Τετάρτη, 30 Νοεμβρίου 2016 10:39

Η «καθαρή» δημοκρατία εναντίον της ακροδεξιάς; Ο Ερντογάν ως «Κλίντον» και ως «Τραμπ»

Κατηγορία Κόσμος

Φώτης Μπενλισόι

Η «καθαρή» δημοκρατία εναντίον της ακροδεξιάς; Ο Ερντογάν ως «Κλίντον» και ως «Τραμπ»

Ο γάμος μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας που είχε γίνει για διευκόλυνση ή από συμφέρον, ήταν το προϊόν μιας πολύ συγκεκριμένης περιόδου. Μια προσωρινή συμφιλίωση μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας φάνηκε δυνατή υπό τις συνθήκες που δημιουργούνταν από ένα καθεστώς καπιταλιστικής συσσώρευσης που στηριζόταν στην συγκεκριμένη ισορροπία δυνάμεων μεταξύ των κοινωνικών τάξεων μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους. Η «λογική αντίφαση» μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας την οποία ο Λένιν υπογράμμισε περίφημα φάνηκε να περιορίζεται για μια στιγμή, σε μια πολύ συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Ωστόσο, η ευδαιμονία δεν κράτησε πολύ. Αυτός ο γάμος, ο οποίος χαρακτηρίστηκε ως «το τέλος της ιστορίας» και υποτίθεται ότι θα διαρκούσε για πάντα, σύντομα άρχισε να εμφανίζει ρωγμές. Με άλλα λόγια, το διαζύγιο μεταξύ των «αγορών» και της δημοκρατίας δεν είναι ένα ζήτημα αυτών των τελευταίων χρόνων, όταν είδαμε τις λεγόμενες «ανελεύθερες δημοκρατίες» να εξαπλώνονται και τον δεξιό λαϊκισμό να γίνεται κυρίαρχη τάση. Αντίθετα, μπορούμε να πούμε ότι η διαδικασία του διαζυγίου μεταξύ της δημοκρατίας και του καπιταλισμού χρονολογείται αρκετά νωρίτερα. Είναι ίσως απαραίτητο να πάμε πίσω μέχρι εκείνη την «επανάσταση», η οποία έφερε τη Μάργκαρετ Θάτσερ στην εξουσία το 1979 και τον Ρόναλντ Ρήγκαν το 1981, και άλλαξε ριζικά την ισορροπία των κοινωνικών δυνάμεων προς όφελος των «εχόντων» και σε βάρος των «μη εχόντων».

Ο Ρόναλντ Ρήγκαν έκανε τις ακόλουθες παρατηρήσεις σχετικά με αυτήν την «επανάσταση» κατά τη διάρκεια της αποχαιρετιστήριας ομιλίας του, όταν ο ίδιος αποχώρησε από την εξουσία το 1989: «Την ονόμασαν η επανάσταση του Ρήγκαν. Λοιπόν, εγώ θα το δεχτώ αυτό, αλλά για μένα έμοιαζε πάντα περισσότερο με μεγάλη ανακάλυψη, μια επανανακάλυψη των αξιών μας και της κοινής λογικής μας.» Αναμφίβολα, οι «αξίες μας και η κοινή λογική μας» που ανέφερε ο Ρίγκαν, ήταν της κοινωνικής τάξης που εκπροσωπούσε. Σε τελική ανάλυση, η «επανάστασή» του είχε ξεκινήσει ως μια «φορολογική επανάσταση» των ιδιοκτητριών τάξεων, και συνέχισε ως ταξικός πόλεμος από τα πάνω. Σε αυτόν τον πόλεμο, η απεργία των ελεγκτών εναέριας κυκλοφορίας στις Ηνωμένες Πολιτείες και η απεργία των ανθρακωρύχων στο Ηνωμένο Βασίλειο το 1981 ήταν οι μεγάλες μάχες, όπου ο συσχετισμός δύναμης έγειρε υπέρ της καπιταλιστικής τάξης.

Πολλά έχουν γραφτεί όλα αυτά τα χρόνια για το πώς ο νεοφιλελευθερισμός έχει καταστρέψει τη δημοκρατία. Ας προσέξουμε όμως: Αυτό που ο νεοφιλελευθερισμός προσπαθεί να καταστρέψει δεν είναι κάποια αφηρημένη δημοκρατία χωρίς ταξικό περιεχόμενο, αλλά μάλλον η «δημοκρατία των καταπιεσμένων». Αυτή η καταστροφή δεν είναι μια παρενέργεια, αλλά ακριβώς το καθοριστικό χαρακτηριστικό του νεοφιλελευθερισμού. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει ως στόχο να συντρίψει την πολιτική, κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική δύναμη της εργατικής τάξης. Στην πραγματικότητα, αυτή η «δημοκρατία» δεν είναι απλώς ένα σύστημα θεσμών και διαδικασιών, αλλά στηρίζεται στη δύναμη των καταπιεσμένων, δηλαδή, στην ικανότητά τους να οργανώνονται και να δράσουν συλλογικά. Η μοίρα της δημοκρατίας εξαρτάται πάντα απ’ αυτή την ικανότητα. Όπως μας θυμίζει ο Χάουαρντ Ζιν στην ταινία του The People Speak, «Η δημοκρατία δεν έρχεται από την κορυφή, έρχεται από τα κάτω. (...) Οι στασιαστές στρατιώτες, οι οργισμένες γυναίκες, οι εξεγερμένοι ιθαγενείς Αμερικανοί, ο εργαζόμενος λαός, οι ταραξίες, οι αντιπολεμικοί διαδηλωτές, οι σοσιαλιστές και οι αναρχικοί και οι διαφωνούντες όλων των ειδών - ναι, τα ταραχοποιά στοιχεία, οι άνθρωποι που μας έδωσαν αυτή την ελευθερία και τη δημοκρατία που έχουμε.»

Το πρώτο θύμα του νεοφιλελευθερισμού ήταν αυτή η ενέργεια από τα κάτω που είχε κάνει τη δημοκρατία δυνατή, αν και περιορισμένη. Ο νεοφιλελευθερισμός διαβρώνει την ικανότητα των εργαζομένων μαζών να ελέγχουν τις συνθήκες διαβίωσής τους, την πρωτοβουλία τους για τη δική τους ζωή, την αυτοπεποίθησή τους. Με τη βία κατέστειλε, κατακερμάτισε, κονιορτοποίησε και απαξίωσε το κίνημα της εργατικής τάξης και τους κοινωνικούς αγώνες. Κατέστησε τις ανεξάρτητες οργανώσεις τους βάσης δυσλειτουργικές και απολίτικες· παραμόρφωσε τον δημόσιο χώρο των εργατών εμπορευματοποιώντας τον. Όλες οι ανθρώπινες ενέργειες που θα μπορούσαν να τροφοδοτήσουν τους συλλογικούς αγώνες καταστράφηκαν.

Αυτή είναι η επανάσταση που έφερε τον Τραμπ, τον Φάρατζ, τη Λε Πεν, τον Όρμπαν. Με αυτή την έννοια, δεν υπάρχει ρήξη, αλλά συνέχεια μεταξύ του Τραμπ και της «φιλελεύθερης» Κλίντον, ή μεταξύ του Φάρατζ και του Μπλερ. Η φράση «ανελεύθερη δημοκρατία» είναι παραπλανητική, δεδομένου ότι καθιστά αυτήν τη συνέχεια αόρατη. Ο φιλελευθερισμός ήταν ένα σύστημα σκέψης το οποίο κάποτε ενέκρινε τη δουλεία, ή την πειθάρχηση των εργατών με την πείνα (όπως στην μεγάλη πείνα στην Ιρλανδία μεταξύ 1845 και 1852), με το πρόσχημα της προστασίας της ιδιωτικής περιουσίας εναντίον των «δεσποτικών» παρεμβάσεων του κράτους. Αν παρέμενε μόνος, ως αυτό που ήταν, αν δεν υπήρχαν οι εξεγέρσεις των σκλάβων και των αποιοκρατούμενων λαών ή οι αγώνες των εργαζομένων, ο φιλελευθερισμός θα διατηρούσε ανέπαφο αυτόν τον ελιτίστικο χαρακτήρα των διακρίσεων, τον οποίο έχει από τη γέννησή του.

Με αυτή την έννοια, η γέννηση των κοινοβουλευτικών δημοκρατιών ήταν δυνατή όχι μέσω μιας γραμμικής εξέλιξης του φιλελευθερισμού, αλλά από τις πιέσεις μεταξύ των δύο αυτών ιστορικών αντι-ρευμάτων. Ωστόσο, τα τελευταία τριάντα χρόνια, η τεράστια πτώση της δύναμης της εργατικής τάξης να δρα ως τάξη, καθώς και ο εκφυλισμός των αντιαποικιακών ή αντιιμπεριαλιστικών αγώνων (με τη μορφή της θρησκευτικής / φονταμενταλιστικής βίας στη Μέση Ανατολή ή των ατέρμονων εμφυλίων πολέμων μεταξύ των πολέμαρχων στην υποσαχάρια Αφρική) έχουν αδειάσει τις δημοκρατίες απ’ το περιεχόμενό τους, δημιουργώντας «δημοκρατίες χωρίς δημοκράτες». Η συρρίκνωση αυτών των δύο κυμάτων αγώνα (για την ώρα, φυσικά) έχει αφήσει πίσω ένα κενό, το οποίο τώρα συμπληρώθηκε από τη δεξιά -που είναι μια ελιτίστικη παραλλαγή του φιλελευθερισμού, και υποτίθεται εχθρός του, τον συντηρητικό λαϊκισμό της ριζοσπαστικής δεξιάς. Το αποτέλεσμα είναι η αναπόφευκτη διάβρωση ή φθορά της δημοκρατίας.

Η συνέχεια μεταξύ της Χίλαρι Κλίντον και του Ντόναλντ Τραμπ είναι ένα και το αυτό με τη συνέχεια στην πολιτική καριέρα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Τα επίσημα μέσα ενημέρωσης της Δύσης εξακολουθούν να επαναλαμβάνουν το κλισέ ότι ο Ερντογάν ήταν πρώτα δημοκρατικός μεταρρυθμιστής ηγέτης, αλλά στη συνέχεια μέθυσε από την εξουσία και μετατράπηκε σε έναν αυταρχικό «σουλτάνο». Ωστόσο, η παρουσίαση του Ερντογάν πρώτα ως «Κλίντον» και στη συνέχεια ως «Τραμπ» (ή ως Όρμπαν, Μόδι, κλπ.) κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας του εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά του εγχώριου μπλοκ εξουσίας και τη διεθνή κατάσταση σε αυτές τις δύο διαφορετικές περιόδους - και όχι από κάποια φανταστική «κρυφή ατζέντα» του Ερντογάν. Η συνέχεια μεταξύ των δύο περιόδων είναι σαφής από την άποψη της εξασθένησης των καταπιεσμένων ή της ενσωμάτωσης, της στρέβλωσης και της δραστικής καταστροφής των δράσεών τους, οι οποίες θα μπορούσαν να είναι μια πηγή δημοκρατίας.

Ως εκ τούτου, ο «Ερντογανισμός» δεν είναι κάποιο αφηρημένο πρόβλημα εκδημοκρατισμού, ή ένα άλλο παράδειγμα «ανελεύθερης δημοκρατίας». Ας μην ξεχνάμε ότι η ιδέα μιας αφηρημένης ή καθαρής δημοκρατίας, η οποία δεν λαμβάνει υπόψη την ταξική εξουσία, έχει ήδη δεχτεί κριτική από τον Λένιν, ο οποίος την χαρακτηρίζει ως «φράση που φανερώνει αμάθεια» ή «εντελώς κενή φράση» στο βιβλίο του Η προλεταριακή επανάσταση και ο αποστάτης Κάουτσκι: «Είναι φανερό, ότι, αν δεν θέλουμε να κοροϊδεύουμε την κοινή λογική και την ιστορία, δεν μπορούμε να μιλάμε για “καθαρή δημοκρατία”, όσο θα υπάρχουν διαφορετικές τάξεις, μα μπορούμε να μιλάμε μόνο για ταξική δημοκρατία». Ο Λένιν προσθέτει, η «“καθαρή δημοκρατία” είναι μια ψευδής έκφραση ενός φιλελεύθερου που θέλει να ξεγελάσει τους εργαζόμενους». Ακόμη και οι σοσιαλιστές συχνά αγνοούν αυτό τη σχέση μεταξύ της ταξικής εξουσίας και της δημοκρατίας στις μέρες μας, και έχουμε την τάση να ακούμε μια δημοκρατική ρητορική που αγνοεί τις συγκεκριμένες σχέσεις καταπίεσης.

Επιπλέον, η υπεράσπιση κάποιας αφηρημένης δημοκρατίας που στερείται κοινωνικού περιεχομένου δεν μπορεί να θέσει φραγμούς εναντίον του αυταρχικού, συντηρητικού λαϊκισμού του Ερντογάν που υφάρπαξε την ικανότητα των ανθρώπων να οργανώνονται και να ενεργούν και τη μετέτρεψε στο αντίθετό της. Η προσπάθεια αντίστασης στον Ερντογανισμό με αφηρημένες και φιλελεύθερες αρχές που στερούνται ταξικού περιεχομένου, όπως η «διάκριση των εξουσιών» και το «κοινοβουλευτικό καθεστώς», ή περιορίζοντας την αντιπολίτευση σε έναν ταξικά τυφλό αντι-Ερντογανισμό θα είναι λάθος που δύσκολα αντισταθμίζεται.

Η ήττα θα είναι αναπόφευκτη, εάν η αριστερά, αγνοώντας το ταξικό περιεχόμενο της δημοκρατίας, προσπαθήσει να καταφύγει στο «κέντρο» ενάντια στην απειλή της άκρας δεξιάς, ή προσπαθήσει να επιστρέψει σε μια πλέον παρωχημένη «κανονικότητα» απέναντι στην κοινωνική οργή που η ακροδεξιά έχει καταφέρει διοχέτευση εναντίον των «άλλων» της κοινωνίας. Ο βασικός παράγοντας της διάβρωσης της δημοκρατίας δεν είναι μια απλή πολιτική μεταστροφή, αλλά ο μετασχηματισμός των κοινωνικών και ταξικών σχέσεων σε βάρος των καταπιεσμένων. Χωρίς μια ριζική αλλαγή στον συσχετισμό δύναμης υπέρ των καταπιεσμένων, θα είναι αδύνατο να σταματήσει αυτή η αυταρχική στροφή.

Μετάφραση: e la libertà

Foti Benlisoy, «İki Erdoğan: ‘‘Clinton’’ ve ‘‘Trump’’», Başlangıç, 21 Νοεμβρίου 2016, «‘‘Pure’’ democracy against the extreme right?: Erdoğan’s ‘‘Clinton’’ and ‘‘Trump’’ moments», LeftEast, 24 Νοεμβρίου 2016. 

Ο Φώτης Μπενλισόι, είναι ιστορικός και συνιδρυτής του ελληνοτουρκικού εκδοτικού οίκου Ιστός/Istos, στον οποίο έχουν δημοσιευτεί βιβλία για τις διαδηλώσεις στην Ελλάδα, την Τυνησία και την Αίγυπτο και για το κίνημα Γκεζί, στα τουρκικά. Αρθρογραφεί στο Başlangıç και σε άλλες ιστοσελίδες. Έχει γράψει επίσης πολλά άρθρα σε ελληνικές εφημερίδες και ιστοσελίδες.

Τελευταία τροποποίηση στις Τετάρτη, 30 Νοεμβρίου 2016 10:56
Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.