Η Μανίλα είναι μια από τις μεγαλύτερες και πιο πυκνοκατοικημένες πόλεις του κόσμου. Η μητροπολιτική της περιοχή φτάνει τα 12 εκατομμύρια, αλλά το σύνολο της αστικής περιοχής στην οποία έχει επεκταθεί η πόλη ξεπερνάει τα 22 εκατομμύρια. Η πλειοψηφία αυτού του πληθυσμού μαστίζεται από την φτώχεια. Το 40% ζει κάτω από τα όρια της φτώχειας και ένα άλλο μεγάλο τμήμα λίγο πάνω απ' αυτά. Το δεύτερο μεγάλο πρόβλημα, συναφές με το πρώτο, είναι η έλλειψη στέγης. Ο συνδυασμός αυτών των δύο έχει αναγκάσει εκατομμύρια Φιλιππινέζων, οι οποίοι μεταναστεύουν από την ύπαιθρο προς την πρωτεύουσα, να καταλάβουν χώρους γύρω από την πόλη και να στήσουν ένα τεράστιο και πυκνό δίκτυο παραγκουπόλεων: Τόντο (με 400.000), Παγιάτας (με 500.000), Σαν Αντρές, Μπανγκόνγκ Σιλανγκάν... Το 2014 οι κάτοικοι των παραγκουπόλεων της Μανίλα ξεπερνούσαν τα 4 εκατομμύρια. Πολλές από αυτές τις παραγκουπόλεις έχουν στηθεί σε επικίνδυνες περιοχές (κοίτες ποταμιών, σκουπιδότοπους) και οι κάτοικοί τους είναι εκτεθειμένοι σε πολλούς κινδύνους. Το 2013 ένας τυφώνας σκότωσε 6.000 ανθρώπους και άφησε άστεγους πολλές δεκάδες χιλιάδες.
Ένας χώρος στον οποίο βρίσκουν πολλές φορές καταφύγιο και στέγη οι φτωχοί της Μανίλα είναι τα νεκροταφεία. Το μεγαλύτερο απ' αυτά τα νεκροταφεία-κατοικίες των φτωχών είναι το Βόρειο Νεκροταφείο της Μανίλα.
Το Cementerio del Norte είναι μια έκταση 54 στρεμμάτων, όπου εδώ και πολλές δεκαετίες ζουν χιλιάδες άνθρωποι – περίπου 1.000 οικογένειες ή 6.000 άτομα. Οι παλιότεροι κάτοικοί του θυμούνται ότι ακόμα και οι παππούδες τους είχαν γεννηθεί σ' αυτό το νεκροταφείο, αλλά πιθανόν το πρώτο μεγάλο κύμα έφτασε κατά τη δεκαετία του '50 και το δεύτερο τη δεκαετία του '90.
Οι τάφοι, τα μαυσωλεία και οι σαρκοφάγοι του καθολικού νεκροταφείου έχουν μετατραπεί σε σπίτια, στα οποία στεγάζονται ολόκληρες οικογένειες και ο χώρος έχει διαμορφωθεί κατάλληλα για να μπορεί να είναι λειτουργικός. Οι κάτοικοι έχουν τραβήξει (φυσικά παράνομα) καλώδια ηλεκτρικού και σωλήνες νερού και έτσι, μέσα στους τάφους έχουν τοποθετηθεί ψυγεία, τηλεοράσεις και ηλεκτρικές κουζίνες.
Τα συγκροτήματα των τάφων μπορεί να υψώνονται πολλά μέτρα πάνω από το έδαφος, σχηματίζοντας αρχιτεκτονικές κατασκευές που μοιάζουν με οικιστικά τετράγωνα, τα οποία διαχωρίζονται μεταξύ τους με στενά δρομάκια. Πάνω απ' αυτά τα δρομάκια οι κάτοικοι έχουν κατασκευάσει γέφυρες που ενώνουν τις ταράτσες των ταφικών συγκροτημάτων, για να είναι πιο εύκολη η επικοινωνία τους, και πιθανόν και η διαφυγή τους.
Όχι μόνο επειδή το Cementerio del Norte είναι ένας χώρος φιλόξενος για τους διωκόμενους από την αστυνομία, αλλά και επειδή ο ίδιος ο οικισμός θεωρείται παράνομος και οι επιδρομές της αστυνομίας είναι συχνές. Εντούτοις το κράτος δεν προσπάθησε ποτέ να εκδιώξει τους ζωντανούς που έχουν καταλάβει τις κατοικίες των νεκρών, αν και αυτή η απειλή έχει διατυπωθεί πολλές φορές. Η αιτία αυτής της ανοχής πιθανόν να έχει να κάνει και με το γεγονός, ότι μεταξύ των ζωντανών κατοίκων του νεκροταφείου έχουν αναπτυχθεί “επαγγέλματα” που σχετίζονται με την φροντίδα των νεκρών συγκατοίκων τους. Ο φύλακας του τάφου είναι το πιο συνηθισμένο απ' αυτά. Ο ζωντανός κάτοικος ενός τάφου φροντίζει να μην ανοιχτεί ο τάφος και κλαπούν τα στολίδια των νεκρών. Φροντίζει επίσης να είναι καθαρός ο τάφος και να γίνονται τακτικά εργασίες συντήρησης, να βάφεται τακτικά κτλ. Αυτές οι φροντίδες μπορεί να εξασφαλίζουν κάποιες πενταροδεκάρες αλλά πιο συχνά εξασφαλίζουν την ανοχή των συγγενών των νεκρών, οι οποίοι κάποιες φορές εφοδιάζουν τους ζωντανούς κατοίκους με ένα χαρτί με το οποίο τους παραχωρείται η άδεια να χρησιμοποιούν τον τάφο ως κατοικία.
Το 50% των κατοίκων του Cementerio del Norte είναι μακροχρόνιοι άνεργοι (όπως άλλωστε και οι κάτοικοι όλων των παραγκουπόλεων) και οι υπόλοιποι είναι περιστασιακά εργαζόμενοι ή άνεργοι. Έτσι λοιπόν οι τελετουργίες του πένθους μπορεί να προσφέρουν σε κάποιους ένα πενιχρό εισόδημα. Για παράδειγμα, καθώς κάθε μέρα γίνονται στο νεκροταφείο κατά μέσο όρο 80 κηδείες, οι νέοι που θα έχουν την τύχη να κουβαλήσουν το φέρετρο, θα αμειφτούν με 50 πέσος περίπου ο καθένας, δηλαδή με κάτι λιγότερο από 1 ευρώ.
Οι κάτοικοι του Cementerio del Norte είναι συνεχώς πεινασμένοι.
Μέσα σ' αυτόν τον περίεργο οικισμό όμως έχουν δημιουργηθεί και επαγγέλματα, τα οποία μπορεί να συναντήσει κανείς σε κάθε λαϊκή γειτονιά: φασφουντάδικα, καφετέριες, ψιλικατζίδικα, ακόμα και ίντερνετ καφέ. Και όλα αυτά μέσα σε τάφους, ή σε νέες, πρόχειρες κατασκευές που στήνονται αξιοποιώντας τα σχήματα και την αρχιτεκτονική διάταξη των σαρκοφάγων και των τάφων. Ένα συγκρότημα χαμηλών τάφων για παράδειγμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μπιλιαρδάδικο, με τους τάφους για τραπέζια...
Αυτός ο χώρος τον οποίο οι άνθρωποι που ζουν εκεί μάλλον δεν τον θεωρούν μακάβριο, παρά τη φτώχεια του, τη δυσωδία που κυριαρχεί, τους κινδύνους που εγκυμονεί, είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο ασφαλής από τις υπόλοιπες παραγκουπόλεις της Μανίλα. Και επίσης, οι κάτοικοί του έχουν αναπτύξει μια ιδιαίτερη κοινωνικότητα και συνεργασία μεταξύ τους (όπως για παράδειγμα στη φροντίδα των παιδιών αυτών που δουλεύουν εκτός του νεκροταφείου).
Στις φωτογραφίες που παρουσιάζουμε θα δούμε τις εικόνες αυτής της παράξενης εισβολής των φτωχών στο χώρο των νεκρών, τον οποίο ζωντανεύουν με την παρουσία τους, μετατρέποντας τα μυστικιστικά σύμβολα του θανάτου σε καθημερινά, χρηστικά μέσα για την αντιμετώπιση της φτώχειας.
Φωτογραφίες των: Anton Afanasyev, James Chance, Roland A. Nagy, Cheryl Ravelo, Ezra Acayan, John Javellana, Martin Kurt Haglund, Kate McGeown, Nicky Loh, Romeo Ranoco.
Από: Cementerio del Norte, Navotas city, Cemetery in Pasay City.
James Chance
Martin Kurt Haglund
Roland A. Nagy
Anton Afanasyev
Cheryl Ravelo
Ezra Acayan
John Javellana
Kate McGeown
Nicky Loh
Romeo Ranoco
