Δευτέρα, 04 Οκτωβρίου 2021 23:18

Οι άλλες γυναίκες του Αφγανιστάν

Φωτογραφία του Stephen Dupont / Contact Press Images

 

 

Anand Gopal

 

 

Οι άλλες γυναίκες του Αφγανιστάν

 

 

Αργά ένα απόγευμα τον περασμένο Αύγουστο, η Σακίρα άκουσε χτυπήματα στην εξώπορτά της. Στην κοιλάδα Σανγκίν, η οποία βρίσκεται στην επαρχία Χελμάντ, στο νότιο Αφγανιστάν, οι γυναίκες δεν πρέπει να εμφανίζονται μπροστά σε άνδρες που δεν έχουν συγγενική σχέση μαζί τους, και έτσι ο δεκαεννιάχρονος γιος της, ο Άχμεντ, πήγε στην πόρτα. Έξω βρίσκονταν δύο άνδρες με μαντήλια και μαύρα τουρμπάνια, που κρατούσαν τουφέκια. Ήταν μέλη των Ταλιμπάν, οι οποίοι πραγματοποιούσαν επίθεση για να αποσπάσουν την ύπαιθρο από τον Αφγανικό Εθνικό Στρατό. Ο ένας από τους άνδρες προειδοποίησε: «Αν δεν φύγετε αμέσως, θα πεθάνετε όλοι».

Η Σακίρα, η οποία είναι γύρω στα σαράντα, μάζεψε την οικογένειά της: τον σύζυγό της, έναν έμπορο οπίου, ο οποίος κοιμόταν βαθιά, έχοντας υποκύψει στους πειρασμούς του προϊόντος του, και τα οκτώ παιδιά της, μεταξύ των οποίων το μεγαλύτερο, την εικοσάχρονη Νιλοφάρ –όσο και ο ίδιος ο πόλεμος–, την οποία η Σακίρα αποκαλούσε «αναπληρώτριά της», επειδή βοηθούσε στη φροντίδα των μικρότερων. Η οικογένεια διέσχισε μια παλιά πεζογέφυρα που περνούσε πάνω από ένα κανάλι και στη συνέχεια έστριψε ανάμεσα σε καλαμιές και ακανόνιστα χωράφια με φασόλια και κρεμμύδια, περνώντας από σκοτεινά και άδεια σπίτια. Οι γείτονές τους είχαν επίσης προειδοποιηθεί και, εκτός από τις περιπλανώμενες κότες και τα αδέσποτα βοοειδή, το χωριό ήταν άδειο.

Η οικογένεια της Σακίρα περπατούσε για ώρες κάτω από τον καυτό ήλιο. Άρχισε να ακούει το κροτάλισμα από μακρινά χτυπήματα και είδε ανθρώπους να έρχονται από τα παραποτάμια χωριά: άνδρες να σκύβουν κάτω από δέματα γεμισμένα με όλα όσα δεν άντεχαν να αφήσουν πίσω τους, γυναίκες να περπατούν όσο πιο γρήγορα τους επέτρεπαν οι μπούρκες τους.

Το σφυροκόπημα του πυροβολικού γέμισε τον αέρα, αναγγέλλοντας την έναρξη της επίθεσης των Ταλιμπάν σε ένα φυλάκιο του αφγανικού στρατού. Η Σακίρα ισορροπούσε το μικρότερο παιδί της, μια δίχρονη κόρη, στο γοφό της καθώς ο ουρανός αναβόσβηνε και βροντούσε. Με το σούρουπο, είχαν φτάσει στην κεντρική αγορά της κοιλάδας. Οι βιτρίνες των καταστημάτων από κυματοειδή λαμαρίνα είχαν καταστραφεί σε μεγάλο βαθμό κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η Σακίρα βρήκε ένα κατάστημα με ένα δωμάτιο και με άθικτη στέγη και η οικογένειά της εγκαταστάθηκε εκεί για τη νύχτα. Για τα παιδιά, έφτιαξε ένα σετ από υφασμάτινες κούκλες – μία από τις πολλές τεχνικές απόσπασης της προσοχής που είχε καλλιεργήσει κατά τη διάρκεια των χρόνων της φυγής από τη μάχη. Καθώς κρατούσε τις κούκλες στο φως ενός σπίρτου, η γη έτρεμε.

Γύρω στην αυγή, η Σακίρα βγήκε έξω και είδε ότι μερικές δεκάδες οικογένειες είχαν βρει καταφύγιο στην εγκαταλελειμμένη αγορά. Κάποτε ήταν το πιο ακμάζον παζάρι στη βόρεια Χελμάντ, με καταστηματάρχες που ζύγιζαν σαφράν και κύμινο σε ζυγαριές, κάρα φορτωμένα με γυναικεία φορέματα και βιτρίνες αποκλειστικά για την πώληση οπίου. Τώρα σκόρπιες κολώνες προεξείχαν προς τα πάνω και ο αέρας μύριζε υπολείμματα αποσυντιθέμενων ζώων και καμένο πλαστικό.

Στο βάθος, η γη εξερράγη ξαφνικά με βροχή από χώμα. Ελικόπτερα του αφγανικού στρατού βούιζαν από πάνω και οι οικογένειες κρύφτηκαν πίσω από τα μαγαζιά και σκέφτονταν την επόμενη κίνησή τους. Γίνονταν μάχες κατά μήκος των πέτρινων προμαχώνων στα βόρεια και στην όχθη του ποταμού στα δυτικά. Στα ανατολικά υπήρχε έρημος με κόκκινη άμμο όσο μπορούσε να δει η Σακίρα. Η μόνη επιλογή ήταν να κατευθυνθούν νότια, προς την καταπράσινη πόλη Λασκάρ Γκαχ, η οποία παρέμενε υπό τον έλεγχο της αφγανικής κυβέρνησης.

Το ταξίδι θα συνεπαγόταν τη διάσχιση μιας άγονης πεδιάδας εκτεθειμένης σε εγκαταλελειμμένες αμερικανικές και βρετανικές βάσεις, όπου φωλιάζουν ελεύθεροι σκοπευτές, και τη διέλευση από αγωγούς που ενδεχομένως να είναι γεμάτοι με εκρηκτικά. Μερικές οικογένειες ξεκίνησαν. Ακόμη και αν έφταναν στη Λασκάρ Γκαχ, δεν μπορούσαν να είναι σίγουροι για το τι θα έβρισκαν εκεί. Από την έναρξη της επιδρομής των Ταλιμπάν, οι στρατιώτες του αφγανικού στρατού είχαν παραδοθεί σωρηδόν, εκλιπαρώντας για ασφαλή διέλευση προς τα σπίτια τους. Ήταν σαφές ότι οι Ταλιμπάν θα έφταναν σύντομα στην Καμπούλ και ότι τα είκοσι χρόνια και τα τρισεκατομμύρια δολάρια που είχαν αφιερωθεί για να τους νικήσουν είχαν αποβεί άκαρπα. Η οικογένεια της Σακίρα στεκόταν στην έρημο και συζητούσε την κατάσταση. Οι πυροβολισμοί ακούγονταν όλο και πιο κοντά. Η Σακίρα εντόπισε οχήματα των Ταλιμπάν να τρέχουν προς το παζάρι και αποφάσισε να μείνει στη θέση της. Ήταν πάρα πολύ κουρασμένη, τα νεύρα της ήταν τσακισμένα. Θα αντιμετώπιζε ό,τι ερχόταν μετά, θα το δεχόταν σαν καταδίκη. «Όλη μας τη ζωή τρέχαμε», μου είπε. «Δεν πάω πουθενά».

Ο μακροβιότερος πόλεμος στην αμερικανική ιστορία έληξε στις 15 Αυγούστου, όταν οι Ταλιμπάν κατέλαβαν την Καμπούλ χωρίς να ρίξουν ούτε έναν πυροβολισμό. Γενειοφόροι, ατημέλητοι άνδρες με μαύρα τουρμπάνια πήραν τον έλεγχο του προεδρικού μεγάρου και γύρω από την πρωτεύουσα υψώθηκαν οι λιτές λευκές σημαίες του Ισλαμικού Εμιράτου του Αφγανιστάν. Ακολούθησε πανικός. Ορισμένες γυναίκες έκαψαν τα σχολικά τους βιβλία και κρύφτηκαν, φοβούμενες την επιστροφή στη δεκαετία του ’90, όταν οι Ταλιμπάν τους απαγόρευαν να βγαίνουν μόνες τους και απαγόρευσαν την εκπαίδευση των κοριτσιών. Για τους Αμερικανούς, η πολύ σοβαρή πιθανότητα να διαγραφούν τα κέρδη των δύο τελευταίων δεκαετιών φάνηκε να θέτει μια τρομερή επιλογή: να ξαναρχίσουν τον φαινομενικά ατελείωτο πόλεμο ή να εγκαταλείψουν τις Αφγανές γυναίκες.

Αυτό το καλοκαίρι, ταξίδεψα στο επαρχιακό Αφγανιστάν για να συναντήσω γυναίκες που ζούσαν ήδη υπό τους Ταλιμπάν, για να ακούσω τι σκέφτονταν για αυτό το διαφαινόμενο δίλημμα. Περισσότερο από το εβδομήντα τοις εκατό των Αφγανών δεν ζουν σε πόλεις, και κατά την τελευταία δεκαετία η ομάδα των ανταρτών είχε κατακτήσει μεγάλες εκτάσεις της υπαίθρου. Σε αντίθεση με τη σχετικά φιλελεύθερη Καμπούλ, η επίσκεψη σε γυναίκες σε αυτές τις ενδοχώρες δεν είναι εύκολη: ακόμη και χωρίς την κυριαρχία των Ταλιμπάν, οι γυναίκες παραδοσιακά δεν μιλούν σε άγνωστους άνδρες. Ο δημόσιος και ο ιδιωτικός κόσμος είναι έντονα διαχωρισμένοι, και όταν μια γυναίκα βγαίνει από το σπίτι της διατηρεί ένα κουκούλι απομόνωσης μέσω της μπούρκας, η οποία προϋπήρχε των Ταλιμπάν κατά αιώνες. Τα κορίτσια ουσιαστικά εξαφανίζονται μέσα στα σπίτια τους κατά την εφηβεία και εμφανίζονται μόνο ως γιαγιάδες, αν εμφανιστούν ποτέ. Μέσω των γιαγιάδων –βρίσκοντας την καθεμία με συστάσεις και μιλώντας με πολλές χωρίς να βλέπω τα πρόσωπά τους– μπόρεσα να γνωρίσω δεκάδες γυναίκες όλων των ηλικιών. Πολλές ζούσαν σε σκηνές στην έρημο ή σε άδειες βιτρίνες καταστημάτων, όπως η Σακίρα· όταν οι Ταλιμπάν συνάντησαν την οικογένειά της να κρύβεται στην αγορά, οι μαχητές συμβούλευσαν αυτές και τις άλλες να μην επιστρέψουν στα σπίτια τους μέχρι κάποιος να καθαρίσει από νάρκες. Την συνάντησα για πρώτη φορά σε ένα ασφαλές σπίτι στη Χελμάντ. «Δεν έχω ξανασυναντήσει ποτέ ξένο», είπε ντροπαλά. «Βασικά, έναν ξένο χωρίς όπλο».

Η Σακίρα έχει την ικανότητα να βρίσκει χιούμορ στο πάθος και στον απόλυτο παραλογισμό των ανδρών στη ζωή της: τη δεκαετία του ’90, οι Ταλιμπάν είχαν προσφερθεί να προμηθεύσουν ηλεκτρικό ρεύμα στο χωριό και οι ντόπιοι γέροντες είχαν αρχικά αρνηθεί, φοβούμενοι μαύρη μαγεία. «Φυσικά, εμείς οι γυναίκες ξέραμε ότι ο ηλεκτρισμός ήταν μια χαρά», είπε γελώντας. Όταν γελάει, τραβάει το σάλι της πάνω στο πρόσωπό της, αφήνοντας μόνο τα μάτια της εκτεθειμένα. Της είπα ότι είχε το ίδιο όνομα με μια παγκοσμίου φήμης ποπ σταρ και τα μάτια της άνοιξαν. «Είναι αλήθεια;» ρώτησε μια φίλη που τη συνόδευσε στο καταφύγιο. «Είναι δυνατόν;»

Η Σακίρα, όπως και οι άλλες γυναίκες που συνάντησα, μεγάλωσε στην κοιλάδα Σανγκίν, μια καταπράσινη χαράδρα ανάμεσα σε απόκρημνες βουνοκορφές. Η κοιλάδα ποτίζεται από τον ποταμό Χελμάντ και από ένα κανάλι που έφτιαξαν οι Αμερικανοί τη δεκαετία του ’50. Μπορείς να περπατήσεις το πλάτος της κοιλάδας σε μια ώρα, περνώντας από δεκάδες μικροσκοπικά χωριουδάκια, γέφυρες που τρίζουν και τοίχους από λασπότουβλα. Όταν ήταν κορίτσι, η Σακίρα άκουγε ιστορίες από τη μητέρα της για τις παλιές μέρες στο χωριό της, το Παν Κιλλάι, που φιλοξενούσε περίπου ογδόντα οικογένειες: τα παιδιά κολυμπούσαν στο κανάλι κάτω από τον ζεστό ήλιο, οι γυναίκες άλεθαν σιτηρά σε πέτρινα γουδιά. Το χειμώνα, έβγαινε καπνός από τις πήλινες εστίες· την άνοιξη, τα χωράφια κυμάτιζαν καλυμμένα με παπαρούνες.

Το 1979, όταν η Σακίρα ήταν βρέφος, οι κομμουνιστές κατέλαβαν την εξουσία στην Καμπούλ και προσπάθησαν να ξεκινήσουν ένα πρόγραμμα αλφαβητισμού για γυναίκες στη Χελμάντ, μια επαρχία στο μέγεθος της Δυτικής Βιρτζίνια, με ελάχιστα σχολεία για κορίτσια. Οι γέροντες των φυλών και οι γαιοκτήμονες αρνήθηκαν. Σύμφωνα με την αφήγηση των χωρικών, ο παραδοσιακός τρόπος ζωής στη Σανγκίν διαλύθηκε εν μία νυκτί, επειδή οι ξένοι επέμεναν να φέρουν τα δικαιώματα των γυναικών στην κοιλάδα. «Η κουλτούρα μας δεν μπορούσε να δεχτεί να στέλνονται τα κορίτσια τους έξω, στο σχολείο», θυμάται η Σακίρα. «Έτσι ήταν πριν από την εποχή του πατέρα μου, πριν από την εποχή του παππού μου». Όταν οι αρχές άρχισαν να αναγκάζουν τα κορίτσια να παρακολουθούν τα μαθήματα υπό την απειλή όπλων, ξέσπασε εξέγερση, με επικεφαλής ένοπλους άνδρες που αυτοαποκαλούνταν μουτζαχεντίν. Στην πρώτη τους επιχείρηση, απήγαγαν όλους τους δασκάλους της κοιλάδας, πολλοί από τους οποίους υποστήριζαν την εκπαίδευση των κοριτσιών και τους έκοψαν το λαιμό. Την επόμενη ημέρα, η κυβέρνηση συνέλαβε γέροντες των φυλών και γαιοκτήμονες με την υποψία ότι χρηματοδοτούσαν τους μουτζαχεντίν. Αυτοί οι ηγέτες της κοινότητας δεν εμφανίστηκαν ποτέ ξανά.

Τα τανκς από τη Σοβιετική Ένωση πέρασαν τα σύνορα για να ενισχύσουν την κομμουνιστική κυβέρνηση· και να απελευθερώσουν τις γυναίκες. Σύντομα, το Αφγανιστάν ήταν ουσιαστικά χωρισμένο στα δύο. Στην ύπαιθρο, όπου οι νέοι άνδρες ήταν πρόθυμοι να πεθάνουν πολεμώντας εναντίον της επιβολής των νέων τρόπων ζωής –συμπεριλαμβανομένων των σχολείων για κορίτσια και της αγροτικής μεταρρύθμισης– οι νέες γυναίκες παρέμεναν αθέατες. Στις πόλεις, η υποστηριζόμενη από τη Σοβιετική Ένωση κυβέρνηση απαγόρευσε τους γάμους παιδιών και έδωσε στις γυναίκες το δικαίωμα να επιλέγουν τους συντρόφους τους. Τα κορίτσια γράφηκαν σε σχολεία και πανεπιστήμια σε αριθμούς ρεκόρ, και στις αρχές της δεκαετίας του ’80 οι γυναίκες κατείχαν κοινοβουλευτικές έδρες, ακόμη και το αξίωμα της αντιπροέδρου.

Η βία στην ύπαιθρο συνέχισε να εξαπλώνεται. Νωρίς ένα πρωί, όταν η Σακίρα ήταν πέντε ετών, η θεία της την ξύπνησε πολύ βιαστικά. Τα παιδιά οδηγήθηκαν από τους ενήλικες του χωριού σε μια σπηλιά στο βουνό, όπου έμειναν στριμωγμένα για ώρες. Τη νύχτα, η Σακίρα παρακολουθούσε το πυροβολικό να σαρώνει τον ουρανό. Όταν η οικογένεια επέστρεψε στο Παν Κιλλάι, τα χωράφια με το σιτάρι είχαν καεί και ήταν οργωμένα με τα ίχνη από τις ερπύστριες των σοβιετικών τανκς. Οι αγελάδες είχαν κατακρεουργηθεί με πολυβόλα. Όπου κι αν κοίταξε, είδε γείτονες –άνδρες που συνήθιζε να αποκαλεί «θείους»– να κείτονται αιμόφυρτοι. Ο παππούς της δεν είχε κρυφτεί μαζί της και δεν μπορούσε να τον βρει στο χωριό. Όταν μεγάλωσε, έμαθε ότι είχε πάει σε μια άλλη σπηλιά, τον είχαν πιάσει και τον είχαν εκτελέσει οι Σοβιετικοί.

Οι νυχτερινές εκκενώσεις έγιναν συχνό φαινόμενο και, για τη Σακίρα, πηγή ενθουσιασμού: οι σκοτεινές γωνίες των σπηλαίων, οι ομάδες παιδιών που φώναζαν. «Ψάχναμε για ρωσικά ελικόπτερα», είπε. «Ήταν σαν να εντοπίζαμε παράξενα πουλιά». Μερικές φορές, αυτά τα πουλιά έπεφταν κάτω, η γη έσκαγε και τα παιδιά έτρεχαν στο σημείο για να βρουν σίδηρο, ο οποίος μπορούσε να πουληθεί σε καλή τιμή. Περιστασιακά μάζευε μεταλλικά θραύσματα για να μπορέσει να φτιάξει ένα κουκλόσπιτο. Μια φορά, έδειξε στη μητέρα της μια φωτογραφία από περιοδικό με μια πλαστική κούκλα που έδειχνε μια γυναικεία μορφή· η μητέρα της την άρπαξε, χαρακτηρίζοντάς την ακατάλληλη. Έτσι η Σακίρα έμαθε να φτιάχνει κούκλες από ύφασμα και ξύλα.

Όταν ήταν έντεκα ετών, σταμάτησε να βγαίνει έξω. Ο κόσμος της συρρικνώθηκε στα τρία δωμάτια του σπιτιού της και στην αυλή, όπου έμαθε να ράβει, να ψήνει ψωμί στο ταντούρ και να αρμέγει αγελάδες. Μια μέρα, περαστικά αεριωθούμενα αεροπλάνα τράνταξαν το σπίτι, και βρήκε καταφύγιο σε μια ντουλάπα. Κάτω από ένα σωρό ρούχα, ανακάλυψε ένα παιδικό αλφαβητάρι που ανήκε στον παππού της· το τελευταίο άτομο της οικογένειας που πήγε σχολείο. Τα απογεύματα, ενώ οι γονείς της κοιμόντουσαν, άρχισε να αντιστοιχίζει τις λέξεις Παστούν με τις εικόνες. Η ίδια θυμάται: «Είχα σχεδιάσει να μαθαίνω στον εαυτό μου λίγα πράγματα κάθε μέρα».

Το 1989, οι Σοβιετικοί αποσύρθηκαν ηττημένοι, αλλά η Σακίρα συνέχισε να ακούει το σφυροκόπημα των όλμων έξω από τους λασπωμένους τοίχους του σπιτιού. Ανταγωνιζόμενες φατρίες μουτζαχεντίν προσπαθούσαν τώρα να διαμελίσουν τη χώρα για τον εαυτό τους. Χωριά όπως το Παν Κιλλάι ήταν ελκυστικοί στόχοι: υπήρχαν αγρότες για φορολόγηση, σκουριασμένα σοβιετικά τανκς για περισυλλογή, όπιο για εξαγωγή. Η Παζάρο, μια γυναίκα από ένα κοντινό χωριό, θυμάται: «Δεν είχαμε ούτε μια νύχτα ειρήνης. Ο τρόμος μας είχε ένα όνομα, και λεγόταν Αμίρ Ντάντο».

Την πρώτη φορά που η Σακίρα είδε τον Ντάντο, μέσα από το πορτάκι της μπροστινής πύλης του σπιτιού των γονιών της, αυτός ήταν πάνω σ’ ένα φορτηγάκι, ακολουθούμενος από δώδεκα ένοπλους άνδρες, που έκαναν παρέλαση στο χωριό «σαν να ήταν ο πρόεδρος». Ο Ντάντο, ένας πλούσιος πωλητής φρούτων που έγινε διοικητής των μουτζαχεντίν, με κατάμαυρη γενειάδα και τεράστια κοιλιά, είχε αρχίσει να επιτίθεται σε αντίπαλους ισχυρούς άνδρες ήδη πριν από την ήττα των Σοβιετικών. Καταγόταν από την άνω κοιλάδα Σανγκίν, όπου η φυλή του, οι Αλικοζάι, κατείχε τεράστιες φεουδαρχικές φυτείες για αιώνες. Στην κάτω κοιλάδα ζούσαν οι Ισακζάι, η φτωχή φυλή στην οποία ανήκε η Σακίρα. Η Σακίρα παρακολουθούσε τους άνδρες του Ντάντο να πηγαίνουν από πόρτα σε πόρτα, να απαιτούν «φόρο» και να ψάχνουν τα σπίτια. Λίγες εβδομάδες αργότερα, οι ένοπλοι επέστρεψαν και λεηλάτησαν το σαλόνι της οικογένειάς της, ενώ εκείνη κρύφτηκε σε μια γωνία. Ποτέ άλλοτε άγνωστοι δεν είχαν παραβιάσει την ιερότητα του σπιτιού της και ένιωθε σαν να την είχαν γδύσει και να την είχαν πετάξει στο δρόμο.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, η κομμουνιστική κυβέρνηση του Αφγανιστάν, που είχε πλέον στερηθεί τη σοβιετική υποστήριξη, κατέρρεε. Το 1992, η Λασκάρ Γκαχ κατακτήθηκε από μια φατρία μουτζαχεντίν. Η Σακίρα είχε έναν θείο που ζούσε εκεί, έναν κομμουνιστή που δεν είχε πολύ χρόνο για το τζαμί και είχε αδυναμία στις μελωδίες των Παστούν. Πρόσφατα είχε παντρευτεί μια νεαρή γυναίκα, τη Σάνα, η οποία είχε γλιτώσει από έναν αναγκαστικό αρραβώνα με έναν άνδρα τέσσερις φορές μεγαλύτερό της. Το ζευγάρι είχε ξεκινήσει μια νέα ζωή στη Μικρή Μόσχα, μια γειτονιά της Λασκάρ Γκαχ, την οποία η Σάνα αποκαλούσε «η χώρα όπου οι γυναίκες έχουν ελευθερία», αλλά, όταν οι μουτζαχεντίν ανέλαβαν την εξουσία, αναγκάστηκαν να φύγουν στο Παν Κιλλάι.

Η Σακίρα φρόντιζε τις αγελάδες ένα βράδυ, όταν οι άνδρες του Ντάντο την περικύκλωσαν με όπλα. «Πού είναι ο θείος σου;» φώναξε ένας από αυτούς. Οι μαχητές εισέβαλαν στο σπίτι, ακολουθούμενοι από τον περιφρονημένο αρραβωνιαστικό της Σάνα. «Είναι αυτή!» είπε. Οι ένοπλοι έσυραν τη Σάνα μακριά. Όταν οι άλλοι θείοι της Σακίρα προσπάθησαν να παρέμβουν, συνελήφθησαν. Την επόμενη μέρα, ο σύζυγος της Σάνα παραδόθηκε στις δυνάμεις του Ντάντο, ικετεύοντας να τον πάρουν στη θέση της. Και οι δύο στάλθηκαν στο θρησκευτικό δικαστήριο του ισχυρού άνδρα και καταδικάστηκαν σε θάνατο.

Λίγο αργότερα, οι μουτζαχεντίν ανέτρεψαν τους κομμουνιστές στην Καμπούλ και έφεραν μαζί τους τα ήθη της υπαίθρου. Στην πρωτεύουσα, οι ηγέτες τους –οι οποίοι είχαν λάβει γενναιόδωρη χρηματοδότηση από τις ΗΠΑ– εξέδωσαν διάταγμα που δήλωνε ότι «οι γυναίκες δεν πρέπει να βγαίνουν καθόλου από τα σπίτια τους, εκτός αν είναι απολύτως απαραίτητο, οπότε πρέπει να καλύπτονται εντελώς». Επίσης, απαγορεύτηκε στις γυναίκες να «περπατούν με χάρη ή υπερηφάνεια». Η θρησκευτική αστυνομία άρχισε να περιφέρεται στους δρόμους της πόλης, να συλλαμβάνει γυναίκες και να καίει κασέτες και βίντεο σε πυρές.

Ωστόσο, η νέα κυβέρνηση των μουτζαχεντίν γρήγορα κατέρρευσε και η χώρα βυθίστηκε σε εμφύλιο πόλεμο. Τη νύχτα στο Παν Κιλλάι, η Σακίρα άκουγε πυροβολισμούς και, μερικές φορές, τις φωνές ανδρών. Το πρωί, καθώς φρόντιζε τις αγελάδες, έβλεπε γείτονες να μεταφέρουν τυλιγμένα πτώματα. Η οικογένειά της μαζευόταν στην αυλή και συζητούσε, χαμηλόφωνα, πώς θα μπορούσαν να διαφύγουν. Αλλά οι δρόμοι ήταν γεμάτοι με σημεία ελέγχου που ανήκαν σε διάφορες ομάδες μουτζαχεντίν. Νότια του χωριού, στην πόλη Γκερέσκ, μια πολιτοφυλακή που ονομαζόταν Ενενηκοστή Τρίτη Μεραρχία διατηρούσε ένα ιδιαίτερα διαβόητο οδόφραγμα σε μια γέφυρα· υπήρχαν ιστορίες για άνδρες που ληστεύονταν ή σκοτώνονταν, για γυναίκες και νεαρά αγόρια που βιάζονταν. Ο πατέρας της Σακίρα περνούσε μερικές φορές τη γέφυρα για να πουλήσει προϊόντα στην αγορά του Γκερέσκ και η μητέρα της άρχισε να τον παρακαλεί να μείνει στο σπίτι.

Η οικογένεια, εγκλωβισμένη μεταξύ του Αμίρ Ντάντο στα βόρεια και της 93ης Μεραρχίας στα νότια, βρισκόταν σε απόγνωση. Τότε, ένα απόγευμα, όταν η Σακίρα ήταν δεκαέξι ετών, άκουσε φωνές από το δρόμο: «Οι Ταλιμπάν είναι εδώ!» Είδε μια αυτοκινητοπομπή από λευκά Toyota Hilux γεμάτη με μαχητές με μαύρα τουρμπάνια που κρατούσαν λευκές σημαίες. Η Σακίρα δεν είχε ακούσει ποτέ για τους Ταλιμπάν, αλλά ο πατέρας της εξήγησε ότι τα μέλη τους έμοιαζαν πολύ με τους φτωχούς θρησκευόμενους μαθητές που έβλεπε όλη της τη ζωή να ζητιανεύουν για ελεημοσύνη. Πολλοί είχαν πολεμήσει κάτω από τη σημαία των μουτζαχεντίν, αλλά παραιτήθηκαν μετά την αποχώρηση των Σοβιετικών· τώρα, είπαν, επαναδραστηριοποιούνταν για να βάλουν τέλος στην αναταραχή. Σε σύντομο χρονικό διάστημα, είχαν εισβάλει στη γέφυρα του Γκερέσκ, διαλύοντας την Ενενηκοστή Τρίτη μεραρχία, και οι εθελοντές είχαν συρρεύσει για να τους ακολουθήσουν καθώς κατέβαιναν στη Σανγκίν. Ο αδελφός της επέστρεψε στο σπίτι αναφέροντας ότι οι Ταλιμπάν είχαν επίσης καταλάβει τις θέσεις του Ντάντο. Ο πολέμαρχος είχε εγκαταλείψει τους άνδρες του και είχε καταφύγει στο Πακιστάν. «Έφυγε», έλεγε συνέχεια ο αδελφός της Σακίρα. «Πραγματικά έφυγε». Σύντομα οι Ταλιμπάν διέλυσαν το θρησκευτικό δικαστήριο του Ντάντο, απελευθερώνοντας τη Σάνα και τον σύζυγό της, οι οποίοι περίμεναν την εκτέλεσή τους, και εξάλειψαν τα σημεία ελέγχου. Μετά από δεκαπέντε χρόνια, η κοιλάδα Σανγκίν είχε επιτέλους ειρήνη.

Όταν ζήτησα από τη Σακίρα και άλλες γυναίκες από την κοιλάδα να προβληματιστούν σχετικά με την κυριαρχία των Ταλιμπάν, δεν ήθελαν να κρίνουν το κίνημα με βάση κάποιο παγκόσμιο πρότυπο, μόνο με βάση όσα είχαν προηγηθεί. «Ήταν πιο ήπιοι», είπε η Παζάρο, η γυναίκα που ζούσε σε ένα γειτονικό χωριό. «Μας αντιμετώπιζαν με σεβασμό». Οι γυναίκες περιέγραψαν τη ζωή τους υπό τους Ταλιμπάν ως πανομοιότυπη με τη ζωή τους υπό τον Ντάντο και τους μουτζαχεντίν – χωρίς τους ξένους που εισέβαλαν από τις πόρτες τη νύχτα, τα θανατηφόρα σημεία ελέγχου.

Η Σακίρα μου μίλησε για μια νεοαποκτηθείσα γαλήνη: ήσυχα πρωινά με αχνιστό πράσινο τσάι και ψωμί ναάν, καλοκαιρινά βράδια στην ταράτσα. Μητέρες, θείες και γιαγιάδες άρχισαν να ρωτούν διακριτικά για την καταλληλότητά της [της ηλικίας της για γάμο]· στο χωριό, ο γάμος ήταν ένας δεσμός που ένωνε δύο οικογένειες. Σύντομα αρραβωνιάστηκε έναν μακρινό συγγενή του οποίου ο πατέρας είχε εξαφανιστεί, πιθανώς από τα χέρια των Σοβιετικών. Η πρώτη φορά που είδε τον αρραβωνιαστικό της ήταν την ημέρα του γάμου τους: καθόταν δειλά-δειλά, περιτριγυρισμένος από γυναίκες του χωριού, οι οποίες τον πείραζαν για τα σχέδιά του για τη νύχτα του γάμου. «Ω, ήταν ανόητος!» θυμήθηκε η Σακίρα γελώντας. «Ντράπηκε τόσο πολύ, που προσπάθησε να το σκάσει. Χρειάστηκε να τον πιάσει ο κόσμος και να τον φέρει πίσω».

Όπως πολλοί δραστήριοι νέοι στην κοιλάδα, εργαζόταν στο εμπόριο οπίου, και στη Σακίρα άρεσε η λάμψη αποφασιστικότητας στα μάτια του. Ωστόσο, άρχισε να ανησυχεί ότι η τόλμη και μόνο μπορεί να μην ήταν αρκετή. Καθώς η κυριαρχία των Ταλιμπάν εδραιωνόταν, ξεκίνησε μια εκστρατεία επιστράτευσης. Νέοι άνδρες μεταφέρθηκαν στο βόρειο Αφγανιστάν, για να βοηθήσουν στον πόλεμο εναντίον μιας συμμορίας πολέμαρχων μουτζαχεντίν, γνωστής ως Βόρεια Συμμαχία. Μια μέρα, η Σακίρα είδε ένα ελικόπτερο να προσγειώνεται σε ένα χωράφι και να ξεφορτώνει τα πτώματα των πεσόντων επιστρατευμένων. Οι άντρες στην κοιλάδα άρχισαν να κρύβονται στα σπίτια φίλων τους, μετακινούμενοι από χωριό σε χωριό, φοβούμενοι μήπως τους καλέσουν. Οι εξαθλιωμένοι ενοικιαστές αγρότες κινδύνευαν περισσότερο· οι πλούσιοι μπορούσαν να εξαγοράσουν τη θητεία τους. «Αυτή ήταν η πραγματική αδικία των Ταλιμπάν», μου είπε η Σακίρα. Απεχθανόταν τη θέα των περιφερόμενων περιπόλων των Ταλιμπάν.

Το 2000, η επαρχία Χελμάντ βίωσε μια καταστροφική ξηρασία. Τα καρπούζια κείτονταν κατεστραμμένα στα χωράφια και τα πρησμένα πτώματα των ζώων έλξης γέμιζαν τους δρόμους. Σε μια έκρηξη σκληρότητας, ο ανώτατος ηγέτης των Ταλιμπάν, ο Μουλά Ομάρ, επέλεξε εκείνη τη στιγμή να απαγορεύσει την καλλιέργεια οπίου. Η οικονομία της κοιλάδας κατέρρευσε. Η Παζάρο θυμάται: «Δεν είχαμε τίποτα να φάμε, η γη δεν μας έδινε τίποτα, και οι άνδρες μας δεν μπορούσαν να συντηρήσουν τα παιδιά μας. Τα παιδιά έκλαιγαν, ούρλιαζαν και νιώθαμε ότι είχαμε αποτύχει». Η Σακίρα, η οποία ήταν έγκυος, βουτούσε τετράγωνα μπαγιάτικου ναάν σε πράσινο τσάι για να ταΐσει τα ανίψια της. Ο σύζυγός της έφυγε για το Πακιστάν, για να δοκιμάσει την τύχη του στα χωράφια εκεί. Η Σακίρα υπέφερε από τη σκέψη ότι το μωρό της θα γεννιόταν νεκρό, ότι ο σύζυγός της δεν θα επέστρεφε ποτέ, ότι θα έμενε μόνη της. Κάθε πρωί προσευχόταν για βροχή, για λύτρωση.

Μια μέρα, ένας εκφωνητής στο ραδιόφωνο είπε ότι είχε γίνει επίθεση στην Αμερική. Ξαφνικά, ακούστηκε ότι στρατιώτες από την πλουσιότερη χώρα του κόσμου έρχονταν για να ανατρέψουν τους Ταλιμπάν. Για πρώτη φορά μετά από χρόνια, η καρδιά της Σακίρα σκιρτούσε από ελπίδα.

Μια νύχτα του 2003, η Σακίρα ξύπνησε από τις φωνές άγνωστων ανδρών. Έτρεξε να καλυφθεί. Όταν έτρεξε στο σαλόνι, είδε, με πανικό, τις κάνες των τουφεκιών να την σημαδεύουν. Οι άνδρες ήταν ψηλότεροι από όσους είχε δει ποτέ και φορούσαν στολή. Αυτοί είναι οι Αμερικανοί, συνειδητοποίησε με δέος. Μαζί τους ήταν και κάποιοι Αφγανοί, λιπόσαρκοι άντρες με Καλάσνικοφ και καρό κασκόλ. Ένας άντρας με τεράστια γενειάδα γαύγιζε εντολές: ο Αμίρ Ντάντο.

Οι ΗΠΑ είχαν ανατρέψει γρήγορα τους Ταλιμπάν μετά την εισβολή τους, εγκαθιστώντας στην Καμπούλ την κυβέρνηση του Χαμίντ Καρζάι. Ο Ντάντο, ο οποίος είχε γίνει φίλος με τις αμερικανικές ειδικές δυνάμεις, έγινε επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών της επαρχίας Χελμάντ. Ένας από τους αδελφούς του ήταν κυβερνήτης της περιοχής Σανγκίν και ένας άλλος αδελφός του έγινε αρχηγός της αστυνομίας της Σανγκίν. Στη Χελμάντ, ο πρώτος χρόνος της αμερικανικής κατοχής ήταν ειρηνικός και τα χωράφια έσφυζαν και πάλι από παπαρούνες. Η Σακίρα είχε πλέον δύο μικρά παιδιά, τη Νιλοφάρ και τον Άχμεντ. Ο σύζυγός της είχε επιστρέψει από το Πακιστάν και βρήκε δουλειά μεταφέροντας σακούλες με ρητίνη οπίου στην αγορά της Σανγκίν. Αλλά τώρα, με τον Ντάντο πίσω στην ηγεσία –ο οποίος σώθηκε από την εξορία από τους Αμερικανούς– η ζωή επέστρεψε στις μέρες του εμφυλίου πολέμου.

Σχεδόν κάθε άτομο που γνώριζε η Σακίρα είχε μια ιστορία για τον Ντάντο. Κάποτε, οι μαχητές του απαίτησαν από δύο νεαρούς άνδρες είτε να πληρώσουν φόρο είτε να ενταχθούν στην ιδιωτική του πολιτοφυλακή, την οποία διατηρούσε παρά την επίσημη θέση του. Όταν αρνήθηκαν, οι μαχητές του τους ξυλοκόπησαν μέχρι θανάτου, κρεμώντας τα σώματά τους από ένα δέντρο. Ένας χωρικός θυμάται: «Πήγαμε να τους κατεβάσουμε και τους είχαν κόψει σε φέτες, με τα σπλάχνα τους βγαλμένα έξω». Σε ένα άλλο χωριό, οι δυνάμεις του Ντάντο πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι, εκτελώντας ανθρώπους που θεωρούνταν ύποπτοι ως Ταλιμπάν· ένας ηλικιωμένος λόγιος που δεν ανήκε ποτέ στο κίνημα εκτελέστηκε.

Η Σακίρα είχε προβληματιστεί από την επιλογή των συμμάχων των Αμερικανών. «Αυτό ήταν το σχέδιό τους;» με ρώτησε. «Ήρθαν για να φέρουν την ειρήνη ή είχαν άλλους σκοπούς;» Επέμεινε να σταματήσει ο σύζυγός της να πηγαίνει ρητίνη στην αγορά της Σανγκίν, οπότε αυτός μετέφερε το εμπόριό του νότια, στο Γκερέσκ. Αλλά επέστρεψε ένα απόγευμα με την είδηση ότι και αυτό είχε γίνει αδύνατο. Παραδόξως, οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν αναστήσει την 93η Μεραρχία και την είχαν κάνει τον στενότερο συνεργάτη τους στην επαρχία. Οι ένοπλοι της Μεραρχίας άρχισαν και πάλι να σταματούν τους ταξιδιώτες στη γέφυρα και να λεηλατούν ό,τι μπορούσαν. Τώρα, ωστόσο, η πιο επικερδής τους προσπάθεια ήταν η είσπραξη των αμοιβών που προσέφεραν οι ΗΠΑ. Σύμφωνα με τον Μάικ Μάρτιν, έναν πρώην Βρετανό αξιωματικό που έγραψε μια ιστορία της Χελμάντ, κέρδιζαν έως και δύο χιλιάδες δολάρια για κάθε διοικητή των Ταλιμπάν που αιχμαλωτιζόταν.

Αυτό αποτελούσε πρόκληση, ωστόσο, επειδή δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου ενεργοί Ταλιμπάν για να συλληφθούν. «Ξέραμε ποιοι ήταν οι Ταλιμπάν στο χωριό μας», είπε η Σακίρα, και δεν συμμετείχαν σε ανταρτοπόλεμο: «Κάθονταν όλοι στο σπίτι τους και δεν έκαναν τίποτα». Ένας αντισυνταγματάρχης των αμερικανικών ειδικών δυνάμεων, ο Στιούαρτ Φάρις, ο οποίος είχε τοποθετηθεί στην περιοχή εκείνη την εποχή, είπε σε έναν ιστορικό του αμερικανικού στρατού: «Δεν υπήρχε ουσιαστικά καμία αντίσταση σε αυτή την εναλλαγή». Έτσι, πολιτοφυλακές όπως η 93η Μεραρχία άρχισαν να κατηγορούν αθώους ανθρώπους. Τον Φεβρουάριο του 2003, κατονόμασαν τον Χατζί Μπισμιλλάχ –τον διευθυντή μεταφορών της κυβέρνησης Καρζάι στο Γκερέσκ, υπεύθυνο για τη συλλογή διοδίων στην πόλη– ως τρομοκράτη, με αποτέλεσμα οι Αμερικανοί να τον στείλουν στο Γκουαντάναμο. Με την εξόντωση του Μπισμιλλάχ, η 93η Μεραρχία μονοπώλησε τα έσοδα από τα διόδια.

Ο Ντάντο προχώρησε ακόμη περισσότερο. Τον Μάρτιο του 2003, Αμερικανοί στρατιώτες επισκέφθηκαν τον κυβερνήτη της Σανγκίν, τον αδελφό του Ντάντο, για να συζητήσουν την ανακαίνιση ενός σχολείου και μιας υγειονομικής κλινικής. Φεύγοντας, η αυτοκινητοπομπή τους δέχτηκε πυρά και ο επιλοχίας Τζέικομπ Φρέιζερ και ο λοχίας Ορλάντο Μοράλες ήταν οι πρώτοι Αμερικανοί νεκροί σε μάχη στη Χελμάντ. Το αμερικανικό προσωπικό υποπτευόταν ότι ο ένοχος δεν ήταν οι Ταλιμπάν αλλά ο Ντάντο, μια υποψία που μου επιβεβαίωσε ένας από τους πρώην διοικητές του πολέμαρχου, ο οποίος είπε ότι το αφεντικό του είχε οργανώσει την επίθεση για να κρατήσει τους Αμερικανούς εξαρτημένους από αυτόν. Παρ’ όλα αυτά, όταν οι δυνάμεις του Ντάντο ισχυρίστηκαν ότι είχαν συλλάβει τον πραγματικό δολοφόνο –έναν πρώην στρατολογημένο των Ταλιμπάν, τον Μουλά Τζαλίλ– οι Αμερικανοί έστειλαν τον Τζαλίλ στο Γκουαντάναμο. Κατά ανεξήγητο τρόπο, αυτό συνέβη παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με τον απόρρητο φάκελο του Τζαλίλ στο Γκουαντάναμο, οι Αμερικανοί αξιωματούχοι γνώριζαν ότι ο Τζαλίλ είχε ενοχοποιηθεί απλώς για να «καλύψει» το γεγονός ότι οι δυνάμεις του Ντάντο είχαν «εμπλακεί στην ενέδρα».

Το περιστατικό δεν επηρέασε τη σχέση του Ντάντο με τις αμερικανικές ειδικές δυνάμεις, οι οποίες τον θεωρούσαν πολύ πολύτιμο για την αντιμετώπιση των «τρομοκρατών». Πλέον περιπολούσαν μαζί, και λίγο μετά την επίθεση μια κοινή επιχείρηση έψαξε το χωριό της Σακίρα για ύποπτους τρομοκράτες. Οι στρατιώτες δεν έμειναν για πολύ στο σπίτι της, αλλά εκείνη δεν μπορούσε να βγάλει από το μυαλό της τη θέα της κάννης των τουφεκιών. Το επόμενο πρωί έβγαλε τα χαλιά και καθάρισε τα σημάδια από τις μπότες.

Οι φίλοι και οι γείτονες της Σακίρα ήταν πολύ τρομοκρατημένοι για να μιλήσουν, αλλά τα Ηνωμένα Έθνη άρχισαν να πιέζουν για την απομάκρυνση του Ντάντο. Οι ΗΠΑ μπλόκαραν επανειλημμένα την προσπάθεια, και ένας οδηγός του Σώματος Πεζοναυτών των ΗΠΑ υποστήριξε ότι αν και ο Ντάντο «απέχει πολύ από το να είναι ένας δημοκρατικός οπαδός του Τζέφερσον», η μορφή της σκληρής δικαιοσύνης του ήταν «η δοκιμασμένη από το χρόνο λύση για τον έλεγχο των εξεγερμένων Παστούν».

Ο σύζυγος της Σακίρα σταμάτησε να βγαίνει από το σπίτι, καθώς οι κάτοικοί της Χελμάντ συνέχιζαν να συλλαμβάνονται με σαθρές προφάσεις. Ένας αγρότης σε ένα κοντινό χωριό, ο Μοχάμμεντ Νασίμ, συνελήφθη από τις αμερικανικές δυνάμεις και στάλθηκε στο Γκουαντάναμο επειδή, σύμφωνα με απόρρητη έκθεση, το όνομά του ήταν παρόμοιο με αυτό ενός διοικητή των Ταλιμπάν. Ένας αξιωματούχος της κυβέρνησης Καρζάι ονόματι Εχσανουλλάχ επισκέφθηκε μια αμερικανική βάση για να ενημερώσει για δύο μέλη των Ταλιμπάν· δεν υπήρχε μεταφραστής και, μέσα στη σύγχυση, συνελήφθη ο ίδιος και στάλθηκε στο Γκουαντάναμο. Ο Νασρουλλάχ, ένας κυβερνητικός φοροεισπράκτορας, στάλθηκε στο Γκουαντάναμο αφού τον κατέβασαν τυχαία από ένα λεωφορείο μετά από μια συμπλοκή μεταξύ αμερικανικών ειδικών δυνάμεων και τοπικών φυλών. «Ήμασταν τόσο χαρούμενοι με τους Αμερικανούς», είπε αργότερα, σε στρατιωτικό δικαστήριο. «Δεν ήξερα ότι τελικά θα ερχόμουν στην Κούβα».

Ο Νασρουλλάχ επέστρεψε τελικά στην πατρίδα του, αλλά ορισμένοι κρατούμενοι δεν επέστρεψαν ποτέ. Ο Αμπντούλ Ουαχίντ, από το Γκερέσκ, συνελήφθη από την Ενενηκοστή Τρίτη Μεραρχία και ξυλοκοπήθηκε άγρια· παραδόθηκε σε αμερικανική κράτηση και αφέθηκε σε ένα κλουβί, όπου πέθανε. Το στρατιωτικό προσωπικό των ΗΠΑ διαπίστωσε εγκαύματα στο στήθος και το στομάχι του και μώλωπες στους γοφούς και τη βουβωνική χώρα. Σύμφωνα με μια αποχαρακτηρισμένη έρευνα, στρατιώτες των Ειδικών Δυνάμεων ανέφεραν ότι τα τραύματα του Ουαχίντ ήταν συμβατά με «μια τυπική μέθοδο ανάκρισης» που χρησιμοποιούσε η 93η Μεραρχία. Ένας λοχίας δήλωσε ότι «μπορούσε να δώσει φωτογραφίες προηγούμενων κρατουμένων με παρόμοια τραύματα». Παρ’ όλα αυτά, οι ΗΠΑ συνέχισαν να υποστηρίζουν την 93η Μεραρχία – μια παραβίαση του νόμου Leahy, ο οποίος απαγορεύει στο αμερικανικό προσωπικό να υποστηρίζει εν γνώσει του μονάδες που διαπράττουν κατάφωρες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το 2004, ο ΟΗΕ ξεκίνησε ένα πρόγραμμα για τον αφοπλισμό φιλοκυβερνητικών πολιτοφυλακών. Ένας διοικητής της 93ης Μεραρχίας έμαθε για το σχέδιο και μετέτρεψε ένα τμήμα της πολιτοφυλακής σε «ιδιωτική εταιρεία ασφαλείας» με συμβόλαιο με τους Αμερικανούς, επιτρέποντας περίπου στο ένα τρίτο των μαχητών της Μεραρχίας να παραμείνει οπλισμένο. Ένα άλλο τρίτο διατήρησε τα όπλα του υπογράφοντας συμβόλαιο με μια εταιρεία με έδρα το Τέξας για την προστασία των συνεργείων οδοποιίας. (Όταν η κυβέρνηση Καρζάι αντικατέστησε αυτούς τους ιδιωτικούς φρουρούς με αστυνομικούς, ο αρχηγός του 93ης Μεραρχίας οργάνωσε ένα χτύπημα που σκότωσε δεκαπέντε αστυνομικούς και στη συνέχεια ανέκτησε το συμβόλαιο). Το υπόλοιπο ένα τρίτο της Μεραρχίας, διαπιστώνοντας ότι δέχονταν απειλές εκβιασμού από τους πρώην συναδέλφους τους, διέφυγαν με τα όπλα τους και εντάχθηκαν στους Ταλιμπάν.

Τα μηνύματα του συνασπισμού υπό την ηγεσία των ΗΠΑ έτειναν να παρουσιάζουν την αυξανόμενη εξέγερση ως ζήτημα εξτρεμιστών που πολεμούσαν ενάντια στην ελευθερία, αλλά τα έγγραφα του ΝΑΤΟ που εξασφάλισα παραδέχονταν ότι οι Ισακζάι δεν είχαν «κανένα καλό λόγο» να εμπιστευτούν τις δυνάμεις του συνασπισμού, έχοντας υποστεί «καταπίεση στα χέρια του Νταντ Μοχάμμαντ Χαν» ή του Αμίρ Ντάντο. Στο Παν Κιλλάι, οι γέροντες ενθάρρυναν τους γιους τους να πάρουν τα όπλα για να προστατεύσουν το χωριό, και ορισμένοι προσέγγισαν πρώην μέλη των Ταλιμπάν. Η Σακίρα ευχήθηκε ο σύζυγός της να κάνει κάτι –να βοηθήσει στη φύλαξη του χωριού ή να τους μεταφέρει στο Πακιστάν– αλλά εκείνος αρνήθηκε. Σε ένα κοντινό χωριό, όταν οι αμερικανικές δυνάμεις εισέβαλαν στο σπίτι ενός αγαπητού γέροντα της φυλής, σκοτώνοντάς τον και αφήνοντας τον γιο του με παραπληγία, οι γυναίκες φώναζαν στους άνδρες τους: «Φοράτε μεγάλα τουρμπάνια στα κεφάλια σας, αλλά τι έχετε κάνει; Δεν μπορείτε ούτε καν να μας προστατέψετε. Αποκαλείτε τους εαυτούς σας άνδρες;»

Ήταν πλέον το 2005, τέσσερα χρόνια μετά την αμερικανική εισβολή, και η Σακίρα περίμενε το τρίτο της παιδί. Τα οικιακά της καθήκοντα την απορροφούσαν –«από το πρωί ως το βράδυ δούλευα και ίδρωνα»– αλλά όταν σταματούσε να ψήνει στο ταντούρ ή να κλαδεύει τις ροδακινιές, συνειδητοποιούσε ότι είχε χάσει την αίσθηση της ελπίδας που ένιωθε κάποτε. Σχεδόν κάθε εβδομάδα, άκουγε για έναν άλλο νεαρό άνδρα που τον είχαν απαγάγει οι Αμερικανοί ή οι πολιτοφύλακες. Ο σύζυγός της ήταν άνεργος και πρόσφατα είχε αρχίσει να καπνίζει όπιο. Ο γάμος τους είχε διαταραχθεί. Ένας αέρας καχυποψίας εγκαταστάθηκε στο σπίτι, που ταίριαζε με τη ζοφερή διάθεση του χωριού.

Έτσι, όταν μια αυτοκινητοπομπή των Ταλιμπάν μπήκε στο Παν Κιλλάι, με άνδρες με μαύρα τουρμπάνια που ύψωναν ψηλές λευκές σημαίες, η ίδια είδε τους επισκέπτες με ενδιαφέρον, ακόμη και με διάθεση συγχώρεσης. Αυτή τη φορά, σκέφτηκε, τα πράγματα μπορεί να είναι διαφορετικά.

Το 2006, στρατεύματα του Ηνωμένου Βασιλείου προσχώρησαν σε ένα διευρυμένο απόσπασμα των Αμερικανικών Δυνάμεων Ειδικών Επιχειρήσεων που επιχειρούσαν για την καταστολή της εξέγερσης στη Σανγκίν. Σύντομα, θυμάται η Σακίρα, «άρχισε η κόλαση». Οι Ταλιμπάν επιτέθηκαν σε περιπόλους, εξαπέλυσαν επιδρομές σε πολεμικά φυλάκια και έστησαν οδοφράγματα. Στην κορυφή ενός λόφου στο Παν Κιλλάι, οι Αμερικανοί επίταξαν το σπίτι ενός βαρόνου ναρκωτικών, μετατρέποντάς το σε ένα συγκρότημα από αμμόσακους, παρατηρητήρια και συρματοπλέγματα. Πριν από τις περισσότερες μάχες, νεαροί Ταλιμπάν επισκέπτονταν τα σπίτια, προειδοποιώντας τους κατοίκους να φύγουν αμέσως. Τότε οι Ταλιμπάν ξεκινούσαν την επίθεσή τους, ο συνασπισμός απαντούσε και η γη έτρεμε.

Μερικές φορές, ακόμη και η φυγή δεν εγγυόταν την ασφάλεια. Κατά τη διάρκεια μιας μάχης, ο Αμπντούλ Σαλάμ, θείος του συζύγου της Σακίρα, κατέφυγε στο σπίτι ενός φίλου του. Αφού τελείωσαν οι μάχες, επισκέφθηκε ένα τζαμί για να προσευχηθεί. Εκεί βρίσκονταν και μερικοί Ταλιμπάν. Μια αεροπορική επιδρομή του συνασπισμού σκότωσε σχεδόν όλους όσους βρίσκονταν μέσα. Την επόμενη μέρα, οι πενθούντες συγκεντρώθηκαν για τις κηδείες· ένα δεύτερο χτύπημα σκότωσε δώδεκα ακόμη άτομα. Μεταξύ των πτωμάτων που επιστράφηκαν στο Παν Κιλλάι ήταν και αυτά του Αμπντούλ Σαλάμ, του ξαδέλφου του και των τριών ανιψιών του, ηλικίας από έξι έως δεκαπέντε ετών.

Από την παιδική της ηλικία η Σακίρα δεν είχε γνωρίσει κανέναν που να είχε πεθάνει από αεροπορική επιδρομή. Ήταν τώρα είκοσι επτά ετών και κοιμόταν ανήσυχα, λες και ανά πάσα στιγμή θα έπρεπε να τρέξει να καλυφθεί. Μια νύχτα, ξύπνησε από έναν θόρυβο που ήταν τόσο δυνατός που αναρωτήθηκε αν το σπίτι γκρεμιζόταν. Ο σύζυγός της εξακολουθούσε να ροχαλίζει και τον καταράστηκε μέσ’ απ’ τα δόντια της. Πήγε με τις μύτες των ποδιών της στην μπροστινή αυλή. Στρατιωτικά οχήματα του Συνασπισμού περνούσαν από μπροστά της, περνώντας πάνω από παλιοσίδερα που ήταν σκορπισμένα μπροστά. Ξύπνησε την οικογένεια. Ήταν πολύ αργά για εκκένωση και η Σακίρα προσευχόταν να μην επιτεθούν οι Ταλιμπάν. Έσπρωξε τα παιδιά στις εσοχές των παραθύρων –μια απεγνωσμένη προσπάθεια να τα προστατέψει σε περίπτωση που ένα χτύπημα προκαλούσε κατάρρευση της στέγης– και τα σκέπασε με βαριές κουβέρτες.

Επιστρέφοντας στην μπροστινή αυλή, η Σακίρα παρατήρησε ένα από τα οχήματα των ξένων να στέκεται ακίνητο. Ένα ζεύγος κεραιών προεξείχε προς τον ουρανό. Θα μας σκοτώσουν, σκέφτηκε. Ανέβηκε στην οροφή και είδε ότι το όχημα ήταν άδειο: οι στρατιώτες το είχαν παρκάρει και είχαν φύγει με τα πόδια. Τους είδε να βαδίζουν πάνω από την πεζογέφυρα και να εξαφανίζονται μέσα στις καλαμιές.

Λίγα χωράφια πιο πέρα, οι Ταλιμπάν και οι ξένοι άρχισαν τους πυροβολισμούς. Για ώρες, η οικογένεια στριμώχτηκε μέσα στο σπίτι. Οι τοίχοι έτρεμαν και τα παιδιά έκλαιγαν. Η Σακίρα έβγαλε τις πάνινες κούκλες της, κούνησε τον Άχμεντ στο στήθος της και ψιθύρισε ιστορίες. Όταν τα όπλα σώπασαν, γύρω στα ξημερώματα, η Σακίρα βγήκε έξω για να ρίξει άλλη μια ματιά. Το όχημα παρέμεινε εκεί, αφύλακτο. Έτρεμε από θυμό. Όλο το χρόνο, περίπου μία φορά το μήνα, υφίστατο αυτόν τον τρόμο. Οι Ταλιμπάν είχαν εξαπολύσει την επίθεση, αλλά το μεγαλύτερο μέρος της οργής της ήταν στραμμένο εναντίον των εισβολέων. Γιατί έπρεπε αυτή και τα παιδιά της να υποφέρουν;

Μια άγρια σκέψη πέρασε από το κεφάλι της. Έτρεξε στο σπίτι και μίλησε με την πεθερά της. Οι στρατιώτες βρίσκονταν ακόμα στην άλλη πλευρά του καναλιού. Η Σακίρα βρήκε μερικά σπίρτα και η πεθερά της άρπαξε ένα μπιτόνι με πετρέλαιο κίνησης. Στο δρόμο, ένας γείτονας έριξε μια ματιά στο μπιτόνι και κατάλαβε, επιστρέφοντας βιαστικά με ένα δεύτερη δοχείο. Η πεθερά της Σακίρα περιέλουσε ένα λάστιχο, μετά άνοιξε το καπό και έβρεξε τη μηχανή. Η Σακίρα άναψε ένα σπίρτο και το έριξε πάνω στο λάστιχο.

Από το σπίτι παρακολουθούσαν τον ουρανό να γίνεται κάτωχρος από τη φωτιά. Πριν περάσει πολύς χρόνος, άκουσαν τον θόρυβο ενός ελικοπτέρου που πλησίαζε από τα νότια. «Έρχεται για μας!» φώναξε η πεθερά της. Ο γαμπρός της Σακίρα, που έμενε μαζί τους, μάζεψε με αγωνία τα παιδιά, αλλά η Σακίρα ήξερε ότι ήταν πολύ αργά. Αν είναι να πεθάνουμε, ας πεθάνουμε στο σπίτι, σκέφτηκε.

Ρίχτηκαν σε μια ρηχή τάφρο στην πίσω αυλή, οι ενήλικες πάνω στα παιδιά. Η γη σείστηκε βίαια, και τότε το ελικόπτερο πέταξε μακριά. Όταν βγήκαν, η Σακίρα είδε ότι οι ξένοι είχαν στοχεύσει το φλεγόμενο όχημα, ώστε κανένα από τα μέρη του να μην πέσει στα χέρια του εχθρού.

Οι γυναίκες του Παν Κιλλάι ήρθαν να συγχαρούν τη Σακίρα· ήταν, όπως είπε μια γυναίκα, «μια ηρωίδα». Αλλά εκείνη δυσκολευόταν να νιώσει υπερηφάνεια, παρά μόνο ανακούφιση. «Σκεφτόμουν ότι δεν θα ξανάρχονταν», είπε. «Και θα είχαμε ειρήνη».

Το 2008, οι Αμερικανοί πεζοναύτες αναπτύχθηκαν στη Σανγκίν, ενισχύοντας τις αμερικανικές ειδικές δυνάμεις και τους στρατιώτες του Ηνωμένου Βασιλείου. Οι δυνάμεις της Βρετανίας ήταν πολιορκημένες· το ένα τρίτο των απωλειών τους στο Αφγανιστάν θα προέρχονταν από τη Σανγκίν, με αποτέλεσμα ορισμένοι στρατιώτες να ονομάσουν την αποστολή «Σάνγκινγκραντ». Η Νιλοφάρ, οκτώ ετών πλέον, μπορούσε να διαισθανθεί τους ρυθμούς του πολέμου. Ρωτούσε τη Σακίρα: «Πότε θα πάμε στο σπίτι της θείας Φαρζάνα;». Η Φαρζάνα ζούσε στην έρημο.

Αλλά το χάος δεν ήταν πάντα προβλέψιμο: ένα απόγευμα, οι ξένοι εμφανίστηκαν και πάλι πριν προλάβει κανείς να διαφύγει, και η οικογένεια έτρεξε στο χαντάκι της πίσω αυλής. Λίγες πόρτες πιο κάτω, η σύζυγος και τα παιδιά του αείμνηστου Αμπντούλ Σαλάμ έκαναν το ίδιο, αλλά ένας όλμος σκότωσε τη δεκαπεντάχρονη κόρη του, Μπορ Τζάνα.

Και οι δύο πλευρές του πολέμου κατέβαλαν προσπάθειες να αποφύγουν τους θανάτους αμάχων. Εκτός από την έκδοση προειδοποιήσεων για εκκένωση, οι Ταλιμπάν ενημέρωναν τους χωρικούς για το ποιες περιοχές ήταν γεμάτες με αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς και έκλειναν τους δρόμους για την κυκλοφορία των πολιτών όταν στόχευαν αυτοκινητοπομπές. Ο συνασπισμός ανέπτυξε βόμβες κατευθυνόμενες με λέιζερ, χρησιμοποίησε μεγάφωνα για να προειδοποιήσει τους χωρικούς για τις μάχες και έστειλε ελικόπτερα πριν από τη μάχη. «Έριχναν φυλλάδια που έλεγαν: “Μείνετε στα σπίτια σας! Σώστε τους εαυτούς σας!”» θυμάται η Σακίρα. Ωστόσο, σε έναν πόλεμο που διεξήχθη σε λασπότοπους γεμάτους ζωή, πουθενά δεν υπήρχε πραγματικά ασφάλεια και ένας εξαιρετικός αριθμός αμάχων έχασε τη ζωή του. Μερικές φορές, οι απώλειες αυτές προκαλούσαν ευρεία καταδίκη, όπως όταν μια ρουκέτα του ΝΑΤΟ έπληξε πλήθος χωρικών στο Σανγκίν το 2010, σκοτώνοντας πενήντα δύο άτομα. Αλλά η συντριπτική πλειοψηφία των περιστατικών αφορούσε έναν ή δύο θανάτους· ανώνυμες ζωές που δεν αναφέρθηκαν ποτέ, δεν καταγράφηκαν ποτέ από επίσημες οργανώσεις και, ως εκ τούτου, δεν προσμετρήθηκαν ποτέ ως μέρος του αριθμού των αμάχων του πολέμου.

Με αυτόν τον τρόπο, οι τραγωδίες της Σακίρα αυξήθηκαν. Ο Μουχάμμαντ, ένας δεκαπεντάχρονος ξάδελφος: σκοτώθηκε από ένα μπουζζμπουζζάκ, ένα drone, ενώ οδηγούσε τη μοτοσικλέτα του μέσα στο χωριό με έναν φίλο του. «Αυτός ο ήχος ήταν παντού», θυμάται η Σακίρα. «Όταν τον ακούγαμε, τα παιδιά άρχιζαν να κλαίνε και δεν μπορούσα να τα παρηγορήσω».

Ο Μουχάμμαντ Ουαλί, ένας ενήλικος ξάδελφος: Οι κάτοικοι του χωριού έλαβαν οδηγίες από τις δυνάμεις του συνασπισμού να μείνουν μέσα στα σπίτια τους για τρεις ημέρες καθώς διεξήγαγαν μια επιχείρηση, αλλά μετά τη δεύτερη ημέρα το πόσιμο νερό είχε εξαντληθεί και ο Ουαλί αναγκάστηκε να τολμήσει να βγει έξω. Τον πυροβόλησαν.

Ο Χαν Μουχάμμαντ, επτάχρονος ξάδελφος: Η οικογένειά του διέφευγε από μια σύγκρουση με αυτοκίνητο όταν πλησίασε κατά λάθος σε θέση του συνασπισμού· το αυτοκίνητο δέχθηκε βομβαρδισμό, σκοτώνοντάς τον.

Ο Μπορ Αγά, δωδεκάχρονος ξάδελφος: Έκανε βραδινή βόλτα όταν σκοτώθηκε από πυρά από βάση της Αφγανικής Εθνικής Αστυνομίας. Το επόμενο πρωί, ο πατέρας του επισκέφθηκε τη βάση, σοκαρισμένος και αναζητώντας απαντήσεις, και του είπαν ότι το αγόρι είχε προειδοποιηθεί προηγουμένως να μην περιπλανιέται κοντά στην εγκατάσταση. «Ο διοικητής τους έδωσε εντολή να τον σημαδέψουν», θυμήθηκε ο πατέρας του.

Ο Αμανουλλάχ, ένας δεκαεξάχρονος ξάδελφος: Εργαζόταν στα χωράφια όταν έγινε στόχος ελεύθερου σκοπευτή του αφγανικού στρατού. Κανείς δεν έδωσε εξηγήσεις και η οικογένεια φοβόταν να πλησιάσει τη βάση του στρατού και να ρωτήσει.

Ο Άχμεντ, ένας ενήλικας ξάδελφος: Μετά από μια κουραστική μέρα στα χωράφια, κατευθυνόταν προς το σπίτι του, μεταφέροντας ένα ζεστό πιάτο, όταν χτυπήθηκε από τις δυνάμεις του συνασπισμού. Η οικογένεια πιστεύει ότι οι ξένοι μπέρδεψαν το ζεστό πιάτο με αυτοσχέδιο εκρηκτικό μηχανισμό.

Ο Νιαματουλλάχ, αδελφός του Άχμεντ: Καθώς προσπαθούσε να διαφύγει, πυροβολήθηκε από ένα μπουζζμπουζζάκ.

Ο Γκουλ Άχμεντ, θείος του συζύγου της Σακίρα: Ήθελε να ξεκινήσει νωρίς τη μέρα του, γι’ αυτό ζήτησε από τους γιους του να του φέρουν το πρωινό του στα χωράφια. Όταν έφτασαν, βρήκαν το πτώμα του. Μάρτυρες είπαν ότι είχε συναντήσει μια περίπολο του συνασπισμού. Οι στρατιώτες «τον άφησαν εκεί, σαν ζώο», είπε η Σακίρα.

Ολόκληροι κλάδοι του οικογενειακού δέντρου της Σακίρα, από τους θείους που της έλεγαν ιστορίες μέχρι τα ξαδέρφια που έπαιζαν μαζί της στις σπηλιές, εξαφανίστηκαν. Συνολικά, έχασε δεκαέξι μέλη της οικογένειάς της. Αναρωτήθηκα αν το ίδιο συνέβαινε και με άλλες οικογένειες στο Παν Κιλλάι. Πήρα δείγμα από δώδεκα τυχαία νοικοκυριά στο χωριό και έκανα παρόμοιες έρευνες σε άλλα χωριά, για να βεβαιωθώ ότι το Παν Κιλλάι δεν αποτελούσε εξαίρεση. Για κάθε οικογένεια κατέγραψα τα ονόματα των νεκρών, διασταυρώνοντας τις περιπτώσεις με πιστοποιητικά θανάτου και μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων. Κατά μέσο όρο, διαπίστωσα ότι κάθε οικογένεια έχασε δέκα έως δώδεκα αμάχους σε αυτό που οι ντόπιοι αποκαλούν αμερικανικό πόλεμο.

Αυτή η κλίμακα πόνου ήταν άγνωστη σε μια πολυσύχναστη μητρόπολη όπως η Καμπούλ, όπου οι πολίτες απολάμβαναν σχετική ασφάλεια. Αλλά σε θύλακες της υπαίθρου όπως η Σανγκίν, οι αδιάκοπες δολοφονίες αμάχων οδήγησαν πολλούς Αφγανούς να στραφούν προς τους Ταλιμπάν. Μέχρι το 2010, πολλά νοικοκυριά στα χωριά των Ισακζάι είχαν γιους στους Ταλιμπάν, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν ενταχθεί απλώς για να προστατευτούν ή για να πάρουν εκδίκηση· το κίνημα είχε ενσωματωθεί στη ζωή της Σανγκίν πιο βαθιά απ’ ό,τι τη δεκαετία του ’90. Τώρα, όταν η Σακίρα και οι φίλοι της συζητούσαν για τους Ταλιμπάν, συζητούσαν για τους δικούς τους φίλους, γείτονες και αγαπημένους τους.

Ορισμένοι Βρετανοί αξιωματικοί επί τόπου άρχισαν να ανησυχούν ότι οι ΗΠΑ σκότωναν πάρα πολλούς αμάχους και άσκησαν ανεπιτυχώς πιέσεις για την απομάκρυνση των αμερικανικών ειδικών δυνάμεων από την περιοχή. Στη θέση τους, κατέφθασαν στη Χελμάντ στρατεύματα από όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων Αυστραλών, Καναδών και Δανών. Αλλά οι χωρικοί δεν μπορούσαν να καταλάβουν τη διαφορά· γι’ αυτούς, οι κατακτητές ήταν απλώς «Αμερικανοί». Η Παζάρο, η γυναίκα από ένα κοντινό χωριό, θυμάται: «Υπήρχαν δύο τύποι ανθρώπων, ένας με μαύρα πρόσωπα και ένας με ροζ πρόσωπα. Όταν τους βλέπαμε, τρομάζαμε». Ο συνασπισμός παρουσίαζε τους ντόπιους ως διψασμένους για απελευθέρωση από τους Ταλιμπάν, αλλά μια απόρρητη έκθεση των μυστικών υπηρεσιών του 2011 περιέγραφε τις αντιλήψεις της κοινότητας για τις δυνάμεις του συνασπισμού ως «δυσμενείς», με τους χωρικούς να προειδοποιούν ότι, αν ο συνασπισμός «δεν έφευγε από την περιοχή, οι ντόπιοι κάτοικοι θα αναγκάζονταν να την εκκενώσουν».

Σε απάντηση, ο συνασπισμός στράφηκε στη στρατηγική «καρδιές και μυαλά» για την καταπολέμηση των εξεγέρσεων. Αλλά οι προσπάθειες των ξένων να ενταχθούν στον πληθυσμό ήταν χονδροειδείς: συχνά καταλάμβαναν σπίτια, εκθέτοντας ακόμη περισσότερο τους χωρικούς σε διασταυρούμενα πυρά. «Ερχόντουσαν με τη βία, χωρίς να πάρουν άδεια από εμάς», μου είπε η Παστάνα, μια γυναίκα από ένα άλλο χωριό της Σανγκίν. «Μερικές φορές εισέβαλαν στο σπίτι μας, έσπαγαν όλα τα παράθυρα και έμεναν όλη τη νύχτα. Έπρεπε να φύγουμε, σε περίπτωση που οι Ταλιμπάν τους πυροβολούσαν». Η Μαρζία, μια γυναίκα από το Παν Κιλλάι, θυμάται: «Οι Ταλιμπάν έριχναν μερικούς πυροβολισμούς, αλλά οι Αμερικανοί απαντούσαν με όλμους». Ένας όλμος έπεσε στο σπίτι της πεθεράς της. Η ίδια επέζησε, είπε η Μαρζία, αλλά έκτοτε «έχασε τον έλεγχο του εαυτού της»· διαρκώς «φωνάζει σε πράγματα που δεν μπορούμε να δούμε, σε φαντάσματα».

Με την προσέγγιση «καρδιά και μυαλό» να αποτυγχάνει, ορισμένοι αξιωματούχοι του ΝΑΤΟ προσπάθησαν να πείσουν τους διοικητές των Ταλιμπάν να αλλάξουν στρατόπεδο. Το 2010, μια ομάδα διοικητών των Ταλιμπάν της Σανγκίν, σε συνεργασία με τους Βρετανούς, υποσχέθηκαν να αλλάξουν πλευρά με αντάλλαγμα τη βοήθεια προς τις τοπικές κοινότητες. Όμως, όταν οι ηγέτες των Ταλιμπάν συναντήθηκαν για να ξεκαθαρίσουν το δικό τους μέρος της συμφωνίας, οι αμερικανικές δυνάμεις ειδικών επιχειρήσεων –ενεργώντας ανεξάρτητα– βομβάρδισαν τη συγκέντρωση, σκοτώνοντας την κορυφαία προσωπικότητα των Ταλιμπάν που βρισκόταν πίσω από το ειρηνευτικό άνοιγμα.

Οι πεζοναύτες εγκατέλειψαν τελικά τη Σανγκίν το 2014· ο αφγανικός στρατός κράτησε τις θέσεις του για τρία χρόνια, έως ότου οι Ταλιμπάν έθεσαν υπό τον έλεγχό τους το μεγαλύτερο μέρος της κοιλάδας. Οι ΗΠΑ απομάκρυναν από αέρος τα στρατεύματα του αφγανικού στρατού και ισοπέδωσαν πολλά κυβερνητικά συγκροτήματα, αφήνοντας, όπως περιγράφεται επιδοκιμαστικά σε ανακοίνωση του ΝΑΤΟ, μόνο «ερείπια και χώμα». Η αγορά της Σανγκίν είχε εξαλειφθεί με αυτόν τον τρόπο. Όταν η Σακίρα είδε για πρώτη φορά τα κατεστραμμένα καταστήματα, είπε στον σύζυγό της: «Δεν άφησαν τίποτα για μας».

Παρόλα αυτά, μια αίσθηση αισιοδοξίας κυρίευσε το Παν Κιλλάι. Ο σύζυγος της Σακίρα έσφαξε ένα πρόβατο για να γιορτάσει το τέλος του πολέμου και η οικογένεια συζήτησε για την ανακαίνιση του κήπου. Η πεθερά της μίλησε για τις μέρες πριν από τους Ρώσους και τους Αμερικανούς, όταν οι οικογένειες έκαναν πικνίκ κατά μήκος του καναλιού, οι άντρες ξάπλωναν στη σκιά των ροδακινιών και οι γυναίκες κοιμόντουσαν στις ταράτσες κάτω από τα αστέρια.

Όμως το 2019, καθώς οι ΗΠΑ είχαν συνομιλίες με τους ηγέτες των Ταλιμπάν στη Ντόχα του Κατάρ, η αφγανική κυβέρνηση και οι αμερικανικές δυνάμεις κινήθηκαν από κοινού για τελευταία φορά εναντίον της Σανγκίν. Εκείνο τον Ιανουάριο, εξαπέλυσαν ίσως την πιο καταστροφική επίθεση που γνώρισε η κοιλάδα σε ολόκληρο τον πόλεμο. Η Σακίρα και άλλοι χωρικοί κατέφυγαν στην έρημο, αλλά δεν μπόρεσαν όλοι να διαφύγουν. Ο Άχμεντ Νουρ Μοχάμμαντ, ιδιοκτήτης επιχείρησης καρτοτηλεφώνων, αποφάσισε να καθυστερήσει την εκκένωση, επειδή οι δίδυμοι γιοι του ήταν άρρωστοι. Η οικογένειά του πήγε για ύπνο υπό τον μακρινό ήχο του πυροβολικού. Εκείνη τη νύχτα, μια αμερικανική βόμβα έπεσε στο δωμάτιο όπου κοιμόντουσαν τα δίδυμα αγόρια, σκοτώνοντάς τα. Μια δεύτερη βόμβα χτύπησε ένα διπλανό δωμάτιο, σκοτώνοντας τον πατέρα του Μοχάμμαντ και πολλούς άλλους, οκτώ από αυτούς παιδιά.

Την επόμενη μέρα, στην κηδεία, ένα άλλο αεροπορικό χτύπημα σκότωσε έξι πενθούντες. Σε ένα κοντινό χωριό, ένα αεροσκάφος χτύπησε τρία παιδιά. Την επόμενη μέρα, άλλα τέσσερα παιδιά σκοτώθηκαν. Κάπου αλλού στη Σανγκίν, μια αεροπορική επιδρομή έπληξε ένα ισλαμικό σχολείο, σκοτώνοντας ένα παιδί. Μια εβδομάδα αργότερα, δώδεκα καλεσμένοι σε γάμο σκοτώθηκαν σε αεροπορική επιδρομή.

Μετά τους βομβαρδισμούς, ο αδελφός του Μοχάμμαντ ταξίδεψε στην Κανταχάρ για να καταγγείλει τις σφαγές στα Ηνωμένα Έθνη και στην αφγανική κυβέρνηση. Όταν δεν αποδόθηκε δικαιοσύνη, προσχώρησε στους Ταλιμπάν.

Με τη δύναμη μιας αστείρευτης, όπως φαίνεται, προσφοράς νεοσύλλεκτων, οι Ταλιμπάν δεν δυσκολεύτηκαν να ξεπεράσουν του συνασπισμού. Όμως, αν και η εξέγερση έφερε τελικά ειρήνη στην αφγανική ύπαιθρο, είναι μια ειρήνη ερήμωσης: πολλά χωριά είναι ερείπια. Η ανοικοδόμηση θα είναι μια πρόκληση, αλλά μια μεγαλύτερη δοκιμασία θα είναι να ξορκιστούν οι μνήμες των δύο τελευταίων δεκαετιών. «Η κόρη μου ξυπνάει ουρλιάζοντας ότι έρχονται οι Αμερικανοί», είπε η Παζάρο. «Πρέπει να της μιλάμε συνέχεια χαμηλόφωνα και να της λέμε: “Όχι, όχι, δεν θα επιστρέψουν”».

Οι Ταλιμπάν αποκαλούν την επικράτειά τους Ισλαμικό Εμιράτο του Αφγανιστάν και ισχυρίζονται ότι, μόλις φύγουν οι ξένοι, θα ηγηθούν μιας εποχής ήρεμης σταθερότητας. Καθώς η αφγανική κυβέρνηση κατέρρεε αυτό το καλοκαίρι, ταξίδεψα στην επαρχία Χελμάντ –την de facto πρωτεύουσα του εμιράτου– για να δω πώς θα μπορούσε να μοιάζει ένα μετα-αμερικανικό Αφγανιστάν.

Αναχώρησα από τη Λασκάρ Γκαχ, η οποία παρέμεινε υπό κυβερνητικό έλεγχο. Στα περίχωρα βρισκόταν ένα ογκώδες τσιμεντένιο κτίριο με μια αφγανική κυβερνητική σημαία, πέρα από αυτό το σημείο ελέγχου, η εξουσία της Καμπούλ εξαφανιζόταν. Ένα φορτηγάκι δούλευε στο ρελαντί εκεί κοντά· στην καρότσα του στοιβάζονταν μισή ντουζίνα μέλη των Σανγκόριαν, μιας επίφοβης πολιτοφυλακής που πληρωνόταν από την αφγανική υπηρεσία πληροφοριών, η οποία υποστηριζόταν από τη C.I.A. Δύο από τους μαχητές έμοιαζαν να μην είναι μεγαλύτεροι από δώδεκα ετών.

Ήμουν μαζί με δύο ντόπιους σε μια φθαρμένη Corolla και περάσαμε το σημείο ελέγχου χωρίς να μας πάρουν χαμπάρι. Σύντομα, βρισκόμασταν σε έναν άδενδρο ορίζοντα καμμένης γης, χωρίς σχεδόν καθόλου δρόμο στο πέρασμά μας. Περάσαμε από εγκαταλελειμμένα φυλάκια του αφγανικού στρατού και της αστυνομίας που είχαν χτίσει οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί. Πέρα από αυτά ξεπρόβαλλε μια σειρά από κυκλικές οχυρώσεις από λάσπη, με έναν μοναχικό ελεύθερο σκοπευτή των Ταλιμπάν ξαπλωμένο μπρούμυτα. Λευκές σημαίες κυμάτιζαν πίσω του, δηλώνοντας την πύλη προς το Ισλαμικό Εμιράτο.

Η πιο εντυπωσιακή διαφορά μεταξύ της χώρας των Ταλιμπάν και του κόσμου που είχαμε αφήσει πίσω μας ήταν η έλλειψη ενόπλων. Στο Αφγανιστάν, είχα συνηθίσει σε αστυνομικούς με μάτια βαμμένα με κοχλ και φαρδιά παντελόνια, σε πολιτοφύλακες με μαντίλες, σε πράκτορες των μυστικών υπηρεσιών που επιθεωρούσαν αυτοκίνητα. Ωστόσο, σπάνια περνούσαμε από σημείο ελέγχου των Ταλιμπάν, και όταν το κάναμε, οι μαχητές εξέταζαν το αυτοκίνητο με επιπολαιότητα. «Όλοι φοβούνται τους Ταλιμπάν», είπε γελώντας ο οδηγός μου. «Τα σημεία ελέγχου είναι στις καρδιές μας».

Αν κι o κόσμος φοβόταν τους νέους του κυβερνήτες, συγχρωτιζόταν επίσης μαζί τους. Εδώ και εκεί, ομάδες χωρικών κάθονταν κάτω από πέργκολες στην άκρη του δρόμου, πίνοντας τσάι με τους Ταλίμπ. Η ύπαιθρος ανοιγόταν καθώς τρέχαμε κατά μήκος ενός χωματόδρομου στην αγροτική Σανγκίν. Στο κανάλι, αγόρια έκαναν αγώνες κολύμβησης, άνδρες του χωριού και Ταλιμπάν βουτούσαν τα πόδια τους στο τιρκουάζ νερό. Περάσαμε μέσα από καταπράσινες καλλιεργήσιμες εκτάσεις κάτω από θόλους οπωροφόρων δέντρων. Ομάδες γυναικών περπατούσαν κατά μήκος ενός δρόμου της αγοράς και δύο κορίτσια έκαναν σκοινάκι με τσαλακωμένα φουστάνια.

Πλησιάσαμε στο Γκερέσκ, που τότε ήταν υπό κυβερνητική εξουσία. Επειδή η πόλη ήταν το πιο επικερδές σημείο είσπραξης διοδίων στην περιοχή, έλεγαν ότι όποιος την κατείχε ήλεγχε όλη τη Χελμάντ. Οι Ταλιμπάν είχαν εξαπολύσει επίθεση και οι κρότοι του πυροβολικού αντηχούσαν στην πεδιάδα. Ένα πλήθος οικογενειών, με τα γαϊδουράκια τους κουρασμένα κάτω από το βάρος γιγάντιων δεμάτων, διέφευγαν από κάτι που έλεγαν ότι ήταν αεροπορικές επιδρομές. Στην άκρη του δρόμου, μια γυναίκα με μπλε μπούρκα στεκόταν με ένα καροτσάκι· μέσα σε αυτό βρισκόταν ένα τυλιγμένο πτώμα. Κάποιοι Ταλιμπάν είχαν συγκεντρωθεί στην κορυφή ενός λόφου, κατεβάζοντας έναν πεσόντα σύντροφό τους σε τάφο.

Συνάντησα τον Ουακίλ, έναν διοικητή των Ταλιμπάν με γυαλιά. Όπως πολλοί μαχητές που συνάντησα, προερχόταν από οικογένεια αγροτών, είχε σπουδάσει μερικά χρόνια σε ιερατική σχολή και είχε χάσει δεκάδες συγγενείς από τα χέρια του Αμίρ Ντάντο, της 93ης Μεραρχίας και των Αμερικανών. Συζήτησε τις συμφορές που έπεσαν στην οικογένειά του χωρίς μνησικακία, σαν ο αμερικανικός πόλεμος να ήταν η φυσική τάξη πραγμάτων. Τριάντα ετών, είχε αποκτήσει τον βαθμό του αφού ένας μεγαλύτερος αδελφός του, διοικητής των Ταλιμπάν, σκοτώθηκε στη μάχη. Δεν είχε φύγει σχεδόν ποτέ από τη Χελμάντ, και το πρόσωπό του φωτίστηκε από το δέος στη σκέψη της κατάληψης του Γκερέσκ, μιας πόλης από την οποία ζούσε σε απόσταση χιλιομέτρων, αλλά δεν είχε καταφέρει να την επισκεφθεί εδώ και είκοσι χρόνια. «Ξέχνα το γράψιμό σου», γέλασε καθώς κρατούσα σημειώσεις. «Έλα να με δεις να καταλαμβάνω την πόλη!» Παρακολουθώντας ένα ελικόπτερο που γλιστρούσε στον ορίζοντα, αρνήθηκα. Εκείνος έφυγε τρέχοντας. Μια ώρα αργότερα, μια εικόνα εμφανίστηκε στο τηλέφωνό μου με τον Ουακίλ να κατεβάζει την αφίσα ενός μέλους της κυβέρνησης που συνδεόταν με την 93η Μεραρχία. Το Γκερέσκ είχε πέσει.

Στο σπίτι του περιφερειακού κυβερνήτη των Ταλιμπάν, μια ομάδα Ταλίμπ καθόταν και έτρωγε μπάμιες και ναάν, προσφορά του χωριού. Τους ρώτησα για τα σχέδιά τους όταν τελειώσει ο πόλεμος. Οι περισσότεροι είπαν ότι θα επέστρεφαν στη γεωργία ή θα συνέχιζαν τη θρησκευτική εκπαίδευση. Είχα πετάξει στο Αφγανιστάν από το Ιράκ, γεγονός που εντυπωσίασε τον Χαμίντ, έναν νεαρό διοικητή. Είπε ότι ονειρευόταν να δει τα ερείπια της Βαβυλώνας και ρώτησε: «Πιστεύετε ότι, όταν τελειώσει αυτό, θα μου δώσουν βίζα;».

Ήταν σαφές ότι οι Ταλιμπάν είναι διχασμένοι σχετικά με το τι θα συμβεί στη συνέχεια. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μου, δεκάδες μέλη από διάφορα μέρη του Αφγανιστάν πρόβαλαν εντυπωσιακά αντικρουόμενα οράματα για το Εμιράτο τους. Πολιτικά σκεπτόμενοι Ταλίμπ που έχουν ζήσει στο εξωτερικό και διατηρούν σπίτια στη Ντόχα ή στο Πακιστάν μου είπαν –ίσως με υπολογισμό– ότι έχουν μια πιο κοσμοπολίτικη προοπτική από ό,τι πριν. Ένας σπουδαστής που είχε περάσει μεγάλο μέρος των τελευταίων δύο δεκαετιών πηγαινοερχόμενος μεταξύ Χελμάντ και Πακιστάν είπε: «Υπήρχαν πολλά λάθη που κάναμε τη δεκαετία του ’90. Τότε, δεν γνωρίζαμε για τα ανθρώπινα δικαιώματα, την εκπαίδευση, την πολιτική, απλά τα πήραμε όλα με τη βία. Αλλά τώρα καταλαβαίνουμε». Στο ρόδινο σενάριο του σπουδαστή, οι Ταλιμπάν θα μοιράζονται υπουργεία με πρώην εχθρούς, τα κορίτσια θα πηγαίνουν σχολείο και οι γυναίκες θα εργάζονται «πλάι πλάι» με τους άνδρες.

Ωστόσο, στη Χελμάντ ήταν δύσκολο να βρει κανείς τέτοιου είδους Ταλίμπ. Πιο χαρακτηριστικός ήταν ο Χαμντουλλάχ, ένας στενόμυαλος διοικητής που έχασε δώδεκα μέλη της οικογένειάς του στον αμερικανικό πόλεμο και μετρούσε τη ζωή του με γάμους, κηδείες και μάχες. Είπε ότι η κοινότητά του είχε υποφέρει πολύ σκληρά για να μοιραστεί ποτέ την εξουσία και ότι η δίνη των προηγούμενων είκοσι ετών προσέφερε μόνο μία λύση: το status quo ante. Μου είπε, με υπερηφάνεια, ότι σκόπευε να συμμετάσχει στην πορεία των Ταλιμπάν προς την Καμπούλ, μια πόλη που δεν είχε δει ποτέ. Υπολόγιζε ότι θα έφτανε εκεί στα μέσα Αυγούστου.

Στο πιο ευαίσθητο ζήτημα στη ζωή του χωριού –τα δικαιώματα των γυναικών– άνδρες σαν κι αυτόν δεν έχουν μετακινηθεί. Σε πολλές περιοχές της αγροτικής Χελμάντ, οι γυναίκες απαγορεύεται να επισκέπτονται την αγορά. Όταν μια γυναίκα από τη Σανγκίν αγόρασε πρόσφατα μπισκότα για τα παιδιά της στο παζάρι, οι Ταλιμπάν χτύπησαν την ίδια, τον σύζυγό της και τον καταστηματάρχη. Μέλη των Ταλιμπάν μου είπαν ότι σχεδίαζαν να επιτρέψουν στα κορίτσια να φοιτήσουν σε μαντράσες, αλλά μόνο μέχρι την εφηβεία. Όπως και πριν, στις γυναίκες θα απαγορευόταν η απασχόληση, εκτός από τη μαιευτική. Η Παζάρο είπε με λύπη: «Δεν έχουν αλλάξει καθόλου».

Ταξιδεύοντας μέσα στη Χελμάντ, δεν μπορούσα να δω σχεδόν κανένα σημάδι των Ταλιμπάν ως κράτος. Σε αντίθεση με άλλα αντάρτικα κινήματα, οι Ταλιμπάν δεν είχαν προσφέρει ουσιαστικά καμία ανοικοδόμηση, καμία κοινωνική υπηρεσία πέρα από τα σκληρά δικαστήριά τους. Δεν ανέχονται καμία αντιπολίτευση: στο Παν Κιλλάι, οι Ταλιμπάν εκτέλεσαν έναν χωρικό που λεγόταν Σαϊστά Γκούλ, αφού έμαθαν ότι είχε προσφέρει ψωμί σε μέλη του αφγανικού στρατού. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί κάτοικοι της Χελμάντ φάνηκε να προτιμούν την κυριαρχία των Ταλιμπάν, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών που πήρα συνέντευξη. Ήταν σαν το κίνημα (των Ταλιμπάν) αποκλειστικά και μόνο μέσα από τις παταγώδεις αποτυχίες των αντιπάλων του. Για τους ντόπιους, η ζωή υπό τις συμμαχικές δυνάμεις και τους Αφγανούς συμμάχους τους ήταν καθαρός κίνδυνος· ακόμη και το να πίνεις τσάι σε ένα ηλιόλουστο χωράφι ή να πηγαίνεις με το αυτοκίνητο στο γάμο της αδελφής σου, ήταν ένα δυνητικά θανατηφόρο ρίσκο. Αυτό που προσέφεραν οι Ταλιμπάν έναντι των αντιπάλων τους ήταν ένα απλό πάρε-δώσε: Υπακούστε μας και δεν θα σας σκοτώσουμε.

Αυτός ο ζοφερός υπολογισμός πλανιόταν πάνω από κάθε συζήτηση που είχα με τους χωρικούς. Στο χωριουδάκι Γιαχ Τσαλ, συνάντησα τα ερείπια ενός φυλακίου του αφγανικού στρατού που είχε πρόσφατα καταληφθεί από τους Ταλιμπάν. Το μόνο που είχε απομείνει ήταν σωροί από παλιοσίδερα, καλώδια, καυτές πλάκες, χαλίκι. Το επόμενο πρωί, οι χωρικοί κατέβηκαν στο φυλάκιο, ψάχνοντας για κάτι να πουλήσουν. Ο Αμπντούλ Ραχμάν, ένας αγρότης, έψαχνε στα σκουπίδια με τον μικρό του γιο, όταν ένα αεροσκάφος του αφγανικού στρατού εμφανίστηκε στον ορίζοντα. Πετούσε τόσο χαμηλά, θυμάται, που «ακόμη και τα Καλάσνικοφ θα μπορούσαν να το πυροβολήσουν». Αλλά δεν υπήρχαν Ταλιμπάν τριγύρω, μόνο πολίτες. Το καναντέρ πυροβόλησε και οι χωρικοί άρχισαν να πέφτουν δεξιά και αριστερά. Στη συνέχεια έκανε κύκλους πίσω, συνεχίζοντας την επίθεση. «Υπήρχαν πολλά πτώματα στο έδαφος, που αιμορραγούσαν και βογκούσαν», είπε ένας άλλος μάρτυρας. «Πολλά μικρά παιδιά». Σύμφωνα με τους χωρικούς, τουλάχιστον πενήντα άμαχοι σκοτώθηκαν.

Αργότερα, μίλησα στο τηλέφωνο με έναν πιλότο ελικοπτέρου του αφγανικού στρατού που μόλις είχε αντικαταστήσει αυτόν που επιτέθηκε στο φυλάκιο. Μου είπε: «Ρώτησα το πλήρωμα γιατί το έκαναν αυτό και μου είπαν: «Ξέραμε ότι ήταν πολίτες, αλλά το Camp Bastion» –μια πρώην βρετανική βάση που είχε παραδοθεί στους Αφγανούς– «έδωσε εντολή να τους σκοτώσουμε όλους.» Καθώς μιλούσαμε, ελικόπτερα του αφγανικού στρατού πυροβολούσαν την πολυσύχναστη κεντρική αγορά του Γκερέσκ, σκοτώνοντας δεκάδες πολίτες. Ένας αξιωματούχος μιας διεθνούς οργάνωσης που εδρεύει στη Χελμάντ δήλωσε: «Όταν οι κυβερνητικές δυνάμεις χάνουν μια περιοχή, παίρνουν εκδίκηση από τους αμάχους». Ο πιλότος του ελικοπτέρου το παραδέχτηκε αυτό, προσθέτοντας: «Το κάνουμε με εντολή του Σαμί Σαντάτ».

Ο στρατηγός Σαμί Σαντάτ ήταν επικεφαλής ενός από τα επτά σώματα του αφγανικού στρατού. Σε αντίθεση με τη γενιά των ισχυρών ανδρών σαν τον Αμίρ Ντάντο, οι οποίοι ήταν επαρχιώτες και αγράμματοι, ο Σαντάτ απέκτησε μεταπτυχιακό στη στρατηγική διαχείριση και διοίκηση, από σχολή στο Ηνωμένο Βασίλειο και σπούδασε στη Στρατιωτική Ακαδημία του ΝΑΤΟ, στο Μόναχο. Κατείχε τη στρατιωτική του θέση, ενώ παράλληλα ήταν διευθύνων σύμβουλος της Blue Sea Logistics, μιας εταιρείας με έδρα την Καμπούλ που προμήθευε τις δυνάμεις κατά των Ταλιμπάν με τα πάντα, από ανταλλακτικά ελικοπτέρων μέχρι θωρακισμένα τακτικά οχήματα. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μου στη Χελμάντ, τα Blackhawks υπό τη διοίκησή του διέπρατταν σφαγές σχεδόν καθημερινά: δώδεκα Αφγανοί σκοτώθηκαν ενώ έψαχναν για παλιοσίδερα σε μια πρώην βάση έξω από τη Σανγκίν· σαράντα σκοτώθηκαν σε ένα σχεδόν πανομοιότυπο περιστατικό στο εγκαταλελειμμένο στρατόπεδο Ουαλίντ· είκοσι άνθρωποι, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν γυναίκες και παιδιά, σκοτώθηκαν από αεροπορικές επιδρομές στο παζάρι του Γκερέσκ· Αφγανοί στρατιώτες που κρατούνταν αιχμάλωτοι από τους Ταλιμπάν σε έναν σταθμό παραγωγής ενέργειας έγιναν στόχος και σκοτώθηκαν από τους ίδιους τους συντρόφους τους σε μια αεροπορική επιδρομή. (Ο Σαντάτ απέρριψε επανειλημμένα αιτήματα για να σχολιάσει το γεγονός).

Μια μέρα πριν από τη σφαγή στο φυλάκιο Γιαχ Τσαλ, το CNN μετέδωσε μια συνέντευξη του στρατηγού Σαντάτ. «Η Χελμάντ είναι όμορφη, αν είναι ειρηνική, μπορεί να έρθει ο τουρισμός», είπε. Οι στρατιώτες του είχαν υψηλό ηθικό, εξήγησε, και ήταν σίγουροι ότι θα νικούσαν τους Ταλιμπάν. Ο παρουσιαστής εμφανίστηκε ανακουφισμένος. «Φαίνεστε πολύ αισιόδοξος», είπε. «Είναι καθησυχαστικό να το ακούω αυτό».

Έδειξα τη συνέντευξη στον Μοχάμμεντ Ουαλί, έναν πωλητή καροτσιών σε ένα χωριό κοντά στη Λασκάρ Γκαχ. Λίγες ημέρες μετά τη σφαγή στο Γιαχ Τσαλ, οι κυβερνητικές πολιτοφυλακές στην περιοχή του παραδόθηκαν στους Ταλιμπάν. Τα Blackhawks του στρατηγού Σαντάτ άρχισαν να επιτίθονται σε σπίτια, εμφανώς τυχαία. Πυροβόλησαν το σπίτι του Ουαλί και η κόρη του χτυπήθηκε στο κεφάλι από θραύσματα και πέθανε. Ο αδελφός του όρμησε στην αυλή, κρατώντας το άψυχο σώμα του κοριτσιού προς τα ελικόπτερα, φωνάζοντας: «Είμαστε άμαχοι!». Τα ελικόπτερα σκότωσαν αυτόν και τον γιο του Ουαλί. Η σύζυγός του έχασε το πόδι της και μια άλλη κόρη του βρίσκεται σε κώμα. Καθώς ο Ουαλί παρακολουθούσε το απόσπασμα του CNN, έκλαιγε με λυγμούς. «Γιατί το κάνουν αυτό;» αναρωτήθηκε. «Μας κοροϊδεύουν;»

Το 2006, οι Ταλιμπάν, μέσα σε λίγες ώρες σκότωσαν τριάντα δύο φίλους και συγγενείς του Αμίρ Ντάντο, συμπεριλαμβανομένου του γιου του. Τρία χρόνια αργότερα, σκότωσαν τον ίδιο τον πολέμαρχο –ο οποίος μέχρι τότε είχε μπει στο κοινοβούλιο– με έκρηξη στην άκρη του δρόμου. Ο συντονιστής της δολοφονίας προερχόταν από το Παν Κιλλάι. Υπό ένα πρίσμα, η επίθεση είχε το χαρακτήρα ενός φονταμενταλιστικού αντάρτικου που πολεμά μια διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση· υπό ένα άλλο, μια εκστρατεία εκδίκησης από εξαθλιωμένους χωρικούς εναντίον του πρώην βασανιστή τους· ή ένα ξέσπασμα σε έναν μακροχρόνιο φυλετικό πόλεμο· ή ένα χτύπημα ενός καρτέλ ναρκωτικών εναντίον μιας αντίπαλης οργάνωσης. Όλες αυτές οι αναγνώσεις είναι πιθανόν αληθινές, ταυτόχρονα. Αυτό που είναι σαφές είναι ότι οι ΗΠΑ δεν προσπάθησαν να διευθετήσουν αυτές τις διαφορές και να οικοδομήσουν ανθεκτικούς, χωρίς αποκλεισμούς θεσμούς. Αντίθετα, παρενέβησαν σε έναν εμφύλιο πόλεμο, υποστηρίζοντας τη μία πλευρά εναντίον της άλλης. Το αποτέλεσμα ήταν, όπως και οι Σοβιετικοί, έτσι και οι Αμερικανοί να δημιουργήσουν ουσιαστικά δύο Αφγανιστάν: το ένα βυθισμένο σε ατελείωτες συγκρούσεις, το άλλο ακμάζον και ελπιδοφόρο.

Το ελπιδοφόρο Αφγανιστάν είναι αυτό που απειλείται τώρα, αφού μαχητές των Ταλιμπάν εισέβαλαν στην Καμπούλ στα μέσα Αυγούστου, όπως ακριβώς είχε προβλέψει ο Χαμντουλλάχ. Χιλιάδες Αφγανοί πέρασαν τις τελευταίες εβδομάδες προσπαθώντας απεγνωσμένα να φτάσουν στο αεροδρόμιο της Καμπούλ, διαισθανόμενοι ότι η φρενήρης εκκένωση των Αμερικανών μπορεί να είναι η τελευταία τους ευκαιρία για μια καλύτερη ζωή. «Αδερφέ, πρέπει να με βοηθήσεις», παρακάλεσε στο τηλέφωνο ο πιλότος του ελικοπτέρου με τον οποίο είχα μιλήσει νωρίτερα. Εκείνη τη στιγμή, πάλευε με τα πλήθη για να φτάσει σε απόσταση αναπνοής από την πύλη του αεροδρομίου. Όταν οι ρόδες του τελευταίου αμερικανικού αεροσκάφους αποσύρθηκαν από τον διάδρομο προσγείωσης, έμεινε πίσω. Το αφεντικό του, ο Σαμί Σαντάτ, φέρεται να διέφυγε στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Μέχρι πρόσφατα, η Καμπούλ από την οποία έφυγε ο Σαντάτ έμοιαζε συχνά με διαφορετική χώρα, ακόμη και σε διαφορετικό αιώνα, από τη Σανγκίν. Η πρωτεύουσα είχε γίνει μια πόλη με φώτα στις πλαγιές των λόφων, λαμπερές αίθουσες γάμων και διαφημιστικές πινακίδες νέον, γεμάτη με χαρούμενες γυναίκες: οι μητέρες περιεργάζονταν τις αγορές, τα κορίτσια περπατούσαν σε ζευγάρια από το σχολείο, οι γυναίκες αστυνομικοί περιπολούσαν με χιτζάμπ, οι γυναίκες που εργάζονταν σε γραφεία κουβαλούσαν τσάντες γνωστών σχεδιαστών. Τα κέρδη που βίωσαν αυτές οι γυναίκες κατά τη διάρκεια του αμερικανικού πολέμου –και που τώρα έχουν χαθεί– είναι εντυπωσιακά και δύσκολα κατανοούνται όταν τα εξετάζει κανείς σε σχέση με τα λιτά χωριουδάκια της Χελμάντ: το αφγανικό κοινοβούλιο είχε ποσοστό γυναικών παρόμοιο με αυτό του αμερικανικού Κογκρέσου, και περίπου το ένα τέταρτο των φοιτητών πανεπιστημίου ήταν γυναίκες. Χιλιάδες γυναίκες στην Καμπούλ είναι λογικό να είναι τρομοκρατημένες από το γεγονός ότι οι Ταλιμπάν δεν έχουν εξελιχθεί. Στα τέλη Αυγούστου, μίλησα τηλεφωνικά με μια δερματολόγο που είχε κλειστεί στο σπίτι της. Έχει σπουδάσει σε πολλές χώρες και διευθύνει μια μεγάλη κλινική, στην οποία απασχολούνται δώδεκα γυναίκες. «Δούλεψα πολύ σκληρά για να φτάσω εδώ», μου είπε. «Σπούδασα πάρα πολύ καιρό, έκανα τη δική μου επιχείρηση, δημιούργησα τη δική μου κλινική. Αυτό ήταν το όνειρο της ζωής μου». Είχε να βγει έξω δύο εβδομάδες.

Η κατάληψη της εξουσίας από τους Ταλιμπάν αποκατέστησε την τάξη στη συντηρητική ύπαιθρο, ενώ βύθισε τους συγκριτικά πιο φιλελεύθερους δρόμους της Καμπούλ στο φόβο και την απελπισία. Αυτή η αντιστροφή της μοίρας φέρνει στο φως την ανομολόγητη προϋπόθεση των δύο τελευταίων δεκαετιών: εάν τα αμερικανικά στρατεύματα συνέχιζαν να πολεμούν τους Ταλιμπάν στην ύπαιθρο, τότε η ζωή στις πόλεις θα μπορούσε να ανθίζει. Αυτό μπορεί να ήταν ένα βιώσιμο σχέδιο· οι Ταλιμπάν δεν κατάφεραν να καταλάβουν πόλεις απέναντι στην αεροπορική δύναμη των ΗΠΑ. Αλλά ήταν δίκαιο; Μπορούν τα δικαιώματα μιας κοινότητας να εξαρτώνται, στο διηνεκές, από τη στέρηση των δικαιωμάτων μιας άλλης; Στη Σανγκίν, κάθε φορά που έθετα το ζήτημα του φύλου, οι γυναίκες του χωριού αντιδρούσαν με χλευασμό. «Δίνουν δικαιώματα στις γυναίκες της Καμπούλ και σκοτώνουν τις γυναίκες εδώ», είπε η Παζάρο. «Είναι αυτό δικαιοσύνη;» Η Μαρζία, από το Παν Κιλλάι, μου είπε: «Αυτό δεν είναι “δικαιώματα των γυναικών” όταν μας σκοτώνουν, σκοτώνουν τους αδελφούς μας, σκοτώνουν τους πατεράδες μας». Η Χαλίντα, από ένα κοντινό χωριό, είπε: «Οι Αμερικανοί δεν μας έφεραν κανένα δικαίωμα. Απλώς ήρθαν, πολέμησαν, σκότωσαν και έφυγαν».

Οι γυναίκες στη Χελμάντ διαφωνούν μεταξύ τους σχετικά με τα δικαιώματα που πρέπει να έχουν. Κάποιες επιθυμούν να καταρρεύσουν οι παλιοί κανόνες του χωριού· επιθυμούν να επισκέπτονται την αγορά ή να κάνουν πικνίκ στο κανάλι χωρίς να προκαλούν υπονοούμενα ή κάτι χειρότερο. Άλλες προσκολλώνται σε πιο παραδοσιακές ερμηνείες. «Οι γυναίκες και οι άνδρες δεν είναι ίσοι», μου είπε η Σακίρα. «Ο καθένας τους είναι φτιαγμένος από τον Θεό και ο καθένας έχει τον δικό του ρόλο, τις δικές του δυνάμεις που ο άλλος δεν έχει». Περισσότερες από μία φορές, καθώς ο σύζυγός της βρισκόταν σε λήθαργο από το όπιο, φαντάστηκε να τον εγκαταλείπει. Ωστόσο, η Νιλοφάρ ενηλικιώνεται και ένα διαζύγιο θα μπορούσε να προκαλέσει ντροπή για την οικογένεια, βλάπτοντας τις προοπτικές της. Μέσω φίλων της, η Σακίρα ακούει ιστορίες για διαλυμένες πόλεις γεμάτες διαλυμένους γάμους και πορνεία. «Η υπερβολική ελευθερία είναι επικίνδυνη, γιατί οι άνθρωποι δεν θα γνωρίζουν τα όρια», λέει.

Όλες οι γυναίκες που συνάντησα στη Σανγκίν, ωστόσο, φάνηκαν να συμφωνούν ότι τα δικαιώματά τους, ό,τι κι αν συνεπάγονται, δεν μπορούν να απορρέουν από την κάννη ενός όπλου και ότι οι ίδιες οι αφγανικές κοινότητες πρέπει να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης των γυναικών. Ορισμένοι χωρικοί πιστεύουν ότι διαθέτουν έναν ισχυρό πολιτισμικό πόρο για να διεξάγουν αυτόν τον αγώνα: Το ίδιο το Ισλάμ. «Οι Ταλιμπάν λένε ότι οι γυναίκες δεν μπορούν να βγαίνουν έξω, αλλά στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κανένας ισλαμικός κανόνας με αυτό το περιεχόμενο», μου είπε η Παζάρο. «Εφόσον είμαστε καλυμμένες, θα πρέπει να μας επιτρέπεται». Ρώτησα έναν κορυφαίο λόγιο των Ταλιμπάν από τη Χελμάντ πού ορίζεται στο Ισλάμ ότι οι γυναίκες δεν μπορούν να πάνε στην αγορά ή να παρακολουθήσουν το σχολείο. Παραδέχτηκε, κάπως ενοχλημένος, ότι αυτό δεν αποτελούσε πραγματική ισλαμική εντολή. «Είναι η κουλτούρα του χωριού, όχι το Ισλάμ», είπε. «Ο κόσμος εδώ έχει αυτές τις πεποιθήσεις για τις γυναίκες, και εμείς τις ακολουθούμε». Ακριβώς επειδή το Ισλάμ προσφέρει δικαιότερα πρότυπα για το γάμο, το διαζύγιο και την κληρονομιά από πολλούς κανόνες των φυλών και των χωριών, αυτές οι γυναίκες ελπίζουν να επιστρατεύσουν την πίστη τους –την κοινή γλώσσα ανάμεσα στις πολλές διαιρέσεις της χώρας τους– για να πετύχουν περισσότερες ελευθερίες.

Αν και η Σακίρα δεν μιλάει σχεδόν καθόλου γι’ αυτό, η ίδια τρέφει τέτοια όνειρα. Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του πολέμου, συνέχισε να μαθαίνει μόνη της να διαβάζει, και τώρα δουλεύει μια μετάφραση του Κορανίου στα Παστούν, μία σούρα κάθε φορά. «Μου δίνει μεγάλη παρηγοριά», είπε. Μαθαίνει στην μικρότερη κόρη της το αλφάβητο και έχει μια τολμηρή φιλοδοξία: να συγκεντρώσει τις φίλες της και να απαιτήσουν από τους άνδρες να φτιάξουν ένα σχολείο για κορίτσια.

Παρόλο που η Σακίρα σκέφτεται να προχωρήσει μπροστά το Παν Κιλλάι, είναι αποφασισμένη να θυμάται το παρελθόν του. Το χωριό, μου είπε, έχει ένα νεκροταφείο που εκτείνεται σε μερικές κορυφές λόφων. Δεν υπάρχουν ταφόπλακες, ούτε σημάδια, μόνο σωροί από πέτρες που λάμπουν κόκκινες και ροζ στον απογευματινό ήλιο. Από κάθε τάφο προεξέχει ένα ζευγάρι λευκές πλάκες, η μία δείχνει το κεφάλι, η άλλη τα πόδια.

Η οικογένεια της Σακίρα επισκέπτεται κάθε εβδομάδα και δείχνει τους τύμβους όπου βρίσκεται ο παππούς της, όπου βρίσκονται τα ξαδέλφια της, γιατί δεν θέλει να ξεχάσουν τα παιδιά της. Δένουν μαντήλια στα κλαδιά των δέντρων για να προσελκύουν ευλογίες και προσεύχονται για όσους έχουν πεθάνει. Περνούν ώρες μέσα σε μια ιερή γεωγραφία από πέτρες, θάμνους και ρυάκια, και η Σακίρα νιώθει ανανεωμένη.

Λίγο πριν φύγουν οι Αμερικανοί, ανατίναξαν το σπίτι της, προφανώς ως απάντηση στους Ταλιμπάν που έριξαν μια χειροβομβίδα κοντά του. Με δύο δωμάτια να στέκονται ακόμα όρθια, το σπίτι είναι μισό κατοικήσιμο, μισό κατεστραμμένο, όπως και το ίδιο το Αφγανιστάν. Μου είπε ότι δεν την πειράζει που λείπει η κουζίνα ή η τρύπα που χάσκει εκεί που κάποτε βρισκόταν το ντουλάπι. Αντίθετα, επιλέγει να δει ένα χωριό σε αναγέννηση. Η Σακίρα είναι σίγουρη ότι σύντομα ένας φρεσκοασφαλτοστρωμένος δρόμος θα περάσει από το σπίτι, με τα χαλίκια να καίνε τις καλοκαιρινές μέρες. Τα μόνα πουλιά στον ουρανό θα είναι αυτά που θα έχουν πραγματικά φτερά. Η Νιλοφάρ θα παντρευτεί και τα παιδιά της θα περπατούν κατά μήκος του καναλιού για να πάνε στο σχολείο. Τα κορίτσια θα έχουν πλαστικές κούκλες, με μαλλιά που θα μπορούν να τα βουρτσίζουν. Η Σακίρα θα έχει ένα μηχάνημα που θα μπορεί να πλένει ρούχα. Ο σύζυγός της θα αποτοξινωθεί, θα αναγνωρίσει τις αποτυχίες του, θα πει στην οικογένειά του ότι τους αγαπάει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Θα επισκεφθούν την Καμπούλ και θα σταθούν στη σκιά των γιγαντιαίων γυάλινων κτιρίων. «Πρέπει να το πιστέψω», είπε. «Διαφορετικά, γιατί έγιναν όλα αυτά;»

 

 

Μετάφραση: elaliberta.gr

Anand Gopal, “The Other Afghan Women”, The New Yorker, 6 Σεπτεμβρίου 2021, https://www.newyorker.com/magazine/2021/09/13/the-other-afghan-women

 

 

Ο Anand Gopal έχει διατελέσει ανταποκριτής στο Αφγανιστάν για τις εφημερίδες The Wall Street Journal και The Christian Science Monitor και έχει ασχοληθεί με τη Μέση Ανατολή και τη Νότια Ασία για τις εφημερίδες Harper’s, The Nation, The New Republic, Foreign Policy και άλλες εκδόσεις. Είναι συγγραφέας του βιβλίου No Good Men Among the LIving: America, the Taliban, and War through Afghan Eyes.

Τελευταία τροποποίηση στις Τρίτη, 05 Οκτωβρίου 2021 23:16
Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Προοπτικές για έναν λαϊκό πόλεμο στη Μιανμάρ

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.