Σάββατο, 24 Σεπτεμβρίου 2022 14:05

Ρωσία: Μια ιμπεριαλιστική δύναμη ή μια «μη-ηγεμονική αυτοκρατορία εν τη γενέσει της»; Μια απάντηση στον Αργεντινό οικονομολόγο Κλαούντιο Κατς

 

 

Michael Pröbsting

 

Ρωσία: Μια ιμπεριαλιστική δύναμη ή μια «μη-ηγεμονική αυτοκρατορία εν τη γενέσει της»; Μια απάντηση στον Αργεντινό οικονομολόγο Κλαούντιο Κατς

 

 

Ο Κλαούντιο Κατς, προοδευτικός καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες, δημοσίευσε ένα δοκίμιο τεσσάρων τμημάτων με τίτλο «Είναι η Ρωσία μια ιμπεριαλιστική δύναμη;»1 Ο Κατς είναι μέλος των «Economistas de Izquierda» (Οικονομολόγων της Αριστεράς) και είναι γνωστός όχι μόνο στην Αργεντινή αλλά και σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Η κεντρική θέση του πονήματός του είναι ότι η Ρωσία δεν είναι ιμπεριαλιστική δύναμη αλλά μάλλον «μια χώρα της ημιπεριφέρειας που παρενοχλείται από τις Ηνωμένες Πολιτείες» και «μια μη ηγεμονική αυτοκρατορία εν τη γενέσει της».

Θεωρώ μια τέτοια άποψη λανθασμένη. Από το 2001 υποστηρίζω τη θέση ότι η Ρωσία είναι μια ιμπεριαλιστική δύναμη. Αυτό ήταν μέρος των προσπαθειών μου να επεξεργαστώ τη μαρξιστική θεωρία του ιμπεριαλισμού με φόντο τις εξελίξεις στις αρχές του 21ου αιώνα.2 Καθώς είμαι ένας από τους λίγους υποστηρικτές της θέσης ότι η Ρωσία είναι ιμπεριαλιστική, στους οποίους αναφέρεται ο Κατς στο δοκίμιό του, αισθάνομαι την υποχρέωση να απαντήσω στην κριτική του.

Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικότεροι λόγοι για μια τέτοια απάντηση. Για πολλά χρόνια, η συζήτηση για το αν η Ρωσία (και η Κίνα) είναι ιμπεριαλιστική ή όχι αντιμετωπίστηκε από τους περισσότερους σοσιαλιστές ως ένα μάλλον αφηρημένο-θεωρητικό ζήτημα. Στην πραγματικότητα, δεν προκαλούσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ωστόσο, αυτό έχει αλλάξει από τις 24 Φεβρουαρίου, όταν ο Πούτιν εισέβαλε στην Ουκρανία. Τώρα πολλοί άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι πρόκειται για ένα θεωρητικό ζήτημα με σημαντικές πρακτικές συνέπειες για την πολιτική στρατηγική και τακτική των σοσιαλιστών!

Μια κριτική προσέγγιση του δοκιμίου του Κατς είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι η αντίληψή του αποτυγχάνει να συλλάβει την ουσιαστική αντιφατική δυναμική του ιμπεριαλισμού σήμερα. Επιπλέον, αντικειμενικά λειτουργεί για να ωραιοποιήσει τον ρωσικό ιμπεριαλισμό και να δικαιολογήσει την άρνηση υπεράσπισης καταπιεσμένων χωρών (όπως η Ουκρανία). Αυτό δεν είναι τυχαίο, αφού, στην πραγματικότητα, σχεδόν όλοι οι αρνητές του ιμπεριαλιστικού χαρακτήρα της Ρωσίας δεν υπερασπίζονται την Ουκρανία από την εισβολή του Πούτιν!

Σε αυτό το σημείο, θα περιοριστούμε να απαντήσουμε στα πιο σημαντικά επιχειρήματα που προβάλλει ο Κλαούντιο Κατς. Για μια πληρέστερη παρουσίαση της κατανόησής μας για τη μαρξιστική θεωρία του ιμπεριαλισμού καθώς και της οικονομικής, πολιτικής και στρατιωτικής μας ανάλυσης του ρωσικού ιμπεριαλισμού παραπέμπουμε στη βιβλιογραφία που αναφέρεται στις υποσημειώσεις παρακάτω.

 

Η «μονοπολική παγκόσμια τάξη»: μια λανθασμένη θεωρία του ιμπεριαλισμού

Η άρνηση του Κατς να αναγνωρίσει τον ιμπεριαλιστικό ταξικό χαρακτήρα της Ρωσίας έχει τις ρίζες της στη λανθασμένη θεωρία του για τον ιμπεριαλισμό. Όπως είναι γνωστό, ο Λένιν ανέπτυξε την κλασική μαρξιστική θεωρία του ιμπεριαλισμού στην οποία χαρακτηρίζει το σύστημα αυτό ως ένα συγκεκριμένο ιστορικό στάδιο του καπιταλισμού στο οποίο ένας μικρός αριθμός μονοπωλίων και Μεγάλων Δυνάμεων κυριαρχεί και εκμεταλλεύεται τον υπόλοιπο κόσμο3.

Ο Κλαούντιο Κατς υποστηρίζει ότι αυτή η κλασική μαρξιστική θεωρία του ιμπεριαλισμού δεν ισχύει πλέον. Αντ’ αυτού, υποστηρίζει την κατανόηση του ιμπεριαλισμού ως ενός συστήματος στο οποίο κυριαρχεί ένας μοναδικός πυρήνας (οι ΗΠΑ με τους υποταγμένους συμμάχους τους), με τον οποίο όλα τα άλλα μέρη του κόσμου σχετίζονται ως περιφέρεια ή ημιπεριφέρεια.

«Στον πόλεμο του 1914-18, μια πλειάδα δυνάμεων με συγκρίσιμες δυνάμεις συγκρούστηκαν σε ένα σενάριο που απέχει πολύ από τη σημερινή πολυεπίπεδη υπεροχή που ασκεί το Πεντάγωνο. Ο σύγχρονος ιμπεριαλισμός λειτουργεί γύρω από μια δομή με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες και υποστηρίζεται από αλλο-ιμπεριαλιστές και συν-ιμπεριαλιστές εταίρους στην Ευρώπη, την Ασία και την Ωκεανία. Το ΝΑΤΟ συγκροτεί αυτό το σύμπλεγμα υπό τις εντολές της Ουάσινγκτον σε μεγάλες συγκρούσεις με τους μη ηγεμονικούς αντιπάλους του στη Μόσχα και το Πεκίνο. Καμία από αυτές τις δύο δυνάμεις δεν βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με τον κυρίαρχο ιμπεριαλισμό. Οι διαφορές με την κατάσταση στις αρχές του 20ού αιώνα είναι μεγάλες.

Η ύπαρξη ενός κυρίαρχου μπλοκ με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι το κύριο χαρακτηριστικό του σύγχρονου ιμπεριαλιστικού συστήματος. Η μεγαλύτερη δύναμη του κόσμου είναι ο μεγαλύτερος εκφραστής του νέου μοντέλου και ο σαφής διαχειριστής του μηχανισμού διεθνούς καταναγκασμού που εξασφαλίζει την κυριαρχία των πλουσίων. Η διάγνωση του υπάρχοντος ιμπεριαλισμού περνάει μέσα από την αξιολόγηση των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες συγκεντρώνουν όλες τις εντάσεις αυτού του μηχανισμού»4.

Θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε και να παραθέσουμε πολλές ακόμη παρόμοιες δηλώσεις, αλλά νομίζουμε ότι αυτό είναι αρκετό για να καταδείξει τον ορισμό του Κατς για τον ιμπεριαλισμό σήμερα. Η έννοια αυτή μοιάζει πολύ με τη συζήτηση της λεγόμενης «θεωρίας του παγκόσμιου συστήματος» του Ιμμάνουελ Βαλερστάιν και άλλων, οι οποίοι χαρακτηρίζουν τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό ως μια «μονοπολική παγκόσμια τάξη», στην οποία κυριαρχούν οι ΗΠΑ. Μια παρόμοια ανάλυση συμμερίζονται επίσης πολλά σταλινικά και μπολιβαριανά κόμματα, καθώς και ιδεολόγοι του ρωσικού και κινεζικού ιμπεριαλισμού, όπως ο δημοσιογράφος Πέπε Εσκομπάρ ή ο επί μακρόν σύμβουλος του Πούτιν Σεργκέι Γκλάζιεφ5. Όλοι τους υποστηρίζουν ότι ένα τέτοιο «μονοπολικό» ιμπεριαλιστικό σύστημα θα πρέπει να αντικατασταθεί από μια «πολυπολική παγκόσμια τάξη», η οποία υποτίθεται ότι δεν θα έχει ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα.

Θα σημειώσουμε παρεμπιπτόντως ότι ως δόγμα, μια τέτοια αντίληψη δεν είναι καινούργια. Ο Καρλ Κάουτσκι ανέπτυξε μια παρόμοια θεωρία ήδη από το 1914 – τη λεγόμενη θεωρία του «υπεριμπεριαλισμού». Υποστήριζε ότι όλα τα μονοπώλια θα μπορούσαν να ενωθούν σε ένα ενιαίο καρτέλ και, ως εκ τούτου, να τερματίσουν τον ενδοϊμπεριαλιστικό ανταγωνισμό μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων χωρίς να αντικαταστήσουν τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.

Μια τέτοια θεωρία του ιμπεριαλισμού ήταν λανθασμένη στο παρελθόν και είναι λανθασμένη και σήμερα. Υποτιμά μαζικά τις θεμελιώδεις αντιφάσεις του καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός είναι ένα πολιτικό και οικονομικό σύστημα που στηρίζεται στην ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής καθώς και στα εθνικά κράτη. Πάντα χαρακτηριζόταν από τον ανταγωνισμό μεταξύ καπιταλιστών καθώς και από την αντιπαλότητα μεταξύ κρατών γενικά και, ειδικότερα, μεταξύ Μεγάλων Δυνάμεων. Ο Λένιν, ο Μπουχάριν και άλλοι μαρξιστές θεωρητικοί έδειξαν ότι η συγκέντρωση του κεφαλαίου είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο στα τέλη του 19ου αιώνα, ώστε ο καπιταλισμός μετατράπηκε σε ένα σύστημα που κυριαρχείται από μονοπώλια τα οποία σχετίζονται με λίγες Μεγάλες Δυνάμεις. Οι μαρξιστές χαρακτηρίζουν αυτό το στάδιο του καπιταλισμού ως «ιμπεριαλισμό».

Βέβαια, το ιμπεριαλιστικό παγκόσμιο σύστημα υπέστη διάφορες αλλαγές και μετασχηματισμούς, όπως επεσήμαναν οι μαρξιστές τις τελευταίες δεκαετίες. Αλλά η ίδια η ουσία του –μονοπώλια και Μεγάλες Δυνάμεις και οι αντιθέσεις μεταξύ τους– παραμένουν τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του καπιταλιστικού παγκόσμιου συστήματος σήμερα.

Ως εκ τούτου, η αντίληψη του Κατς για τον ιμπεριαλισμό είναι λανθασμένη ως προς τις θεμελιώδεις παραδοχές της. Δεν υπάρχει ένας αμερικανοκρατούμενος ή υπερεθνικός πυρήνας όλων των μονοπωλίων που να ελέγχει από κοινού την παγκόσμια οικονομία. Ούτε υπάρχει ένας κυριαρχούμενος από τις ΗΠΑ ή διεθνής πυρήνας ιμπεριαλιστικών κρατών που θα ήλεγχε από κοινού τον υπόλοιπο κόσμο.

Ομοίως, μια τέτοια θεωρία υποτιμά τις αντιθέσεις μεταξύ των μονοπωλίων και των Μεγάλων Δυνάμεων του λεγόμενου πυρήνα. Είναι αλήθεια ότι οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις αναγκάστηκαν να συνεργαστούν στενότερα μεταξύ τους την περίοδο 1945-91. Αυτό οφειλόταν στην ύπαρξη ενός μεγάλου μπλοκ σταλινικών κρατών με επικεφαλής την ΕΣΣΔ. Στην περίπτωση αυτή, ο συστημικός ανταγωνισμός μεταξύ των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων και των σταλινικών εκφυλισμένων εργατικών κρατών αντικατέστησε ή απώθησε σε κάποιο βαθμό τις αντιθέσεις μεταξύ των ιμπεριαλιστών.

Αλλά ακόμα και εκείνη την εποχή, ο ανταγωνισμός των Μεγάλων Δυνάμεων συνέχισε να υπάρχει – σκεφτείτε μόνο τη σύγκρουση μεταξύ των ΗΠΑ, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γαλλίας την εποχή της λεγόμενης κρίσης του Σουέζ το 1956 ή όταν ο Ντε Γκωλ αποφάσισε να αποσύρει τη Γαλλία από την ολοκληρωμένη στρατιωτική διοίκηση του ΝΑΤΟ. Σε κάθε περίπτωση, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991 και την ανάδειξη της Ρωσίας και της Κίνας ως νέων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, ο ανταγωνισμός των Μεγάλων Δυνάμεων έγινε και πάλι κυρίαρχο χαρακτηριστικό της παγκόσμιας πολιτικής.

Στην πραγματικότητα, οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον ο απόλυτος ηγεμόνας ήδη από καιρό. Όπως αποδείξαμε στα έργα μας, σε όλους τους βασικούς τομείς της καπιταλιστικής παγκόσμιας οικονομίας –στην παραγωγή καπιταλιστικής αξίας, στο παγκόσμιο εμπόριο, στα κορυφαία μονοπώλια και τους δισεκατομμυριούχους κ.λπ.– η Κίνα είτε ανταγωνίζεται τις ΗΠΑ είτε τις έχει ξεπεράσει. Σε κάθε περίπτωση, ενώ οι ΗΠΑ παραμένουν μια ισχυρή δύναμη, δεν κυριαρχούν πια στον κόσμο. (Στην πραγματικότητα, αυτό συνέβαινε μόνο κατά τη διάρκεια μιας πολύ σύντομης περιόδου μετά το 1991!)

Αυτή η εξέλιξη της παρακμής του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και της ανόδου των ανατολικών αντιπάλων του έχει λάβει χώρα σε πολιτικό, οικονομικό και στρατιωτικό επίπεδο, όπως έχουμε αποδείξει στα κείμενά μας με βάση ένα ευρύ φάσμα πραγματικών γεγονότων και αριθμών. Σε αυτό το σημείο, θα περιοριστούμε στην παροχή μιας μικρής επιλογής. Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι οι ΗΠΑ, αν και εξακολουθούν να είναι μια ισχυρή δύναμη, δεν είναι πλέον κυρίαρχη δύναμη στην παγκόσμια οικονομία. (Βλέπε πίνακες 1-4).

Πίνακας 1: Οι 10 μεγαλύτερες χώρες με βάση το μερίδιο της Παγκόσμιας Μεταποιητικής Παραγωγής, 20186

Κίνα

  28,4

ΗΠΑ

  16,6

Ιαπωνία

  7,2

Γερμανία

  5,8

Νότια Κορέα

  3,3

Ινδία

  3,0

Ιταλία

  2,3

Γαλλία

  1,9

ΗΒ

  1,8

Μεξικό

  1,5

Πίνακας 2: Κορυφαίες χώρες με βάση το Μερίδιο των Παγκόσμιων Εξαγωγών Αγαθών το 20207

Κίνα

(μαζί με το Χονγκ Κονγκ)

  14,7%

  (17,8%)

ΗΠΑ

   8,1%

Γερμανία

   7,8%

Ολλανδία

   3,8%

Ιαπωνία

   3,6%

Νότια Κορέα

   2,9%

Γαλλία

   2,8%

Ιταλία

   2,8%

Βέλγιο

   2,4%

 

Πίνακας 3: Οι 5 πρώτες χώρες με εταιρείες που περιλαμβάνονται στο Fortune Global 500 Companies (2020)8

Κατάταξη

Χώρα

Εταιρείες

Μερίδιο (σε %)

1

Κίνα (χωρίς Ταϊβάν)

124

24,8%

2

Ηνωμένες Πολιτείες

121

24,2%

3

Ιαπωνία

53

10,6%

4

Γαλλία

31

6,2%

5

Γερμανία

27

5,4%

Πίνακας 4. Η Κίνα και οι ΗΠΑ ηγούνται της λίστας των παγκόσμιων δισεκατομμυριούχων, 20219

Αριθμός

Μερίδιο

Κίνα

1.058

32,8%

ΗΠΑ

696

21,6%

Θα σημειώσουμε, παρεμπιπτόντως, ότι τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν το γεγονός ότι η Κίνα διαδραματίζει ηγετικό ρόλο στην καπιταλιστική παγκόσμια οικονομία σε όλους τους σχετικούς τομείς. Αυτό καθιστά τον ισχυρισμό του Κατς - ότι «ο καπιταλισμός [στην Κίνα] είναι παρών, αλλά δεν κυριαρχεί ακόμη στην οικονομία» - μια παράλογη ιδέα.10 Πώς μπορεί μια δύναμη να παίζει ηγετικό ρόλο στην καπιταλιστική παγκόσμια οικονομία χωρίς να είναι πλήρως καπιταλιστική;! Ωστόσο, η ενασχόληση με αυτό το ζήτημα θα ξεπερνούσε τα όρια αυτού του άρθρου, και παραπέμπουμε τους ενδιαφερόμενους αναγνώστες στις αντίστοιχες εργασίες μας11.

 

«Μη ηγεμονική αυτοκρατορία εν τη γενέσει της» - μια λανθασμένη έννοια

Αυτό μας φέρνει στη νέα κατηγορία –«μη ηγεμονική αυτοκρατορία εν τη γενέσει της»– την οποία εφευρίσκει ο Κλαούντιο Κατς για να χαρακτηρίσει τη Ρωσία ως ανερχόμενη δύναμη. «Η Ρωσία δεν είναι μέρος του κυρίαρχου ιμπεριαλισμού, ούτε είναι ένας αλλο-ιμπεριαλιστικός ή συν-ιμπεριαλιστικός εταίρος μέσα σε αυτό το δίκτυο. Αλλά εφαρμόζει πολιτικές κυριαρχίας μέσω έντονης στρατιωτικής δραστηριότητας. Είναι παγκοσμίως εχθρική προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά υιοθετεί καταπιεστικές συμπεριφορές εντός της δικής της ακτίνας. Πώς μπορούμε να ορίσουμε αυτό το αντιφατικό προφίλ; Η έννοια της μη ηγεμονικής αυτοκρατορίας εν τη γενέσει της συνθέτει αυτή την πολλαπλότητα των χαρακτηριστικών. Η μη ηγεμονική συνιστώσα καθορίζεται από τη θέση της χώρας σε σχέση με τα κέντρα της αυτοκρατορικής ισχύος. Όπως και η Κίνα, αποτελεί αντικείμενο συστηματικής παρενόχλησης από το ΝΑΤΟ. Η παρενόχληση αυτή θέτει τη Ρωσία εκτός του κύριου κυκλώματος κυριαρχίας στον 21ο αιώνα. Το αυτοκρατορικό στοιχείο αναδύεται σε εμβρυακή μορφή. Η καπιταλιστική παλινόρθωση σε μια δύναμη με καταπιεστικές πρακτικές αιώνων έχει ήδη ολοκληρωθεί, αλλά οι ενδείξεις ιμπεριαλιστικών πολιτικών παραμένουν μόνο ως δυνατότητες. Ο όρος αυτοκρατορία υπό διαμόρφωση αναδεικνύει μια κατάσταση που είναι ατελής και, ταυτόχρονα, σύμφωνη με την επιστροφή του καπιταλισμού».

Είναι ασφαλώς σωστό να επισημανθεί ότι η Ρωσία είναι οικονομικά ασθενέστερη από τις ΗΠΑ καθώς και από την Κίνα. Ωστόσο, η Μόσχα διαθέτει σημαντική στρατιωτική ισχύ, είναι μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ που ασκεί βέτο και αποτελεί βασικό παράγοντα της παγκόσμιας πολιτικής. (Βλέπε πίνακες 5 και 6).

Πίνακας 5. Παγκόσμιες πυρηνικές δυνάμεις, 2020

Χώρα

Αναπτυγμένες

κεφαλές

Άλλες

κεφαλές

Συνολικό

απόθεμα

Κίνα

-

350

350

ΗΠΑ

1800

3750

5550

Ρωσία

1625

4630

6255

Γαλλία

280

10

290

ΗΒ

120

105

225

 

Πίνακας 6: Οι 10 μεγαλύτεροι εξαγωγείς όπλων στον κόσμο, 2016-2012

Κατάταξη

Εξαγωγέας

Παγκόσμιο μερίδιο (%)

1

ΗΠΑ

37,0%

2

Ρωσία

20,0%

3

Γαλλία

8,2%

4

Γερμανία

5,5%

5

Κίνα

5,2%

Το πρόβλημα με την κατηγορία της «μη ηγεμονικής αυτοκρατορίας εν τη γενέσει της» σχετίζεται με την εσφαλμένη κατανόηση του Κατς για τη φύση του ιμπεριαλισμού. Εφόσον δεν αναγνωρίζει τις αντιθέσεις μεταξύ μονοπωλίων και Μεγάλων Δυνάμεων ως θεμελιώδεις για τον σύγχρονο καπιταλισμό, μπορεί να αναγνωρίσει μόνο την ισχυρότερη δύναμη της προηγούμενης ιστορικής περιόδου (δηλαδή τις ΗΠΑ) ως ιμπεριαλιστική. Όλες οι άλλες είτε δεν είναι ιμπεριαλιστικές είτε είναι ιμπεριαλιστικές μόνο στο βαθμό που είναι συμμαχικές με τις Η.Π.Α. Ως εκ τούτου, οι νέες Μεγάλες Δυνάμεις –όπως η Ρωσία και η Κίνα– δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ιμπεριαλιστικές. Πρόκειται για μια ταυτολογική λογική.

Ωστόσο, στην πραγματικότητα, ο σύγχρονος καπιταλισμός ήταν πάντα άνισος στην ανάπτυξή του. Ως εκ τούτου, οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν ήταν ποτέ ίσες. Υπήρχαν πάντα ισχυρότερες και ασθενέστερες δυνάμεις. Βρίσκονταν σε αντιπαλότητα μεταξύ τους, δημιουργούσαν συμμαχίες με κάποιες, απειλούσαν άλλες και μερικές φορές διεξήγαγαν πολέμους – είτε για την κατάκτηση αποικιών είτε μεταξύ τους. Κάποιες ήταν σχετικά ισχυρές σε οικονομικό αλλά αδύναμες σε στρατιωτικό επίπεδο (π.χ. τα μικρότερα δυτικοευρωπαϊκά κράτη, η Γερμανία και η Ιαπωνία μετά το 1945). Άλλες ήταν σχετικά ισχυρές στο στρατιωτικό αλλά αδύναμες στο οικονομικό επίπεδο (π.χ. η Ρωσία, η Αυστροουγγαρία, η Ιαπωνία ή η Ιταλία πριν από το 1917 ή το 1945).

Επιπλέον, αυτές οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν αρκετά διαφορετικές θέσεις στην παγκόσμια πολιτική. Η Βρετανία και η Γαλλία διέθεταν μεγάλες αποικιακές αυτοκρατορίες. Η Γερμανία και οι ΗΠΑ είχαν μόνο σχετικά μικρές αποικιακές κτήσεις και η Αυστροουγγαρία δεν είχε καμία (αν εξαιρέσουμε τις εσωτερικές αποικίες). Μεταξύ των ετών 1919 και 1938 η Γερμανία δεν κατείχε καμία αποικία. Στην πραγματικότητα, από το 1933 έως το 1938 το Βερολίνο επικεντρώθηκε στο να πάρει πίσω τα γερμανικά εδάφη που έχασε ως αποτέλεσμα της ήττας του στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Έχουμε συζητήσει αυτές τις ιστορικές αναλογίες με περισσότερες λεπτομέρειες κάπου αλλού και γι’ αυτό θα περιοριστούμε σε αυτό το σημείο να καταδείξουμε αυτό το επιχείρημα με μερικά γεγονότα13 (βλ. Πίνακες 7 και 8).

Πίνακας 7: Σχετικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ και σχετικά επίπεδα εκβιομηχάνισης το 191314

Χώρα

Σχετικό

κατά κεφαλήν ΑΕΠ

Σχετικό

επίπεδο βιομηχανοποίησης

Βρετανία

100

100

Γαλλία

81

51

Γερµανία

77

74

Αυστρία

62

29

Ιταλία

52

23

Ισπανία

48

19

Ρωσία

29

17

 

Πίνακας 8: Μερίδιο των Μεγάλων Δυνάμεων στη βιομηχανική παραγωγή, το εμπόριο και τις εξαγωγές κεφαλαίου, 191315

Βιομηχανική παραγωγή

Παγκόσμιο εμπόριο

Επενδύσεις

στο εξωτερικό

Μεγάλη Βρετανία

14%

15%

41%

Ηνωμένες Πολιτείες

36%

11%

8%

Γερµανία

16%

13%

13%

Γαλλία

6%

8%

20%

Αν δεχτούμε τη μεθοδολογία του Κλαούντιο Κατς, αναρωτιόμαστε ποια Μεγάλη Δύναμη θα μπορούσε να είχε αναγνωριστεί ως ιμπεριαλιστική πριν από το 1914 ή πριν από το 1939; Μήπως, αν ακολουθούσαν τη θεωρία του Κατς, οι μαρξιστές δεν θα μπορούσαν να είχαν χαρακτηρίσει την καθυστερημένη Ρωσία, την Ιαπωνία ή την Αυστροουγγαρία ως ιμπεριαλιστικές εκείνη την εποχή;! Και η Γερμανία πριν από το 1938/39 δεν θα αποτελούσε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για μια «μη ηγεμονική αυτοκρατορία εν τη γενέσει της»;!

Ο Κατς υποστηρίζει ότι η Ρωσία και η Κίνα αμφισβητούν τις κυρίαρχες δυνάμεις του ιμπεριαλισμού (δηλαδή τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους). Αλλά εφόσον δεν έχουν αντικαταστήσει τις ΗΠΑ, δεν είναι ήδη «ηγεμονικές» και ως εκ τούτου, υποστηρίζει, δεν μπορούν να θεωρηθούν ιμπεριαλιστικές. Αλλά αυτή η αντίληψη είναι παράλογη. Επιτρέπει ουσιαστικά να χαρακτηριστεί μια δύναμη ως ιμπεριαλιστική μόνο στην περίπτωση που έχει ήδη νικήσει αποφασιστικά την ηγεμονική ιμπεριαλιστική δύναμη. Αυτό σημαίνει ότι μόνο η ισχυρότερη Μεγάλη Δύναμη –και κανένας άλλος– μπορεί να θεωρηθεί ιμπεριαλιστική! Αναρωτιέται κανείς, πώς μπορεί μια δύναμη να είναι σε θέση να αμφισβητήσει σοβαρά έναν ηγεμόνα αν δεν είναι ήδη ιμπεριαλιστική!

Ορίζοντας τον ιμπεριαλισμό ως ένα σύστημα στο οποίο κυριαρχεί ένας μόνο πυρήνας (οι ΗΠΑ), ο Κατς παραβλέπει τα ουσιώδη χαρακτηριστικά ενός ιμπεριαλιστικού κράτους. Φυσικά, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί στα πολιτικά και οικονομικά χαρακτηριστικά του ιμπεριαλιστικού παγκόσμιου συστήματος. Οι περισσότερες χώρες που ήταν αποικίες στο παρελθόν, έχουν γίνει πλέον ημιαποικίες. Ως εκ τούτου, η κυριαρχία των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων πραγματοποιείται συνήθως μάλλον έμμεσα και μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις άμεσα, δηλαδή με στρατιωτικά μέσα. Ωστόσο, αυτό που έχει παραμείνει είναι το βασικό χαρακτηριστικό των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων – ότι κυριαρχούν στην παγκόσμια οικονομία και πολιτική και ότι καταπιέζουν και εκμεταλλεύονται, άμεσα ή έμμεσα, άλλα έθνη. Ο Λένιν συνόψισε τον ορισμό του για ένα ιμπεριαλιστικό κράτος σε ένα από τα γραπτά του για τον ιμπεριαλισμό το 1916 ως εξής «... ιμπεριαλιστικές Μεγάλες Δυνάμεις (δηλαδή, δυνάμεις που καταπιέζουν έναν ολόκληρο αριθμό εθνών και τα εγκλωβίζουν στην εξάρτηση από το χρηματιστικό κεφάλαιο κ.λπ.)…»16

Με βάση μια τέτοια κατανόηση, έχουμε αναπτύξει σε προηγούμενες εργασίες τον ακόλουθο ορισμό: Ένα ιμπεριαλιστικό κράτος είναι ένα καπιταλιστικό κράτος του οποίου τα μονοπώλια και ο κρατικός μηχανισμός κατέχουν μια θέση στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων όπου κυριαρχούν πρώτα απ’ όλα πάνω σε άλλα κράτη και έθνη. Ως αποτέλεσμα, αποκτούν επιπλέον κέρδη και άλλα οικονομικά, πολιτικά ή/και στρατιωτικά πλεονεκτήματα από μια τέτοια σχέση που βασίζεται στην υπερεκμετάλλευση και την καταπίεση.

 

Ο ιμπεριαλισμός ως επιθετική-μιλιταριστική εξωτερική πολιτική;

Η αντίληψη του Κατς για τον ιμπεριαλισμό έχει ως αποτέλεσμα το γεγονός ότι δεν θεωρεί τα μονοπώλια, την καταπίεση και την υπερεκμετάλλευση ως τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του συστήματος, αλλά την επιθετική-μιλιταριστική εξωτερική πολιτική. (Σημειώνουμε παρεμπιπτόντως ότι αυτή είναι μια άλλη ομοιότητα με τον Καρλ Κάουτσκι).

«Αυτό το αποφασιστικό γεγονός παραλείπεται στις αξιολογήσεις που επικεντρώνονται στα χαρακτηριστικά που εξάγονται από τη συνταγή του Λένιν. Η αξιολόγηση της παρουσίας οικονομικών συστατικών –που τονίζεται σε αυτή την κλασική συνταγή– είναι άχρηστη σήμερα όταν πρόκειται να διατυπωθεί μια ετυμηγορία για το αν μια χώρα ανήκει στον αυτοκρατορικό κύκλο. Για να εξακριβωθεί αυτή η ιδιότητα, πρέπει να αναλυθούν λεπτομερέστερα οι ξένες επεμβάσεις, οι εξωτερικές γεωπολιτικές-στρατιωτικές δράσεις και οι εντάσεις με τον πολεμικό μηχανισμό με επικεφαλής τις ΗΠΑ. Μια τέτοια έρευνα πρέπει να προκρίνει τα γεγονότα και όχι μόνο τις επεκτατικές διακηρύξεις. Ο ιμπεριαλισμός δεν είναι λόγος. Είναι μια πολιτική συστηματικής εξωτερικής παρέμβασης. Χρησιμοποιώντας αυτό το κριτήριο υποστηρίξαμε ότι η Κίνα δεν είναι ιμπεριαλιστική δύναμη. Στην περίπτωση της Ρωσίας, προτείνουμε την έννοια της μη ηγεμονικής αυτοκρατορίας εν τη γενέσει της.

Η ανανεωμένη μαρξιστική θεωρία προσφέρει τον πιο συνεπή χαρακτηρισμό του ιμπεριαλισμού του 21ου αιώνα. Υπογραμμίζει την υπεροχή ενός καταναγκαστικού στρατιωτικού μηχανισμού, με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες και συγκροτημένο μέσω του ΝΑΤΟ, για τη διασφάλιση της κυριαρχίας στην περιφέρεια και την παρενόχληση αντίπαλων μη ηγεμονικών σχηματισμών όπως η Ρωσία και η Κίνα. Οι δυνάμεις αυτές διαθέτουν μόνο εμβρυακές ή περιορισμένες αυτοκρατορικές λειτουργίες και διεξάγουν κυρίως αμυντικές δράσεις».17

Υπάρχουν αρκετές αδυναμίες σε έναν τέτοιο ορισμό. Πρώτον, σημαίνει ότι κράτη που δεν εφαρμόζουν (ή εφαρμόζουν σπάνια) μια τέτοια επιθετική-μιλιταριστική εξωτερική πολιτική δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν ιμπεριαλιστικά. Αυτό θα απέκλειε ουσιαστικά τη Γερμανία και την Ιαπωνία από τις τάξεις των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων (για να μη μιλήσουμε για τα μικρότερα δυτικοευρωπαϊκά κράτη). Και πράγματι η Γαλλία έκανε περισσότερες στρατιωτικές επεμβάσεις στο εξωτερικό την τελευταία δεκαετία από τη Ρωσία;!

Είναι πράγματι αλήθεια ότι η Ρωσία «πραγματοποιεί κυρίως αμυντικές ενέργειες»; Τι ακριβώς «υπερασπίζονται» τα ρωσικά στρατεύματα στη Συρία, στη Λιβύη ή στο Μάλι; Ή στο Καζακστάν τον Ιανουάριο του 2022;

 

Η Ρωσία – μια ημιπεριφερειακή χώρα που παρενοχλείται από το ΝΑΤΟ;

Από τη στιγμή που ο Κατς ανάγει τον ιμπεριαλισμό στις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους, αρνείται τον ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα της Ρωσίας. Και όχι μόνο αυτό, αλλά ουσιαστικά παρουσιάζει τη Ρωσία ως θύμα του ιμπεριαλισμού που υποτίθεται ότι κυρίως αμύνεται.

«[Η Ρωσία] είναι μια χώρα της ημιπεριφέρειας, που βρίσκεται στον ενδιάμεσο κρίκο του παγκόσμιου καταμερισμού εργασίας. (...) Η Ρωσία δεν ανήκει στο κλαμπ των δυνάμεων που διοικούν τον παγκόσμιο καπιταλισμό. Διαρθρωτικά χάσματα παραμένουν μεταξύ αυτής και των ανεπτυγμένων χωρών όσον αφορά κάθε δείκτη βιοτικού επιπέδου, μέσης κατανάλωσης ή μεγέθους της μεσαίας τάξης. Αλλά η απόστασή της από τις οικονομίες της Αφρικής και της Ανατολικής Ευρώπης είναι εξίσου σημαντική. Παραμένει στην ημιπεριφέρεια, τόσο μακριά από τη Γερμανία και τη Γαλλία όσο και από την Αλβανία και την Καμπότζη.

Η Ρωσία παρενοχλείται, με το ίδιο θράσος που επιδεικνύει το Πεντάγωνο απέναντι σε όλες τις χώρες που αγνοούν τις απαιτήσεις του. Όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται αντιμέτωπες σε αυτή την περίπτωση με έναν αντίπαλο που δεν είναι το Ιράκ ή το Αφγανιστάν, ούτε μπορεί να υποστεί την κακομεταχείριση όπως κάνουν στην Αφρική ή τη Λατινική Αμερική. Η Ρωσία είναι μια καπιταλιστική χώρα που έχει ανασυγκροτήσει το διεθνές της βάρος, αλλά μέχρι την εισβολή στην Ουκρανία δεν είχε τα γενικά χαρακτηριστικά ενός αυτοκρατορικού επιτιθέμενου.

Επιπλέον, ένα αυτοκρατορικό σύστημα λειτουργεί τώρα απέναντι σε μια ορισμένη ποικιλομορφία μη ηγεμονικών συμμαχιών, οι οποίες καταδεικνύουν αυτοκρατορικές τάσεις μόνο εν τη γενέσει τους. Ο κυρίαρχος πυρήνας επιτίθεται και οι υπό διαμόρφωση σχηματισμοί αμύνονται. Σε αντίθεση με τον προηγούμενο αιώνα, δεν υπάρχει μάχη μεταξύ εξίσου επιθετικών αντιπάλων»18.

Στην πραγματικότητα, οι Μεγάλες Δυνάμεις «παρενοχλούν» πάντα η μία την άλλη. Αναμφίβολα, οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους έχουν εργαστεί σκληρά για να απωθήσουν τη θέση της Ρωσίας στις παραδοσιακές σφαίρες επιρροής της. Αλλά θα μπορούσε κανείς εξίσου να ισχυριστεί ότι η Ρωσία «παρενοχλεί» τις ΗΠΑ και τη Δυτική Ευρώπη στις παραδοσιακές σφαίρες επιρροής της. Δείτε την προέλαση της Μόσχας στη Συρία, τη Λιβύη και άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής. Δείτε την αντικατάσταση των γαλλικών στρατευμάτων από Ρώσους στο Μάλι. Δείτε τις καλές σχέσεις του Κρεμλίνου με τη Νικαράγουα, τη Βενεζουέλα και την Κούβα. Η κατηγορία «παρενόχληση» είναι παράλογη σε μια μαρξιστική συζήτηση για τον ανταγωνισμό των Μεγάλων Δυνάμεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Κατς προτείνει επίσης κάποιο είδος υπερ-ιστορικής σχέσης μεταξύ της Ρωσίας του Πούτιν και της ΕΣΣΔ και δηλώνει ότι η επιθετική εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ εναντίον της Ρωσίας θα είχε και αυτό ως κίνητρο.

«Η αμερικανική αδίστακτη συμπεριφορά απέναντι στη Ρωσία περιλαμβάνει μια πινελιά αδράνειας και μια άλλη πινελιά ιστορικής μνήμης της εμπειρίας της Σοβιετικής Ένωσης. Ο στόχος της κατεδάφισης της χώρας που εξέθρεψε την πρώτη σοσιαλιστική επανάσταση του 20ού αιώνα είναι ένας αντιδραστικός στόχος που επιβίωσε ακόμη και μετά την εξαφάνιση της ΕΣΣΔ. (...) η σύγχρονη επιθετικότητα κατά της Ρωσίας περιλαμβάνει ίχνη εκδίκησης κατά της Σοβιετικής Ένωσης».

Δεν χρειάζεται πολλές εξηγήσεις μεταξύ των μαρξιστών ότι υπάρχει χάσμα μεταξύ της ΕΣΣΔ –ενός παραμορφωμένου εργατικού κράτους που βασίστηκε σε σχεδιασμένες σχέσεις ιδιοκτησίας– και της ιμπεριαλιστικής Ρωσίας του Πούτιν. Οι σοσιαλιστές έπρεπε να υπερασπιστούν την πρώτη –αλλά όχι τη δεύτερη – ενάντια στο ΝΑΤΟ.

Δυστυχώς, αυτή η δήλωση προδίδει επίσης μια αντιδραστική τάση ανάμειξης του αντιαμερικανισμού με τον μεγαλορωσικό ή πανσλαβικό σοβινισμό. Φυσικά, οι σοσιαλιστές δεν πρέπει να υποστηρίξουν καμία πλευρά σε μια σύγκρουση μεταξύ των ΗΠΑ και της Ρωσίας. Αλλά αν οι ΗΠΑ «καταρρεύσουν» ως κράτος –ως αποτέλεσμα μιας τέτοιας σύγκρουσης– σίγουρα δεν θα το θεωρούσαμε αυτό ως ένα «αντιδραστικό» γεγονός. Το ίδιο ισχύει και αν αυτό συνέβαινε με τη Ρωσία – πολύ περισσότερο που η τελευταία είναι μια αντιδραστική αυτοκρατορία όπου πολλές εθνικές μειονότητες καταπιέζονται. Για την ακρίβεια, μόνο οι μεγαλορώσοι σοβινιστές καθώς και πολλοί σταλινικοί και μπολιβαριανοί παίρνουν μια τέτοια θέση, όπως αναφέρει ο Κατς.

Η κριτική μας ερμηνεία υποστηρίζεται επίσης από μια άλλη επαίσχυντη δήλωση στο υπό συζήτηση δοκίμιο. «Η Ρωσία είναι ο αγαπημένος στόχος του ΝΑΤΟ. Το Πεντάγωνο είναι αποφασισμένο να υπονομεύσει όλους τους αμυντικούς μηχανισμούς του μεγάλου αντιπάλου του. Επιδιώκει τη διάλυση της Μόσχας και έφτασε κοντά στο να το πετύχει στην εποχή Γέλτσιν. (...) Το πρώτο βήμα ήταν η καταστροφή της Γιουγκοσλαβίας, με τη συνακόλουθη μετατροπή μιας παλιάς σερβικής επαρχίας σε φανταστική δημοκρατία του Κοσσυφοπεδίου. Αυτός ο θύλακας φυλάει τώρα τους ενεργειακούς διαδρόμους των αμερικανικών πολυεθνικών στην περιοχή της Ρωσίας».

Η δήλωση αυτή είναι εξοργιστική από πολλές απόψεις. Η διατύπωση «η αποσύνθεση της Μόσχας» αντανακλά την ταύτιση του κράτους «Ρωσική Ομοσπονδία» με τον εθνοτικά ρωσικό πυρήνα του. Η διατύπωση «καταστροφή της Γιουγκοσλαβίας» υποδηλώνει ότι ο Κατς αντιτίθεται στην επιθυμία του μη σερβικού λαού για εθνική αυτοδιάθεση. Και, το πιο εξωφρενικό, χαρακτηρίζει την «φανταστική (!) δημοκρατία του Κοσσυφοπεδίου» ως «παλιά σερβική επαρχία». Ως πολιτικός ακτιβιστής που επισκέφθηκα αρκετές φορές τη Σερβία και το Κόσοβο κατά τη διάρκεια των πολέμων της δεκαετίας του 1990, πρέπει να πω ότι πρόκειται για επαίσχυντη παραβίαση της ιστορικής αλήθειας και χυδαία έκφραση του αντιδραστικού μεγαλορωσικού και μεγαλοσέρβικου σοβινισμού. Στην πραγματικότητα, το Κόσοβο δεν είναι σίγουρα μια «παλιά σερβική επαρχία». Κατακτήθηκε από το Σερβικό Βασίλειο το 1912 ενάντια στη θέληση της πλειοψηφίας του ντόπιου αλβανικού πληθυσμού. Καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου μέχρι σήμερα είχε πλειοψηφικό αλβανικό πληθυσμό, ο οποίος ποτέ δεν ήθελε να είναι μέρος της Σερβίας! Είναι «παλιά σερβική επαρχία» μόνο στον μυστικιστικό φαντασιακό κόσμο του μεγαλορωσικού και μεγαλοσέρβικου σοβινισμού!19.

 

Επικίνδυνες πολιτικές συνέπειες

Είναι αλήθεια ότι ο Κατς εκφράζει σαφή πολιτική κριτική κατά του καθεστώτος Πούτιν. Δηλώνει επίσης ότι θεωρεί αδικαιολόγητη την εισβολή στην Ουκρανία. Δεν πρέπει όμως να μείνει ασχολίαστο το γεγονός ότι δεν λέει επίσης ούτε μια λέξη υποστήριξης του εθνικού αμυντικού πολέμου του ουκρανικού λαού – κάτι που αποτελεί βασικό καθήκον για τους σοσιαλιστές σήμερα20.

Ακόμα χειρότερα, ενώ δεν υποστηρίζει ρητά τη Ρωσία, παρέχει θεωρητική αιτιολόγηση για μια τέτοια θέση, υποστηρίζοντας ότι δεν είναι η Ρωσία αλλά οι Η.Π.Α. ή το ΝΑΤΟ που είναι οι κύριοι υπεύθυνοι για την εισβολή του Πούτιν!

«Αυτή η προσέγγιση ξεχνά ότι η ουκρανική σύγκρουση δεν είχε οικονομική προέλευση. Προκλήθηκε από τις ΗΠΑ, οι οποίες ανέθεσαν στον εαυτό τους το δικαίωμα να περικυκλώσουν τη Ρωσία με πυραύλους, ενώ διαπραγματεύονταν την ένταξη του Κιέβου στο ΝΑΤΟ. Η Μόσχα προσπάθησε να εξουδετερώσει αυτή την παρενόχληση και η Ουάσινγκτον αγνόησε τις νόμιμες αξιώσεις ασφαλείας του αντιπάλου της».

Σε ένα άλλο άρθρο σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία, ο Κατς αναφέρει: «Οι ΗΠΑ είναι επικεφαλής της επιθετικής πλευράς και η Ρωσία είναι η πλευρά που πλήττεται από την πυραυλική πολιορκία»21.

Αυτό δεν απέχει πολύ από το να συνταχθεί ανοιχτά με το «θύμα» της «επιθετικότητας του ΝΑΤΟ», δηλαδή τον ρωσικό ιμπεριαλισμό. Δεν είναι καθόλου απαραίτητο να επισημάνουμε την παράλογη λογική τέτοιων τοποθετήσεων. Σίγουρα, οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ είναι αντιδραστικές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Αλλά ήταν ακριβώς τέτοια τα επιχειρήματα που οι ίδιες οι ΗΠΑ προέβαλαν εναντίον της ΕΣΣΔ όταν η τελευταία τοποθέτησε πυραύλους στην Κούβα το 1962. Και θα αποκαλούσαμε τις ΗΠΑ «θύμα» αν η Ρωσία τοποθετούσε πυραύλους στη Βενεζουέλα ή τη Νικαράγουα τα επόμενα χρόνια; Παρεμπιπτόντως, μια σύντομη ματιά σε έναν παγκόσμιο χάρτη δείχνει ότι το ΝΑΤΟ δεν έχει «περικυκλώσει» τη Ρωσία, αλλά ότι έχει πλησιάσει τα δυτικά σύνορα της Μόσχας.

Μια άλλη δήλωση του Κατς που μας δημιουργεί υποψίες για τις κρυφές ημι-συμπάθειές του προς τον ρωσικό ιμπεριαλισμό είναι η θετική αποτίμηση της εκλογικής επιτυχίας του σταλινικού KPRF. «Αλλά τα ελπιδοφόρα αποτελέσματα της αριστεράς στις τελευταίες εκλογές εισάγουν ένα ποσοστό ελπίδας ότι υπάρχει φως στην άκρη του τούνελ. Το Κομμουνιστικό Κόμμα (ΚΚΡΟ / Κομμουνιστικό Κόμμα Ρωσικής Ομοσπονδίας) πέτυχε το καλύτερο αποτέλεσμά του από το 1999 και εδραίωσε τη θέση του ως δεύτερη δύναμη στη Βουλή των Αντιπροσώπων. Η οργάνωση αυτή ταλαντεύεται μεταξύ υποστήριξης και κριτικής της κυβέρνησης, αλλά έχει αρχίσει να ανοίγεται προς τα ριζοσπαστικά ρεύματα που εντάσσονται στον κοινωνικό αγώνα. Τα ρεύματα αυτά ενσωμάτωσαν ακτιβιστές στις λίστες των υποψηφίων τους, τροποποιώντας τον τόνο της τελευταίας προεκλογικής εκστρατείας».

Είναι δυνατόν ο Κατς να μην έχει επίγνωση του γεγονότος ότι το κόμμα του Ζιουγκάνοφ δεν είναι τόσο «ταλαντευόμενο», αλλά ότι υπήρξε ένα μαστίγιο του σοβινισμού της Μεγάλης Ρωσίας και των αντιδραστικών πολέμων της;! Δεν έχει ακούσει ότι το ΚΚΡΟ υποστήριξε ολόψυχα την επέμβαση 3.000 ρωσικών στρατευμάτων στο Καζακστάν τον Ιανουάριο για να συντρίψουν τη λαϊκή εξέγερση; Και πραγματικά δεν γνωρίζει ο Κατς ότι το κόμμα αυτό υποστήριξε με ενθουσιασμό την εισβολή του Πούτιν από την πρώτη στιγμή - εισηγήθηκε ακόμη και το κρίσιμο νομοσχέδιο στην Κρατική Δούμα για την επίσημη αναγνώριση της «Λαϊκής Δημοκρατίας» στο Λουγκάνσκ και το Ντονέτσκ, το οποίο χρησίμευσε ως πρόσχημα για τον πόλεμο!22 Μάλιστα, υπάρχουν ακόμη και ορισμένα σταλινικά κόμματα (το διεθνές δίκτυο γύρω από το ελληνικό ΚΚΕ) που καταγγέλλουν έντονα το ΚΚΡΟ για την υποστήριξή του στον μεγαλορωσικό σοβινισμό! Αλλά ο Κατς παρουσιάζει αυτό το σοσιαλιμπεριαλιστικό κόμμα ως «φως στην άκρη του τούνελ»! Αυτό είναι ανεπίτρεπτο για έναν διεθνιστή και αντιιμπεριαλιστή!

 

Συμπέρασμα

Θα συνοψίσουμε την κριτική μας συζήτηση για τη θεωρία του Κατς για τον ιμπεριαλισμό με τη μορφή μερικών θέσεων.

1) Κατά τη γνώμη μας, ο Κατς κάνει λάθος που απορρίπτει τη θεωρία του Λένιν για τον ιμπεριαλισμό και την αντικαθιστά με μια αντίληψη επηρεασμένη από τη λεγόμενη «θεωρία του παγκόσμιου συστήματος». Χωρίζει τον κόσμο σε έναν πυρήνα (τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους) που κυριαρχεί στον υπόλοιπο κόσμο (την ημιπεριφέρεια και την περιφέρεια).

2) Μια τέτοια αντίληψη αγνοεί τη φύση του καπιταλισμού, ο οποίος στηρίζεται στην ατομική ιδιοκτησία και στα εθνικά κράτη και ο οποίος, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία στον κόσμο ενός μικρού αριθμού καπιταλιστικών μονοπωλίων και Μεγάλων Δυνάμεων. Ο ιμπεριαλισμός δεν είναι ένας μοναδικός πυρήνας που κυριαρχεί στον κόσμο, αλλά είναι ένα παγκόσμιο σύστημα που χαρακτηρίζεται από τις αντιθέσεις μεταξύ των κυρίαρχων –και, ταυτόχρονα, ανταγωνιζόμενων μεταξύ τους– μονοπωλίων και Μεγάλων Δυνάμεων.

3) Η έννοια του Κατς για μια «μη ηγεμονική αυτοκρατορία εν τη γενέσει της» είναι θεωρητικά λανθασμένη και η εφαρμογή της για τη Ρωσία είναι παραπλανητική. Η άρνησή του να χαρακτηρίσει την Κίνα ως ιμπεριαλιστική και ακόμη περισσότερο η δήλωσή του ότι «ο καπιταλισμός στην Κίνα είναι παρών αλλά δεν κυριαρχεί ακόμη στην οικονομία» – όλα αυτά δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα. Πάντα υπήρχαν ισχυρότερες και ασθενέστερες Μεγάλες Δυνάμεις, πιο προηγμένες και πιο καθυστερημένες κ.λπ. Αλλά πρέπει να θεωρούνται όλες ιμπεριαλιστικές – όχι μόνο η ισχυρότερη! Επιπλέον, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η Κίνα έχει ήδη ξεπεράσει τις ΗΠΑ σε πολλά επίπεδα.

4) Θεωρούμε λανθασμένο να χαρακτηρίζουμε τον ιμπεριαλισμό πρωτίστως ως επιθετική-μιλιταριστική εξωτερική πολιτική. Είναι πιο σωστό να χρησιμοποιήσουμε τον ακόλουθο ορισμό: Ένα ιμπεριαλιστικό κράτος είναι ένα καπιταλιστικό κράτος του οποίου τα μονοπώλια και ο κρατικός μηχανισμός κατέχουν μια θέση στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων όπου κυριαρχούν πρώτα απ’ όλα πάνω σε άλλα κράτη και έθνη. Ως αποτέλεσμα, αποκομίζουν επιπλέον κέρδη και άλλα οικονομικά, πολιτικά ή/και στρατιωτικά πλεονεκτήματα από μια τέτοια σχέση που βασίζεται στην υπερεκμετάλλευση και την καταπίεση.

5) Ομοίως, απορρίπτουμε τον χαρακτηρισμό του Κατς για τη Ρωσία ως μια ημιπεριφερειακή χώρα που παρενοχλείται από το ΝΑΤΟ. Ουσιαστικά, παρουσιάζει τη Ρωσία ως θύμα του ιμπεριαλισμού που υποτίθεται ότι απλώς υπερασπίζεται τον εαυτό του. Στην πραγματικότητα, οι Μεγάλες Δυνάμεις πάντα «παρενοχλούν» η μία την άλλη. Οι σοσιαλιστές δεν έχουν καμία συμπάθεια για τον έναν ή τον άλλο.

6) Η θεωρία του Κατς για τον ιμπεριαλισμό και η αντίληψή του για τη Ρωσία ως ημιπεριφέρεια και ως «μη ηγεμονική αυτοκρατορία εν τη γενέσει της» έχει επίσης επικίνδυνες πολιτικές συνέπειες. Ενώ εκφράζει πολιτική κριτική κατά του καθεστώτος Πούτιν, δεν υποστηρίζει την Ουκρανία. Μάλιστα, παρέχει θεωρητική αιτιολόγηση για την υποστήριξη της Μόσχας, υποστηρίζοντας ότι δεν είναι η Ρωσία, αλλά οι ΗΠΑ ή το ΝΑΤΟ που ευθύνονται κυρίως για την εισβολή του Πούτιν!

Κλείνουμε τονίζοντας ότι οι μαρξιστές θεωρούν τη θεωρία όχι ως αυτοσκοπό αλλά ως οδηγό για τη δράση. Προϋπόθεση γι’ αυτό είναι η θεωρία να είναι ικανή να εξηγήσει την πραγματικότητα και τις αντιφάσεις της. Η θεωρία του Κατς για τη μονοπολική παγκόσμια τάξη δεν μπορεί να κατανοήσει τη φύση του ενδοϊμπεριαλιστικού ανταγωνισμού. Ως αποτέλεσμα, είναι παραπλανητική, καθώς ανοίγει την πόρτα για το ξέπλυμα του ρωσικού και του κινεζικού ιμπεριαλισμού – των κύριων αμφισβητιών των δυτικών δυνάμεων. Μεταφρασμένη στη γλώσσα της πολιτικής, μια τέτοια θεωρία παρέχει αντικειμενικά κάλυψη για την σοσιαλ-ιμπεριαλιστική υποστήριξη, ή τουλάχιστον δικαιολόγηση, της αντιδραστικής πολιτικής του Κρεμλίνου και του Πεκίνου.

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Michael Pröbsting, “Russia: An Imperialist Power or a “Non-Hegemonic Empire in Gestation”? A reply to the Argentinean economist Claudio Katz An Essay (with 8 Tables)”, New Politics, 11 Αυγούστου 2022, https://newpol.org/russia-an-imperialist-power-or-a-non-hegemonic-empire-in-gestation-a-reply-to-the-argentinean-economist-claudio-katz-an-essay-with-8-tables/.

 

 

Σημειώσεις

1 Claudio Katz, “Is Russia an imperialist power?”, Página Oficial de Claudio Katz, 27 Ιουνίου 2022, Μέρος Ι, https://katz.lahaine.org/is-russia-an-imperialist-power-part/· Μέρος ΙΙ, https://katz.lahaine.org/is-russia-an-imperialist-power-part-2/· Μέρος ΙΙΙ, https://katz.lahaine.org/is-russia-an-imperialist-power-part-3/· Μέρος IV, https://katz.lahaine.org/is-russia-an-imperialist-power-benevolent/. Το δοκίμιο αυτό έχει αναπαραχθεί σε διάφορους ιστότοπους. Το ισπανικό πρωτότυπο μπορεί επίσης να προβληθεί στην ιστοσελίδα του Katz (https://katz.lahaine.org). Όλα τα αποσπάσματα προέρχονται από αυτό το δοκίμιο, αν δεν αναφέρεται κάποιο άλλο.

2 Για την ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας του ιμπεριαλισμού (στην αγγλική γλώσσα) παραπέμπω σε δύο βιβλία: Michael Pröbsting, Anti-Imperialism in the Age of Great Power Rivalry, RCIT Books, Βιένη 2019 [https://www.thecommunists.net/theory/anti-imperialism-in-the-age-of-great-power-rivalry/]· Michael Pröbsting, The Great Robbery of the South, 2013 [https://www.thecommunists.net/theory/great-robbery-of-the-south/]. Επίσης: Michael Pröbsting, “Great Power Rivalry in the Early Twenty-first Century”, New Politics, τόμος XVIII, τεύχος 3, πλήρης αριθμός 67, καλοκαίρι 2021, https://newpol.org/issue_post/great-power-rivalry-in-the-early-twenty-first-century/. Βλ. για μια βιβλιογραφία των έργων μου για τον ρωσικό ιμπεριαλισμό εδώ: “Michael Pröbsting: Works on Russian and Chinese Imperialism”, Michael Pröbsting, https://www.michael-proebsting.net/publications/bibliography/.

3 Βλ. π.χ. V. I. Lenin, Imperialism and the Split in Socialism (1916), στο LCW [Lenin Collected Works], τόμος 23, σσ. 105-106.

4 Claudio Katz, “The imperial system in crisis”, Página Oficial de Claudio Katz, 5 Ιουνίου 2022, https://katz.lahaine.org/the-imperial-system-in-crisis/, Links International Journal of Socialist Renewal, 6 Ιουνίου 2022, http://links.org.au/imperial-system-crisis. Το δοκίμιο αυτό έχει αναπαραχθεί σε διάφορους ιστότοπους.

5 Βλ. π.χ. “Events Like These Only Happen Once Every Century”, Συνέντευξη με τον Sergey Glazyev, The Saker, 27 Μαρτίου 2022, https://thesaker.is/events-like-these-only-happen-once-every-century-sergey-glazyev/· Pepe Escobar, “Russia’s Sergey Glazyev introduces the new global financial system”, MR Online, 14 Απριλίου 2022, https://mronline.org/2022/04/16/russias-sergey-glazyev-introduces-the-new-global-financial-system/· Katharina Bluhm, “Russia’s conservative counter-movement: genesis, actors, and core concepts”, στο Katharina Bluhm and Mihai Varga (επιμέλεια), New Conservatives in Russia and East Central Europe, Routledge, Νέα Υόρκη 2019, σσ. 25-53.

6 Felix Richter, “These are the top 10 manufacturing countries in the world”, World Economic Forum, 25 Φεβρουαρίου 2020, https://www.weforum.org/agenda/2020/02/countries-manufacturing-trade-exports-economics/· η παραγωγή μετράται σε βάση προστιθέμενης αξίας σε τρέχοντα δολάρια ΗΠΑ.

7 Alessandro Nicita and Carlos Razo, “China: The rise of a trade titan”, UNCTAD, 27 Απριλίου 2021, https://unctad.org/news/china-rise-trade-titan.

8 Fortune Global 500, Αύγουστος 2020, https://fortune.com/global500/ (τα στοιχεία για το μερίδιο είναι δικός μας υπολογισμός).

9 “Hurun Global Rich List 2021”, Hurun, 2 Μαρτίου 2021, https://www.hurun.net/en-US/Info/Detail?num=LWAS8B997XUP.

10 Βλ. Claudio Katz, “Deciphering China”, Página Oficial de Claudio Katz, 12 Ιουλίου 2022, Μέρος II, https://katz.lahaine.org/deciphering-china-part-ii-capitalism-or/.

11 Για μια βιβλιογραφία των έργων μου για τον κινεζικό ιμπεριαλισμό, δείτε εδώ: “Michael Pröbsting: Works on Russian and Chinese Imperialism”, Michael Pröbsting, https://www.michael-proebsting.net/publications/bibliography/.

12 Stockholm International Peace Research Institute, SIPRI Yearbook 2021, Armaments, Disarmament and International Security, Περίληψη, σελ. 15.

13 Βλ. π.χ. σσ. 94-101 στο προαναφερθέν βιβλίο μου, Anti-Imperialism in the Age of Great Power Rivalry. Βλ. επίσης το κείμενό μου: Michael Pröbsting, “Lenin’s Theory of Imperialism and the Rise of Russia as a Great Power”, RCIT [Revolutionary Communist International Tendency], Αύγουστος 2014, https://www.thecommunists.net/theory/imperialism-theory-and-russia/.

14 François Crouzet, A History of the European Economy, 1000–2000, University Press of Virginia, 2001, σελ. 148.

15 Η στήλη με τα στοιχεία για τη βιομηχανική παραγωγή και το παγκόσμιο εμπόριο προέρχονται από τον Jürgen Kuczynski, Studien zur Geschichte der Weltwirtschaft, Βερολίνο 1952, σελ. 35 και σελ. 43. Η στήλη με τα στοιχεία για το εμπόριο υπερπόντιων επενδύσεων προέρχεται από τους Paul Bairoch and Richard Kozul-Wright, Globalization Myths: Some Historical Reflections on Integration, Industrialization and Growth in the World Economy, UNCTAD Discussion Papers No. 113, 1996, σελ. 12.

16 V. I. Lenin, “A Caricature of Marxism and Imperialist Economism” (1916)· στο LCW, τόμος 23, σελ. 34.

17 Claudio Katz, “The imperial system in crisis”.

18 Ό.π.

19 Βλ. σχετικά π.χ. Michael Pröbsting, “Stalinists Support Serbian Expansionism against Kosovo Albanians”, RCIT, 13 Δεκεμβρίου 2018, https://www.thecommunists.net/theory/stalinists-support-serbian-expansionism-against-kosovo-albanians/.

20 Βλ. σχετικά π.χ. Michael Pröbsting, “The Fundamental Meaning of the Ukraine War. The current events are a key test for revolutionary strategy in the coming period”, RCIT, 25 Μαΐου 2022, https://www.thecommunists.net/worldwide/global/fundamental-meaning-of-ukraine-war/.

21 Claudio Katz, «Duas confrontações na Ucrânia», Página Oficial de Claudio Katz, 4 Μαρτίου 2022, https://katz.lahaine.org/duas-confrontacoes-na-ucrania/ (δική μας μετάφραση).

22 Βλέπε π.χ. τις μπροσούρες του Michael Pröbsting, “Putin’s Poodles (Apologies to All Dogs). Putins Pudel. The pro-Russian Stalinist parties and their arguments in the current NATO-Russia Conflict”, RCIT, 9 Φεβρουαρίου 2022, https://www.thecommunists.net/theory/nato-russia-conflict-stalinism-as-putin-s-poodles/· επίσης, Michael Pröbsting, “Servants of Two Masters. Stalinism and the New Cold War between Imperialist Great Powers in East and West”, RCIT, 10 Ιουλίου 2021, https://www.thecommunists.net/theory/servants-of-two-masters-stalinism-and-new-cold-war/· επίσης, Michael Pröbsting, “‘Socialism’ a la Putin and Zyuganov. On a telling dialogue between the Stalinist party leader and the Russian President”, RCIT, 13 Ιουλίου 2022, https://www.thecommunists.net/worldwide/europe/socialism-a-la-putin.

 

 

 

 

Τελευταία τροποποίηση στις Σάββατο, 24 Σεπτεμβρίου 2022 14:19

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.