Σάββατο, 05 Ιουνίου 2021 13:36

Άλλη μια φορά για τη λογοκρισία, την τέχνη και τον σοσιαλισμό: Αφιέρωμα στον Γκούσταβ Κλούτσις

Γκούσταβ Κλούτσις, Έξι χρόνια Κόκκινου Στρατού, 1924

 

 

Το άρθρο που μεταφράζουμε δημοσιεύτηκε στο κουβανικό blog Comunistas. Στο e la libertà έχει μεταφραστεί και δημοσιευτεί και το κείμενο της συντακτικής του επιτροπής, με το οποίο ξεκίνησε η λειτουργία του blog:

«Η πολιτική της νέας κουβανικής ιστοσελίδας Comunistas. Ανακοίνωση της Συντακτικής Επιτροπής»

 

 

Frank García Hernández

 

Άλλη μια φορά για τη λογοκρισία, την τέχνη και τον σοσιαλισμό: Αφιέρωμα στον Γκούσταβ Κλούτσις

 

Στην Carolina Barrero και τον Marcel Theodore Anthony Bosch – και στον Klutsis, φυσικά

 

Η Κούβα βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα σταυροδρόμι: σοσιαλισμός ή καπιταλιστική παλινόρθωση. Η πρώτη επιλογή μπορεί να οικοδομηθεί μόνο χωρίς λογοκρισία των καλλιτεχνών και των διανοουμένων της.

 

Πριν από 83 χρόνια, στις 26 Φεβρουαρίου 1938, ο Λετονός εικαστικός καλλιτέχνης Γκούσταβ Κλούτσις εκτελέστηκε στη Σοβιετική Ένωση. Τρεις ημέρες νωρίτερα, είχε γιορταστεί η 20ή επέτειος από την ίδρυση του Κόκκινου Στρατού, που ιδρύθηκε από τον Λέον Τρότσκι στις 23 Φεβρουαρίου 1918.

Ο θάνατος του Λετονού καλλιτέχνη ήταν ένας από τους πολλούς θανάτους που προκάλεσαν οι σταλινικές εκκαθαρίσεις. Πέρα από τις ψευδείς κατηγορίες που του απήγγειλε η NKVD, οι πραγματικοί λόγοι για τους οποίους ο Κλούτσις εκτελέστηκε συνοψίζονται σε δύο μεγάλα αμαρτήματα. Το πρώτο και πιο σοβαρό ήταν ότι σχεδίασε μια αφίσα προς τιμήν του Τρότσκι με αφορμή την 6η επέτειο του Κόκκινου Στρατού. Η σοβαρότητά του αυξάνεται από το γεγονός ότι η αφίσα τυπώθηκε το 1924, λίγο μετά το θάνατο του Λένιν, όταν η σύγκρουση μεταξύ της Αριστερής Αντιπολίτευσης (με επικεφαλής τον Τρότσκι) και του Στάλιν έφτανε σε σημείο χωρίς επιστροφή.

Το άλλο μεγάλο αμάρτημα του Κλούτσις ήταν απλώς ότι ήταν Λετονός. Σε αντίθεση με άλλα έθνη που αποτελούσαν τμήμα της τσαρικής αυτοκρατορίας, μετά τον θρίαμβο της επανάστασης των Μπολσεβίκων το 1917, η Λετονία δεν κινήθηκε προς τον σοσιαλισμό αλλά εγκαθίδρυσε μια αστική δημοκρατία1. Έτσι, η πατρίδα του Κλούτσις δεν ενσωματώθηκε στην ΕΣΣΔ μέχρι το 1940, όταν εισέβαλε ο Κόκκινος Στρατός. Επομένως, το να είσαι καλλιτέχνης που είχε αποτίσει φόρο τιμής στον Τρότσκι κατά τη διάρκεια του αγώνα εναντίον του Στάλιν –και Λετονός– ήταν ένας επικίνδυνος συνδυασμός στη Σοβιετική Ένωση του 1938.

Ο Κλούτσις, ο οποίος είχε σπουδάσει πρώτα με τον Καζιμίρ Μάλεβιτς και στη συνέχεια στο Ανώτερο Εργαστήριο Καλλιτεχνικών και Τεχνικών Σπουδών (VKhtumas) –γνωστό ως το «Σοβιετικό Μπαουχάους»2– ήταν μέλος της κονστρουκτιβιστικής πρωτοπορίας με επικεφαλής τον Αλεξάντερ Ροντσένκο, τον Βλαντιμίρ Τάτλιν, τον Ελ Λισίτσκι και τη Βάρβαρα Στεπάνοβα.

Προφανώς, ο Κλούτσις δεν αφιέρωσε αρκετές αφίσες στον Στάλιν ή δεν άρεσαν τόσο πολύ όσο εκείνες του Ροντσένκο, ο οποίος δεν ενοχλήθηκε κατά τη διάρκεια των εκκαθαρίσεων. Η αλήθεια είναι ότι οι λίγες αφίσες στις οποίες ο Λετονός καλλιτέχνης απεικονίζει τον Στάλιν δεν ήταν οι κλασικές επικές αφίσες στις οποίες ο Γενικός Γραμματέας του Κόμματος καθοδηγεί την οικοδόμηση του κομμουνιστικού μέλλοντος.

Ένα από τα αμφιλεγόμενα παραδείγματά του είναι η αφίσα Η πραγματικότητα του προγράμματός μας είναι οι πραγματικοί άνθρωποι. Αυτοί είμαστε εσύ και εγώ. Σε αυτή, η εικόνα του Στάλιν σε τρίπτυχο [μακέτα] τον απεικονίζει να παρελαύνει ανάμεσα σε μια ομάδα εργατών. Αλλά ίσως το πιο αμφιλεγόμενο είναι το Υπό την καθοδήγηση του Λένιν. Η Οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Σε αυτή την αφίσα, πίσω από τον Λένιν, ο Στάλιν παραμονεύει ως μια ξεθωριασμένη, σκοτεινή σκιά. Ο κανόνας –που πια είχε παγιωθεί– ήταν ότι στις κομματικές αφίσες, ο Στάλιν βρισκόταν σε πρώτο πλάνο, πιο μπροστά από τη μορφή του Λένιν – ακόμη και του Μαρξ, παρουσιάζοντας έτσι τον νέο Γενικό Γραμματέα ως την πιο ολοκληρωμένη έκφραση του μαρξισμού-λενινισμού. Όχι σπάνια η μορφή του Λένιν περιοριζόταν ακόμη και σε ένα πορτρέτο ή σε ένα λάβαρο.

 

1 Γκούσταβ Κλούτσις Η πραγματικότητα του προγράμματός μας είναι οι πραγματικοί άνθρωποι. Αυτοί είμαστε εσύ και εγώ 1931. Μακέτα

Γκούσταβ Κλούτσις, Η πραγματικότητα του προγράμματός μας είναι οι πραγματικοί άνθρωποι. Αυτοί είμαστε εσύ και εγώ, 1931.

 

3 Γκούσταβ Κλούτσις Υπό την καθοδήγηση του Λένιν. Η Οικοδόμηση του σοσιαλισμού 1930

Γκούσταβ Κλούτσις, Υπό την καθοδήγηση του Λένιν. Η Οικοδόμηση του σοσιαλισμού, 1930.

 

Για να κατανοήσουμε τη σοβαρότητα του ζητήματος, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας την χρονολογία κατά την οποία ο Κλούτσις δημιούργησε αυτά τα έργα (1931 και 1930, αντίστοιχα). Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, οι αντιπολιτεύσεις στον Στάλιν εντός της Κεντρικής Επιτροπής όχι μόνο είχαν ηττηθεί, αλλά είχαν τεθεί και εκτός νόμου. Ηγέτες που κατηγορούνταν ως τροτσκιστές ή «με δεξιές παρεκκλίσεις» καθαιρέθηκαν, άλλοι συνθηκολόγησαν και όχι λίγοι οδηγήθηκαν στη φυλακή. Οι πιέσεις της γραφειοκρατικής κάστας είχαν οδηγήσει στην αυτοκτονία τον Άντολφ Γιόφε, φίλο και σύντροφο του Λέον Τρότσκι, το φθινόπωρο του 1927, μόλις μια εβδομάδα μετά τη δέκατη επέτειο της Μπολσεβίκικης Επανάστασης. Επιπλέον, ο ίδιος ο Τρότσκι, αφού καταδιώχτηκε από τη σοβιετική γραφειοκρατία, το 1929 εξορίστηκε στην Τουρκία.

Το 1931 τρία χρόνια πριν από την έναρξη των σταλινικών εκκαθαρίσεων (1934-1939), ήταν απαραίτητο να υπάρχουν πιστοί καλλιτέχνες, κυρίως εκείνοι που γνώριζαν το φωτομοντάζ: ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της κονστρουκτιβιστικής πρωτοπορίας που αναπτύχθηκε στο VKhtumas.

Το φωτομοντάζ θα αποτελέσει ένα από τα κύρια εργαλεία του σταλινισμού για την τελειοποίηση του ξαναγραψίματος της ιστορίας. Ο Τρότσκι αργότερα θα το αποκαλούσε αυτό «σταλινική σχολή παραχάραξης». Με αυτόν τον τρόπο, οι δυσφημισμένοι μπολσεβίκοι ηγέτες, όχι μόνο διαγράφηκαν από τα βιβλία, αλλά και από τη σοβιετική εικονογραφία, και στη συνέχεια κυριολεκτικά εξαφανίστηκαν.

Η ζωή, η λογοκρισία και ο σοσιαλισμός των Κουβανών Κλούτσις

Για 60 χρόνια ο καθεδρικός ναός της Φλωρεντίας, η Σάντα Μαρία Νοβέλλα3, ήταν χωρίς τρούλο. Ο Φιλίππο Μπρουνελέσκι [1377-1446] τον είχε σχεδιάσει χωρίς να ξέρει πώς να τον τελειώσει. Από την πλευρά του, ο Βλαντιμίρ Τάτλιν, επίσης χωρίς να γνωρίζει πώς και πότε θα ολοκληρωθεί, σχεδίασε ένα γιγαντιαίο και όμορφο αρχιτεκτονικό έργο εν μέσω του εμφυλίου πολέμου, αλλά αυτή τη φορά ως φόρο τιμής στην Κομμουνιστική Διεθνή. Ωστόσο, αν και ο τρούλος της Σάντα Μαρία Νοβέλλα χρειάστηκε έξι δεκαετίες, μπορούμε να τον βλέπουμε ακόμα και σήμερα. Από την άλλη πλευρά, η ιδέα του Τάτλιν όχι μόνο δεν καρποφόρησε ποτέ, αλλά και η Κομμουνιστική Διεθνής και η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσαν.

Ο Νικίτα Μιχάλκοφ, στο εξαιρετικό ανθρωπολογικό ντοκιμαντέρ του Άννα4, υποστηρίζει ότι ένας από τους κύριους λόγους για τους οποίους το σοβιετικό σύστημα κατέρρευσε ήταν ότι το πολιτικό σχέδιο των Μπολσεβίκων δεν εμπεριείχε τη χριστιανική ρωσική ψυχή. Αυτή η ιδεαλιστική αντίληψη για την κατάρρευση της ΕΣΣΔ μπορεί να ερμηνευτεί και με έναν άλλο τρόπο: ενώ οι Μπρέζνιεφ, Τσερνιένκο και Αντρόποφ χαιρετούσαν τις μάζες από το Κρεμλίνο, παρακολουθώντας τες να παρελαύνουν με τις εικόνες των νέων θεών τους, η εργατική τάξη ασπαζόταν μια «πνευματικότητα» που αντιστοιχούσε στις ιεροτελεστίες της γραφειοκρατίας.

Εδώ βρίσκεται ο κύριος κίνδυνος για την επιτυχία των κομμουνιστικών σχεδίων: δεν είναι η ενδεχόμενη αδυναμία υλοποίησης του Τάτλιν έναντι της υλοποίησης του Μπρουνελέσκι, αλλά το γεγονός ότι οι εκπρόσωποι του μαρξισμού, μόλις βρεθούν στην εξουσία, τείνουν να απομακρυνθούν από την «ψυχή» της εργατικής τάξης. Ένας από τους κύριους τρόπους με τους οποίους οι σοσιαλιστικές γραφειοκρατίες σταματούν να ακούν τον λαό είναι η λογοκρισία των καλλιτεχνών και των διανοουμένων του. Νομίζουν ότι φιμώνοντας όσους ασκούν κριτική στα λάθη τους με τη θεωρία και την τέχνη, θα εξαφανιστούν αυτά τα προβλήματα. Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Γεννιούνται περισσότερα προβλήματα: προκαλούν δυσαρέσκεια στους κόλπους της διανόησης.

Στην Κούβα, η σχέση των διαδοχικών κυβερνήσεων που ενσάρκωσαν το επαναστατικό πρόταγμα με τους καλλιτέχνες και τους διανοούμενούς της έχει ταλαντευτεί από το διάλογο μέχρι το άνοιγμα, από το άνοιγμα μέχρι τη λογοκρισία, διακόπτεται ξανά από το διάλογο και επιστρέφει στο σημείο μηδέν. Αν και είναι αλήθεια ότι κανένας Κουβανός Κλούτσις δεν εκτελέστηκε, δεν είναι λίγοι οι Μαρκ Σαγκάλ που προτίμησαν να φύγουν για πάντα στο εξωτερικό ή κατέληξαν στη φυλακή όπως ο Μάλεβιτς – ο οποίος με δικιά του θέληση δεν έφυγε ποτέ από τη Σοβιετική Ένωση.

Πριν από δεκαετίες τα ρολόγια σταμάτησαν να λειτουργούν με εκκρεμές. Ο χρόνος τρέχει ελεύθερα στα κινητά μας τηλέφωνα μαζί με τα κοινωνικά δίκτυα και όλες τις πληροφορίες που φέρνει το διαδίκτυο γενικά. Η λογοκρισία γίνεται όλο και πιο παρωχημένη, ο διάλογος με τους καλλιτέχνες και τους διανοούμενους όλο και πιο αναγκαίος και το άνοιγμα όλο και πιο επείγον.

Το πώς θα φτάσουμε σε ένα τέτοιο άνοιγμα εναπόκειται τελικά στους ηγέτες μας να το αποφασίσουν. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ρολόγια με εκκρεμές υπάρχουν μόνο σε μουσεία ή στο κωδωνοστάσιο του Κρεμλίνου5, από το οποίο, δυστυχώς –τα Χριστούγεννα του 1991– κατέβηκε η κόκκινη σημαία.

Επίλογος

Σήμερα, μέρος του έργου του Λετονού καλλιτέχνη Γκούσταβ Κλούτσις εκτίθεται στο διάσημο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA)6. Ο πρόεδρος της Εσθονίας –άλλης μιας από τις δημοκρατίες την οποία μαζί με την Πολωνία και τη Λετονία κατέλαβε η Σοβιετική Ένωση το 1940– ο Νίκολας Παττ συνελήφθη από τον Κόκκινο Στρατό κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής επέμβασης και απελάθηκε στην ΕΣΣΔ. Πέρασε τα τελευταία του χρόνια σε ψυχιατρική κλινική. Μεταγενέστερες ιατρικές εκθέσεις διαπίστωσαν ότι ο ασθενής υπέφερε από «σοβαρές παραισθήσεις», καθώς ισχυριζόταν ότι ήταν «ο πρόεδρος της Εσθονίας». Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, στις βαλτικές δημοκρατίες της Εσθονίας, της Λετονίας και της Λιθουανίας αναπτύχθηκε ένας ισχυρός αντικομμουνισμός, ο οποίος συνεχίζεται μέχρι σήμερα7. Το 1991 οι κυβερνήσεις αυτών των τριών χωρών έθεσαν εκτός νόμου το Κομμουνιστικό Κόμμα και τα περισσότερα αγάλματα του Λένιν γκρεμίστηκαν. Ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα του Στάλιν είναι ότι διέπραξε τα εγκλήματά του στο όνομα του κομμουνισμού. Είναι επιτακτική ανάγκη για τον αγωνιζόμενο επαναστατικό μαρξισμό να αποδείξει ότι ούτε η λογοκρισία ούτε η καταστολή αποτελούν στοιχεία της οικοδόμησης του σοσιαλισμού.

 

4 Γκούσταβ Κλούτσις

Γκούσταβ Κλούτσις (Λετονία, Ρωσική Αυτοκρατορία, 4 Ιανουαρίου 1895 – Ρωσία, Σοβιετική Ένωση, 26 Φεβρουαρίου 1938)

 

 

Μετάφραση: e la libertà

Frank García Hernández, «Otra vez sobre la censura, el arte y el socialismo: un homenaje a Gustav Klutsis», Comunistas, 26 Φεβρουαρίου 2021, https://www.comunistascuba.org/2021/02/otra-vez-sobre-la-censura-el-arte-y-el.html.

 

 

Σημειώσεις

1 [Σ.τ.Μ:] Για τις Βαλτικές χώρες κατά τη διάρκεια της ρωσικής επανάστασης, βλ: Ε. Χ. Καρ, Ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης 1917-1923, τ. 1ος, Υποδομή, Αθήνα 1977, σσ. 412-416.

2 Meghan Forbes, «Magazines As Sites of Intersection: A New Look at the Bauhaus and VkhUTEMAS», MoMA [Museum of Modern Art], 26 Σεπτεμβρίου 2018, https://post.moma.org/magazines-as-sites-of-intersection-a-new-look-at-the-bauhaus-and-vkhutemas/.

3 [Σ.τ.Μ.:] Η κατασκευή του ναού της Σάντα Μαρία Νοβέλλα ξεκίνησε το 1276, ολοκληρώθηκε το 1360 και καθαγιάστηκε το 1420. Διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες και γλυπτά σημαντικών αναγεννησιακών καλλιτεχνών: Μαζάτσιο, Τζιόττο, Σάντρο Μποττιτσέλλι, Ντομένικο Γκιρλαντάιο, Τζιαμπολόνια, Φιλίππο Λίππι, Φιλίππο Μπρουνελέσκι, Αντρέα ντα Φιρέντσε, (Βικιπαίδεια, https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CE%AC%CE%BD%CF%84%CE%B1_%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%AF%CE%B1_%CE%9D%CE%BF%CE%B2%CE%AD%CE%BB%CE%BB%CE%B1).

4 [Σ.τ.Μ.:] Νικίτα Μιχάλκοφ, Άννα: από 6 έως 18 [Ники́та Михалко́в, Анна: от 6 до 18]. Το ντοκιμαντέρ γυρίστηκε κατά τη διάρκεια μιας περιόδου δεκατριών ετών, από το 1980 έως το 1993. Η βασική ηρωίδα της ταινίας είναι η Άννα, η μεγαλύτερη κόρη του Μιχάλκοφ. Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών της ζωής της (από 6 έως 18) η Άννα απαντά στις ίδιες ερωτήσεις για τον πατέρα της. Ο θεατής έχει την ευκαιρία να παρατηρήσει πώς αλλάζει η οπτική γωνία της Άννας όσον αφορά τον κόσμο που την περιβάλλει. Οι απαντήσεις του κοριτσιού είναι μονταρισμένες με πλάνα από ειδησεογραφικό υλικό των ετών εκείνων κατά τα οποία έγιναν οι ερωτήσεις. Μέσα από το πρίσμα των απαντήσεων της Άννας παρουσιάζονται πολλά σημαντικά γεγονότα: ο θάνατος του Γενικού Γραμματέα Λεονίντ Μπρέζνιεφ, του Γιούρι Αντρόποφ, του Κονσταντίν Τσερνιένκο, η αναδιάρθρωση και η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. (Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Anna:_6_-_18.)

5 [Σ.τ.Μ.:] Το κωδωνοστάσιο του Κρεμλίνου λειτουργεί με μηχανισμό ανάλογο με αυτόν του ρολογιού (καριγιόν), ο οποίος ρυθμίζεται για να σημαίνουν οι καμπάνες του.

6 «Gustav Klutsis», MoMA, https://www.moma.org/artists/12501.

7 [Σ.τ.Μ.:] Σχετικά με τον αντικομμουνισμό στις Βαλτικές χώρες, μετά την κατάρρευση των σταλινικών καθεστώτων, βλ.: Κώστας Κούσιαντας, «Φασισμός – Σταλινισμός», e la libertà, 24 Αυγούστου 2017, https://www.elaliberta.gr/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CE%B8%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%B1/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1/3378-%CF%86%CE%B1%CF%83%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%E2%80%93-%CF%83%CF%84%CE%B1%CE%BB%CE%B9%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82. Κώστας Κούσιαντας (επιμέλεια), «Η Εσθονία και η επανάσταση του 1917», e la libertà, 15 Σεπτεμβρίου 2017, https://www.elaliberta.gr/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CE%B8%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%B1/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1/3467-%CE%B7-%CE%B5%CF%83%CE%B8%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B7-%CE%B5%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-1917, όπου και παρατίθεται το απόσπασμα του Ε. Χ. Καρ που αναφέρεται στη σημείωση 1.

Τελευταία τροποποίηση στις Κυριακή, 06 Ιουνίου 2021 00:39

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.