχεί στο 4,0% των συνολικών ρωσικών ΑΞΕ. Και τα δύο στοιχεία σχεδόν διπλασιάστηκαν μέσα σε δύο χρόνια (2012-14) μετά τη δημιουργία της Τελωνειακής Ένωσης μεταξύ της Ρωσίας, της Λευκορωσίας και του Καζακστάν. Αυτό το μέτριο μερίδιο θα μπορούσε να είναι διπλάσιο, μετά την αφαίρεση του κύκλου εργασιών ΑΞΕ από τα συνολικά στοιχεία. ... Ο ρόλος των ρωσικών επενδύσεων ποικίλλει ανά χώρα. Για τη Λευκορωσία, η Ρωσία είναι η χώρα προέλευσης για το 57% του αποθέματος των εισερχόμενων ΑΞΕ, ενώ η Κύπρος και παρόμοια εδάφη ευθύνονται για λιγότερο από το 15% του εν λόγω αποθέματος. Για την Αρμενία, οι ρωσικές ΑΞΕ [είναι] επίσης σημαντικές (35 % του συνολικού εισερχόμενου αποθέματος). Για το Καζακστάν, η κατάσταση είναι αντίθετη: Οι ΑΞΕ που προέρχονται από τη Ρωσία αντιστοιχούν μόνο στο 2,5% του συνολικού εισερχόμενου αποθέματος. Ωστόσο, το μερίδιο των Κάτω Χωρών υπερβαίνει το 40 τοις εκατό. Πολλές ρωσικές εταιρείες είναι εγγεγραμμένες στις Κάτω Χώρες ή κανονίζουν [να έχουν θυγατρικές εκεί] για να διεξάγουν επιχειρηματικές δραστηριότητες στο εξωτερικό. Εξαιτίας αυτού, η αποκάλυψη της αρχικής προέλευσης των ολλανδικών ΑΞΕ στο Καζακστάν θα μπορούσε να αυξήσει το μερίδιο των ρωσικών ΑΞΕ αρκετές φορές. Οι ρωσικές επενδύσεις στην Κιργιζία είναι ήσσονος σημασίας, τόσο σε απόλυτους όσο και σε σχετικούς όρους.»25

Οι ρωσικές πολυεθνικές κατέχουν απόλυτη δεσπόζουσα θέση στο Ουζμπεκιστάν: το 55,6% του συνόλου των ξένων επενδύσεων προέρχεται από τη Ρωσία, ενώ η Κίνα είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος επενδυτής (15%).26

 

Ιμπεριαλιστική υπερεκμετάλλευση μέσω της μετανάστευσης

Τέλος, όταν μιλάμε για την υπερεκμετάλλευση των ημιαποικιακών χωρών της Ευρασίας από τη Ρωσία, είναι ζωτικής σημασίας να επισημάνουμε και τον ρόλο της μετανάστευσης. Όπως έχω αναπτύξει σε άλλα έργα μου, η μετανάστευση είναι μία από τις πολλές σημαντικές μορφές ιμπεριαλιστικής υπερεκμετάλλευσης των αποικιακών και ημιαποικιακών χωρών, καθώς παρέχει σημαντική μεταφορά αξίας από την καταπιεσμένη προς τη χώρα του καταπιεστή27.

Η ιμπεριαλιστική Ρωσία είναι μία από τις χώρες που κερδίζει πάρα πολύ από την υπερεκμετάλλευση των μεταναστών. Μέχρι τον Ιούνιο του 2019, υπήρχαν επίσημα 10,13 εκατομμύρια ξένοι πολίτες στη Ρωσία.28 Η συντριπτική πλειοψηφία αυτών των νόμιμων μεταναστών (8,59 εκατομμύρια ή το 85%) προέρχεται από τις ημιαποικιακές χώρες της ΚΑΚ στην Κεντρική Ασία και την Ανατολική Ευρώπη. (Βλέπε πίνακα 3)

 

Πίνακας 3. Αλλοδαποί πολίτες από χώρες της ΚΑΚ που ζουν στη Ρωσική Ομοσπονδία, 201929

Χώρα

Αριθμός

Αζερμπαϊτζάν

650.495

Αρμενία

491.767

Λευκορωσία

655.846

Καζακστάν

496.096

Κιργιστάν

716.118

Μολδαβία

326,178

Τατζικιστάν

1.303.302

Ουζμπεκιστάν

2.188.835

Ουκρανία

1.592.567

ΚΑΚ, σύνολο

8.592.567

 

Στον ρωσικό πληθυσμό των 146,7 εκατομμυρίων (2019), οι νόμιμοι μετανάστες αποτελούν το 6,9% του επίσημου ρωσικού πληθυσμού. Σε αυτό το ποσοστό πρέπει να προστεθεί ένας άγνωστος αριθμός μεταναστών που ζουν παράνομα στη Ρωσία. Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των παράνομων μεταναστών στη Ρωσία κυμαίνονται από 1,5 έως 15 εκατομμύρια. Αρκετοί ακαδημαϊκοί καταλήγουν στον αριθμό των 3-5 εκατομμυρίων παράνομων μεταναστών.30 Εάν ο αριθμός αυτός είναι ακριβής, μπορεί κανείς να υποθέσει ότι περίπου 13-15 εκατομμύρια μετανάστες ζουν σήμερα στη Ρωσία (περίπου 9-10% του συνολικού πληθυσμού).

Εκτός από αυτούς τους νόμιμους και παράνομους μετανάστες, θα πρέπει να προστεθεί ένας άγνωστος αριθμός μεταναστών από τις εσωτερικές αποικίες της Ρωσίας. Ως παλιά αυτοκρατορία, μια σημαντική μειοψηφία του πληθυσμού της Ρωσίας (περίπου 19 τοις εκατό) είναι μη Ρώσοι. Όπως επεσήμανα στη μελέτη μου του 2014, αυτές οι μειονότητες είναι εθνικά καταπιεσμένοι λαοί που ζουν ως επί το πλείστον υπό χειρότερες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες από ό,τι ο πλειοψηφικός πληθυσμός. Ως αποτέλεσμα, πολλές από αυτές τις καταπιεσμένες μειονότητες εγκαταλείπουν τον τόπο καταγωγής τους και μετακομίζουν σε μεγαλύτερες πόλεις –σε περιοχές όπου κυριαρχεί ο ρωσικός πλειονοτικός πληθυσμός– με την ελπίδα να βρουν εκεί δουλειά.

Στον Πίνακα 4, βλέπουμε ότι οι (νόμιμοι) μετανάστες αποτελούν ένα σημαντικό ποσοστό των εργαζομένων σε βασικούς τομείς της ρωσικής οικονομίας.

 

Πίνακας 4. Ποσοστά απασχόλησης των μεταναστών στη Ρωσική Ομοσπονδία το 2016 (%)31

Οικονομικός τομέας

Ποσοστό των μεταναστών που απασχολούνται στον τομέα, % του συνολικού αριθμού των απασχολουμένων

Μεταποιητική βιομηχανία

14,4%

Κατασκευές

7,2%

Τομέας υπηρεσιών

15,9%

Γεωργία

6,5%

 

Όπως και σε άλλες ιμπεριαλιστικές χώρες, οι μετανάστες στη Ρωσία είναι υπερεκμεταλλευόμενοι ως φτηνό εργατικό δυναμικό. Μια ομάδα τριών Ρώσων καθηγητών πανεπιστημίου υπολογίζει ότι «κατά κανόνα ο μισθός των μεταναστών είναι περίπου το 70% του μισθού των Ρώσων».32 Υπολογίζουν τη συμβολή των μεταναστών στην παραγωγή της Ρωσίας: «Με βάση το γεγονός ότι το 2016 το ΑΕΠ ανήλθε σε 86.044 δισεκατομμύρια ρούβλια, [επιπλέον] 5.592,8 δισεκατομμύρια ρούβλια εισπράχθηκαν λόγω της χρησιμοποίησης ξένης εργασίας, δηλαδή το 6,5% του συνολικού ΑΕΠ της Ρωσίας».33 Αναφέρουν επίσης άλλους εμπειρογνώμονες που εκτιμούν τη συμβολή των μεταναστών σε 7,56% του ρωσικού ΑΕΠ.

 

Επίλογος

Η Ρωσία είναι μια ιμπεριαλιστική δύναμη. Αυτό είναι εμφανές όχι μόνο από τα πολιτικά και στρατιωτικά χαρακτηριστικά της, αλλά και από την οικονομία της. Δεν κυριαρχείται από ξένες εταιρείες ούτε εξαρτάται οικονομικά από ξένους ιμπεριαλιστικούς θεσμούς. Είναι μια σχετικά ισχυρή οικονομία που κυριαρχείται από εγχώρια μονοπώλια, με χαμηλό εξωτερικό χρέος και μεγάλα συναλλαγματικά αποθέματα. Οι μονοπωλιακοί καπιταλιστές της Ρωσίας –οι λεγόμενοι «ολιγάρχες»– είναι στενά συνδεδεμένοι με τον κρατικό μηχανισμό, ο οποίος διαδραματίζει ισχυρό, ρυθμιστικό ρόλο.

Οι εξαγωγές κεφαλαίου της Ρωσίας κυριαρχούνται από αυτά τα μονοπώλια. Και εδώ οι κρατικές εταιρείες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο, αν και η πλειονότητα των μονοπωλίων αυτών είναι ιδιωτικά. Οι ξένες επενδύσεις της Ρωσίας κατευθύνονται τόσο σε ιμπεριαλιστικές όσο και σε ημιαποικιακές χώρες. Φυσικά, η Ρωσία διαδραματίζει ισχυρότερο ρόλο στις ημιαποικιακές χώρες που αποτελούσαν μέρος της ΕΣΣΔ. Σήμερα, αρκετά από αυτά τα κράτη είναι μέλη της EAEU.

Έχοντας διαπιστώσει τον ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα της Ρωσίας, είναι κατά τη γνώμη μου ανεπίτρεπτο για τους σοσιαλιστές να συνταχθούν με ένα τέτοιο κράτος σε μια σύγκρουση με μεγάλες αντίπαλες δυνάμεις. Η υποστήριξη της Ρωσίας σε οποιαδήποτε σύγκρουση με τα δυτικοευρωπαϊκά κράτη, τις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Ιαπωνία ισοδυναμεί με σοσιαλιμπεριαλισμό, δηλαδή την εξυπηρέτηση μιας ή περισσότερων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων καλυμμένων με σοσιαλιστικές φράσεις. Αντίθετα, οι σοσιαλιστές χρειάζονται μια στρατηγική αντιπαράθεσης τόσο με τις μεγάλες δυνάμεις της Ανατολής όσο και με εκείνες της Δύσης.

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Michael Pröbsting, “Russian Imperialism and Its Monopolies”, New Politics, Χειμώνας 2022, https://newpol.org/issue_post/russian-imperialism-and-its-monopolies/.

 

 

Σημειώσεις

1. Βλ. σχετικά Michael Pröbsting, “Great Power Rivalry in the Early Twenty-first Century,” New Politics (τεύχος 67, καλοκαίρι 2019). Βλέπε επίσης Michael Pröbsting, Anti-Imperialism in the Age of Great Power Rivalry. The Factors Behind the Accelerating Rivalry Between the U.S., China, Russia, EU and Japan (RCIT Books, 2019)∙ αυτό το βιβλίο μπορείτε να το διαβάσετε online ή να το κατεβάσετε δωρεάν εδώ: https://www.thecommunists.net/theory/anti-imperialism-in-the-age-of-great-power-rivalry/

2. Βλέπε το ειδικό τεύχος του Monthly Review: “New Cold War on China” (Ιούλιος-Αύγουστος 2021, https://monthlyreview.org/2021/07/01/mr-073-03-2021-07_0/). Για μια κριτική μιας τέτοιας προσέγγισης, βλέπε Michael Pröbsting, Servants of Two Masters. Stalinism and the New Cold War Between Imperialist Great Powers in East and West, Ιούλιος 2021, https://www.thecommunists.net/theory/servants-of-two-masters-stalinism-and-new-cold-war/.

3. Για μια μαρξιστική ανάλυση του καπιταλισμού της Κίνας και της ανάδειξής της σε ιμπεριαλιστική δύναμη, βλέπε Michael Pröbsting, “China’s Emergence as an Imperialist Power,” New Politics (τεύχος 57, καλοκαίρι 2014). Βλ. επίσης ένα δοκίμιο του Michael Pröbsting στη δεύτερη έκδοση του The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism, Immanuel Ness and Zak Cope, επιμ. (Palgrave Macmillan, 2020, https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-91206-6_179-1)· άλλες εργασίες για το θέμα αυτό είναι προσβάσιμες σε αυτή την υποσελίδα: https://www.thecommunists.net/theory/china-russia-as-imperialist-powers/.

4. Βλ. σχετικά διάφορα φυλλάδια του Michael Pröbsting: Russia and China: Neither Capitalist nor Great Powers? Νοέμβριος 2018, https://www.thecommunists.net/theory/russia-and-china-neither-capitalist-nor-great-powers-reply-to-po-crfi/· The Catastrophic Failure of the Theory of “Catastrophism,” Μάιος 2018, https://www.thecommunists.net/theory/the-catastrophic-failure-of-the-theory-of-catastrophism/· Lenin’s Theory of Imperialism and the Rise of Russia as a Great Power, Αύγουστος 2014, https://www.thecommunists.net/theory/imperialism-theory-and-russia/· Russia as a Great Imperialist Power. The Formation of Russian Monopoly Capital and Its Empire, Μάρτιος 2014, https://www.thecommunists.net/theory/imperialist-russia/.

5. Michael Pröbsting, The Peculiar Features of Russian Imperialism. A Study of Russia’s Monopolies, Capital Export and Super-Exploitation in the Light of Marxist Theory, Αύγουστος 2021, https://www.thecommunists.net/theory/the-peculiar-features-of-russian-imperialism/.

6. Αυτά τα ιστορικά παραδείγματα τα ανέπτυξα στο Michael Pröbsting, Anti-Imperialism in the Age of Great Power Rivalry, 94-102.

7. V. I. Lenin, “Imperialism and the Split in Socialism” (1916), στο Lenin Collected Works, τόμος 23, 116.

8. Βλέπε σχετικά το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης, “Armaments, Disarmament, and International Security, Summary”, στην Επετηρίδα SIPRI 2021, 15-17.

9. Andrea Murphy, Eliza Haverstock, Antoine Gara, Chris Helman, and Nathan Vardi, “How the World’s Biggest Public Companies Endured the Pandemic,” Forbes, 13 Μαΐου 2021, https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=3821e30f5ac0.

10. Veronika Chernova, Sergey U. Chernikov, Alexander Zobov, and Ekaterina Degtereva, “TNCs in Russia: Challenges and Opportunities,” στο Bruno S. Sergi, επιμ., Exploring the Future of Russia’s Economy and Markets: Towards Sustainable Economic Development (Bingley, UK: Emerald Publishing, 2019), 188.

11. Victor Gorshkov, “Fundamentals and Recent Trends in Russian Banking,” στο Steven Rosefielde (επιμ.), Putin’s Russia: Economy, Defence and Foreign Policy (Σιγκαπούρη: World Scientific Publishing, 2021), 81.

12. Anders Åslund και Maria Snegovaya, “The Impact of Western Sanctions on Russia and How They Can Be Made Even More Effective,” The Atlantic Council, Μάιος 2021, 10, 18∙ βλέπε επίσης Anders Åslund, “The Russian Economy in Health, Oil, and Economic Crisis,” 27 Μαΐου 2020, https://www.atlanticcouncil.org/commentary/long-take/the-russian-economy-in-health-oil-and-economic-crisis/.

13. Gabriel Di Bella, Oksana Dynnikova, Slavi Slavov, “The Russian State’s Size and Its Footprint: Have They Increased?” IMF Working Paper WP/19/53, 2 Μαρτίου 2019, 13. Βλέπε επίσης Congressional Research Service, Russia: Domestic Politics and Economy, 9 Σεπτεμβρίου 2020, 29-30· Alexander Abramov, Alexander Radygin, Maria Chernova, “State-Owned Enterprises in the Russian Market: Ownership Structure and Their Role in the Economy,” Russian Journal of Economics (τεύχος 3, 2017), 1–23.

14. Csaba Weiner, “Russian Multinational Direct Investment in East Central European Countries,” στο Ágnes Szunomár, επιμ., Emerging-Market Multinational Enterprises in East Central Europe (Λονδίνο: Palgrave Macmillan, 2020), 159.

15. Weiner, 184-85.

16. Maria Kotova, Russia’s 2021 Trade and Investment Turn to Asia (Αγία Πετρούπολη, Ρωσία: Dezan Shira & Associates, 2021).

17. Kari Liuhto, “Does Ownership Matter in an OFDI Decision of a Russian Firm? The Case of Russia’s Ten Largest Investors Abroad,” στο Kari Liuhto, Sergei Sutyrin, and Jean-Marc F. Blanchard, επιμ., The Russian Economy and Foreign Direct Investment (Routledge, 2017), 248-49.

18. World Bank, “Russia’s Economy Loses Momentum Amidst COVID-19 Resurgence; Awaits Relief from Vaccine,” Russia Economic Report #42, Δεκέμβριος 2019, 27· βλ. επίσης Maria Kotova.

19. Daniel Haberly and Dariusz Wójcik, “Tax Havens and the Production of Offshore FDI: an Empirical Analysis,” Journal of Economic Geography (τεύχος 15, 2015), 75.

20. Kasper Brandt, Illicit Financial Flows and the Global South. A Review of Methods and Evidence (WIDER Working Paper 2020/169, Δεκέμβριος 2020), 10.

21. Haberly and Wójcik, 78.

22. UNCTAD, World Investment Report 2019, 59.

23. Kari T. Liuhto and Saara S. Majuri, “Outward Foreign Direct Investment from Russia: A Literature Review,” Journal of East-West Business (τεύχος 20, 2014), 201.

24. Weiner, 161.

25. Elena Efimova and Vladimir Sherov-Ignatev, Russian Foreign Direct Investments in the Eurasian Economic Union (Λονδίνο: Taylor and Francis, 2016), 160-161.

26. Efimova and Sherov-Ignatev, 19, 22.

27. Για τη θεωρητική μου ανάλυση των διαφόρων μορφών ιμπεριαλιστικής υπερεκμετάλλευσης, βλ. το κεφάλαιο VI στο Michael Pröbsting, The Great Robbery of the South. Continuity and Changes in the Super-Exploitation of the Semi-Colonial World by Monopoly Capital. Consequences for the Marxist Theory of Imperialism (Βιέννη: RCIT Books, 2013), https://www.thecommunists.net/theory/greatrobbery-of-the-south/.

28. Wikipedia, “Immigration to Russia”, https://en.wikipedia.org/wiki/Immigration_to_Russia.

29. N. Mkrtchyan, Y. Florinskaya: “Migration Growth: Abnormal Indices,” στο Monitoring of the Economic Situation In Russia, Trends and Challenges of Socio-Economic Development, τεύχος 12 (95), Ιούλιος 2019, p.17 (στα ρωσικά).

30. Yelena B. Yakovleva, Nataliya P. Kuznetsova, and Oleg A. Drozdov, “External Labor Migration in the Context of Marketing Research Evidence from Russia,” Innovative Marketing (15(1), 2019), 35.

31. Yakovleva, Kuznetsova, and Drozdov, 34.

32. Yakovleva, Kuznetsova, and Drozdov, 33.

 33. Yakovleva, Kuznetsova, and Drozdov, 35.

 

 

 

 

 

 

 

 

Τελευταία τροποποίηση στις Σάββατο, 06 Αυγούστου 2022 13:48

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.