Επεκτείνοντας τον μαρξισμό
ΠΗΓΗ: https://revsoc21.uk/
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Μάνθος Ταβουλάρης
Στην εναρκτήρια ολομέλεια του Φεστιβάλ των Καταπιεσμένων του rs21, η Jaice Titus υποστήριξε έναν «μαρξισμό που αρνείται να αντιμετωπίζει τη φυλή ως απόσπαση της προσοχής από την τάξη ή ως ένα απλό ιδεολογικό συμπλήρωμα».
Ζούμε μια περίοδο με βαθιές και αλληλοεπικαλυπτόμενες κρίσεις. Η οικονομική στασιμότητα, η πολιτική αστάθεια, οι ιμπεριαλιστικοί πόλεμοι και η οικολογική κατάρρευση καθορίζουν το τοπίο. Η άρχουσα τάξη καταφεύγει σε ένα από τα πιο διαχρονικά εργαλεία της, τη φυλετικοποίηση, όχι μόνο ως ιδεολογία, αλλά και ως δομή· όχι μόνο ως διαίρεση, αλλά και ως οργάνωση.
Αν θέλουμε να οικοδομήσουμε ένα επαναστατικό κίνημα ικανό να αντιμετωπίσει αυτές τις κρίσεις, πρέπει να κατανοήσουμε πώς η φυλή και η τάξη συνδέονται ως συν-συνιστώσες δυνάμεις. Αυτή είναι η κεντρική ιδέα της επέκτασης του μαρξισμού, ένας όρος που προέρχεται από τον Frantz Fanon[1] και αναπτύχθηκε από τον Robert Knox [2]. Πρόκειται για έναν μαρξισμό που αρνείται να αντιμετωπίζει τη φυλή ως αντιπερισπασμό από την τάξη ή ως ένα απλό ιδεολογικό συμπλήρωμα. Είναι ένας μαρξισμός που αναγνωρίζει τη φυλετικοποίηση ως μια υλική διαδικασία, ενσωματωμένη στους κύκλους της συσσώρευσης κεφαλαίου και που αναπαράγεται μέσω του νόμου, της εργασίας και της βίας.
Ας ξεκινήσουμε με τον Μαρξ.
Ο Μαρξ κατάλαβε από την αρχή ότι ο καπιταλισμός ήταν παγκόσμιος.Στο «Κεφάλαιο», έγραψε [3] για την «ανακάλυψη των χρυσοφόρων και ασημοφόρων περιοχών στην Αμερική, η εξόντωση, η υποδούλωση και ο εγκλωβισμός του ιθαγενούς πληθυσμού στα μεταλλεία, η έναρξη της κατάκτησης και της λεηλασίας των Ανατολικών Ινδιών, η μετατροπή της Αφρικής σε περιφραγμένη περιοχή κυνηγιού Μαύρων για το δουλεμπόριο».[4] Συνειδητοποίησε ότι η λεγόμενη πρωταρχική συσσώρευση, η βίαιη δημιουργία των συνθηκών για τον καπιταλισμό, ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τον αποικιοκρατισμό και τη δουλεία.
Ωστόσο, ο Μαρξ κατανοούσε επίσης ότι ο ρατσισμός και ο εθνικισμός αποτελούσαν εργαλεία διαίρεσης. Καταδίκασε τον αγγλικό σωβινισμό απέναντι στους Ιρλανδούς [5], υποστηρίζοντας ότι «η αγγλική εργατική τάξη δεν θα καταφέρει ποτέ τίποτα, μέχρι να απαλλαγεί από την Ιρλανδία». Υποστήριξε την κατάργηση της δουλείας στις Ηνωμένες Πολιτείες, αναγνωρίζοντάς την ως επαναστατική ρήξη στην παγκόσμια τάξη του κεφαλαίου. Για τον Μαρξ, η αλληλεγγύη πέρα από φυλετικά και εθνικά όρια δεν ήταν ηθική επιταγή, αλλά στρατηγική αναγκαιότητα.
Ο Fanon προχώρησε ακόμη περισσότερο.
Γράφοντας από το μέτωπο του αντι-αποικιακού αγώνα, ο Fanon υποστήριξε ότι η φυλή δεν ήταν μόνο ένα πολιτισμικό κατασκεύασμα, αλλά και μια υλική σχέση. Για τις αποικίες, είπε [6] «Στις αποικίες, η εσωτερική δομή της οικονομίας είναι επίσης μια δομή από τα πάνω. Η αιτία είναι και αποτέλεσμα: είναι κανείς πλούσιος επειδή είναι λευκός, είναι λευκός επειδή είναι πλούσιος».[7] Η φυλή στις αποικίες καθόριζε την πρόσβαση στους πόρους, την πολιτική εξουσία και την ιδεολογική νομιμότητα.
Ο Fanon δεν απέρριψε τον μαρξισμό. Τον επέκτεινε.
Επέμεινε ότι οι μαρξιστικές κατηγορίες έπρεπε να επανεξεταστούν στο αποικιακό πλαίσιο, όπου το οικονομικό και το φυλετικό ήταν συνυφασμένα. Έδειξε πώς η φυλετικοποίηση χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει την αποστέρηση, να πειθαρχήσει την εργασία και να διαχειριστεί την αντίσταση. Υποστήριξε ότι οι αποικιοκρατούμενοι δεν ήταν μόνο εκμεταλλευόμενοι, αλλά και αποανθρωποποιημένοι. Αυτό δεν ήταν τυχαίο, αλλά λειτουργικό. Έτσι λειτουργούσε ο ιμπεριαλισμός.
Αυτό είναι το θεμέλιο του εκτεταμένου μαρξισμού: η αναγνώριση ότι η φυλή και η εμπορευματοποίηση δεν είναι ανταγωνιστικές εξηγήσεις, αλλά θεμελιωδώς αλληλένδετες. Η φυλετικοποίηση δεν αποτελεί απόσπαση της προσοχής από την ταξική πάλη· είναι ένα από τα κύρια πεδία της.
Ο Stuart Hall έγραψε ότι «η φυλή είναι η μορφή με την οποία βιώνεται η τάξη». Υποστήριξε ότι οι δομές μέσω των οποίων αναπαράγεται η μαύρη εργασία «δεν είναι απλώς χρωματισμένες από τη φυλή, αλλά λειτουργούν μέσω της φυλής». Έδειξε πώς η φυλή εισέρχεται στην κατανομή της εργασίας, στη συγκρότηση των πολιτικών δυνάμεων και στη διαμόρφωση της ιδεολογίας.
Σήμερα, η φυλετικοποιημένη εργασία είναι κεντρικής σημασίας για τη λειτουργία του καπιταλισμού. Οι μετανάστες/τριες εργαζόμενοι/ες, που είναι κατά συντριπτική πλειοψηφία φυλετικοποιημένοι/ες, συγκεντρώνονται σε τομείς που χαρακτηρίζονται από επισφάλεια: logistics, φροντίδα, φιλοξενία, γεωργία. Αυτοί είναι οι τομείς που κρατούν την οικονομία σε λειτουργία, αλλά είναι επίσης οι τομείς που εκτίθενται περισσότερο σε εντατικές μορφές εκμετάλλευσης.
Οι έλεγχοι της μετανάστευσης διαδραματίζουν βασικό ρόλο σε αυτό το πλαίσιο. Ρυθμίζουν τα σύνορα και διαμορφώνουν την αγορά εργασίας. Οι μετανάστες εργαζόμενοι είναι ταυτόχρονα απαραίτητοι και αναλώσιμοι. Το κεφάλαιο χρειάζεται την εργασία τους, αλλά τους διατηρεί σε μια μόνιμη κατάσταση ανασφάλειας. Η απειλή της απέλασης πλανάται πάνω από τις οικογένειες. Τα σύνορα αποτελούν ένα καθεστώς πειθαρχίας. Η φυλετικοποίηση καθορίζει ποιος κάνει τι είδους εργασία, υπό ποιες συνθήκες και με ποια δικαιώματα. Είναι ένας μηχανισμός για τον κατακερματισμό της εργατικής τάξης, για την εξαγωγή αξίας και τη διαχείριση κρίσεων.
Όπως το θέτει ο Hall, «η σύσταση αυτής της ταξικής ομάδας ως τάξης και οι ταξικές σχέσεις που την διαμορφώνουν λειτουργούν ως φυλετικές σχέσεις. Οι δύο είναι αδιαχώριστες». Αυτό είναι εμφανές στον τομέα της φροντίδας, όπου οι μετανάστριες, συχνά από τον Νότιο Ημισφαίριο, απασχολούνται υπό συνθήκες εκμετάλλευσης, με το μεταναστευτικό τους καθεστώς να εξαρτάται από τον εργοδότη τους. Η «καλύτερη ζωή» που υπόσχεται η μετανάστευση αναβάλλεται συνεχώς, ενώ η απειλή της απέλασης είναι πάντα παρούσα.
Στον πολιτικό τομέα, η φυλή αποτελεί κεντρικό άξονα κινητοποίησης. Αυτό το παρατηρούμε στην άνοδο της αντιμεταναστευτικής ρητορικής σε όλο το πολιτικό φάσμα. Η οικονομική ύφεση δεν εξηγείται μέσω του καπιταλισμού, αλλά μέσω της μετανάστευσης. Οι ακροδεξιές και δεξιές λαϊκιστικές παρατάξεις, όπως το Reform UK [8], χρησιμοποιούν αυτή την αφήγηση ως όπλο για να διευρύνουν τη βάση τους. Όμως, όλο και περισσότερο, αναμιγνύουν την ανοιχτή αντίδραση με κωδικοποιημένη φυλετικοποίηση, προσελκύοντας τμήματα των φυλετικοποιημένων μεσαίων και ανώτερων στρωμάτων.
Αυτή η στρατηγική είναι ο λόγος για τον οποίο η παρουσία των φυλετικοποιημένων ελίτ στο κράτος και στα επαγγέλματα είναι τόσο ιδεολογικά ισχυρή. Το βλέπουμε στην ηγεσία του Συντηρητικού Κόμματος, όπου προσωπικότητες όπως ο Rishi Sunak και η Kemi Badenoch αντιπροσωπεύουν μια νέα φυλετικοποιημένη ελίτ. Η παρουσία τους δεν αναιρεί τον ρατσισμό, αλλά μεταμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο αυτός λειτουργεί. Προσωπικότητες όπως ο Zia Yusuf του Reform UK δείχνουν πώς η πολιτική για τη φυλή και τη μετανάστευση αναδιαμορφώνεται ώστε να προσελκύει πέρα από την παραδοσιακή λευκή αντιδραστική βάση. Είναι καθοριστικοί για την εδραίωση μιας αφήγησης αξιοκρατίας, ενώ συνεχίζουν τους φυλετικούς αποκλεισμούς. Ανακατευθύνουν το μίσος μακριά από το κεφάλαιο και προς τους «νέους» μετανάστες. Αυτό το βλέπουμε επίσης στον ρόλο της πολιτικής Hindutva μεταξύ τμημάτων των Βρετανών Ινδών, όπου ο αντιδραστικός εθνικισμός αναδιατυπώνεται σε μορφή διασποράς. Η φυλή δεν είναι στατική, αλλά αναδιαμορφώνεται συνεχώς στο θέατρο της πολιτικής.
Αυτό είναι το πεδίο στο οποίο πρέπει να αγωνιστούμε. Αν η έννοια του επεκταμένου μαρξισμού μας διδάσκει κάτι, είναι ότι οι κατηγορίες της φυλής και της τάξης δεν είναι σταθερές, αλλά ιστορικά κατασκευασμένες και πολιτικά αμφισβητούμενες. Το να επεκτείνουμε τον μαρξισμό σήμερα σημαίνει να αναγνωρίσουμε ότι το φύλο, όπως και η φυλή, δεν είναι μια απόσπαση της προσοχής από την ταξική πάλη, αλλά ένα από τα κύρια πεδία της. Αυτό το βλέπουμε ξεκάθαρα στη βίαιη επίθεση εναντίον των τρανς ατόμων από το βρετανικό κράτος. Η πρόσφατη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου, η οποία ουσιαστικά στερεί από τα τρανς άτομα τη νομική αναγνώριση, ακόμη και όταν διαθέτουν Πιστοποιητικό Αναγνώρισης Φύλου, αποτελεί ταξική επίθεση. Αρνείται στα τρανς άτομα την πρόσβαση σε αξιώσεις για ίση αμοιβή, σε προστασία από διακρίσεις, στη βασική αξιοπρέπεια του να αναγνωρίζονται ως αυτό που είναι. Είναι μια απόφαση που κατοχυρώνει την αμάθεια και την εχθρότητα στη νομοθεσία, και αποτελεί ήττα όχι μόνο για τα τρανς άτομα, αλλά για όλους τους εργαζόμενους, όλες τις γυναίκες, όλους τους καταπιεσμένους ανθρώπους.
Αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου της δεξιάς πολιτικής για τα φύλα, το οποίο επιδιώκει να αναγεννήσει την πατριαρχική εξουσία με το πρόσχημα της «προστασίας των γυναικών» και της «υπεράσπισης των παιδιών». Όπως υποστηρίζει το rs21, αυτό το πρόγραμμα αφορά την επανεισαγωγή αυστηρών ρόλων των φύλων και την αστυνόμευση των σωμάτων. Πρόκειται για τη δημιουργία εξιλαστήριων θυμάτων σε μια περίοδο κρίσης, όταν η άρχουσα τάξη δεν έχει απαντήσεις για τη μείωση των μισθών, την κατάρρευση των υπηρεσιών ή την κλιματική καταστροφή. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ίδιες δυνάμεις που επιτίθενται στους τρανς ανθρώπους επιτίθενται επίσης στους μετανάστες, τις φυλετικές κοινότητες και τα συνδικάτα.
Η άρχουσα τάξη προσπαθεί να επαναφέρει τον έλεγχο, περιορίζοντας τα όρια του ποιος θεωρείται άνθρωπος, ποιος θεωρείται εργαζόμενος, ποιος θεωρείται άνδρας ή γυναίκα. Αν η εικόνα μέχρι τώρα φαίνεται ζοφερή, αυτό είναι κατανοητό. Όπως είπαμε στη διαφήμιση για αυτό το φεστιβάλ, «ο κόσμος βρίσκεται σε κακή κατάσταση και το μέλλον δεν φαίνεται λαμπρό». Αλλά πρέπει επίσης να έχουμε εμπιστοσύνη σε κάθε περίπτωση αντίστασης.
Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους για να υπερασπιστούν τη ζωή των τρανς ατόμων. Τα συνδικάτα εξέδωσαν δηλώσεις αλληλεγγύης. Τρανς και cis άτομα, queer και straight, διαδήλωσαν μαζί ενάντια στην απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου. Έτσι μοιάζει η αλληλεγγύη.
Οι μαζικές κινητοποιήσεις για τη Γάζα μάς έδειξαν πώς ένας αγώνας με ρατσιστικό χαρακτήρα μπορεί να είναι ταυτόχρονα πολυφυλετικός. Αυτά τα κινήματα δεν είναι απλώς συμβολικά. Αντικατοπτρίζουν μια αυξανόμενη πολιτική ριζοσπαστικοποίηση έξω από τα όρια των κυρίαρχων κομμάτων. Η εκλογή πέντε ανεξάρτητων βουλευτών που στήριξαν τη Γάζα, και οι πολλές δεύτερες και τρίτες θέσεις που κατέκτησε η Αριστερά στις εκλογές του περασμένου έτους, είναι μόνο μία έκφραση αυτής της δυναμικής.
Για να χτίσουμε ένα κίνημα ικανό να αντισταθεί στον ρατσισμό και τη γενοκτονία, πρέπει να αντιμετωπίσουμε και τον σεξιστικό (έμφυλο) καπιταλισμό [gendered capitalism]. Ο αγώνας για την απελευθέρωση των τρανς δεν είναι περιφερειακό ή δευτερεύον ζήτημα. Είναι κεντρικό στην ταξική μας πολιτική. Η απελευθέρωση των τρανς είναι η απελευθέρωση όλων μας.
Το καθήκον μας τώρα είναι να αξιοποιήσουμε αυτές τις σημαντικές εξελίξεις. Να αντιταχθούμε στις αντιμεταναστευτικές πολιτικές με τρόπο που να υπερβαίνει την απλή καταγγελία του ρατσισμού. Να διαμορφώσουμε ένα στρατηγικό όραμα για την πολιτική οργάνωση ενάντια σε έναν καπιταλισμό φυλετικοποιημένο, σεξιστικό και θανάσιμα άνισο.
Χρειαζόμαστε ένα επαναστατικό κίνημα που να κατανοεί ότι η εργατική τάξη δεν είναι ομοιογενής, αλλά κατακερματισμένη, φυλετικοποιημένη, έμφυλα διαχωρισμένη και άνισα τοποθετημένη. Αυτό σημαίνει ότι η αλληλεγγύη πρέπει να οικοδομηθεί μέσα από τη διαφορά. Όπως μας υπενθυμίζει ο Stuart Hall, «η φυλή καθορίζει ορισμένους από τους τρόπους του αγώνα. Παρέχει επίσης ένα από τα κριτήρια με τα οποία μετράμε την επάρκεια του αγώνα σε σχέση με τις δομές που στοχεύει να μετασχηματίσει». Το ίδιο ισχύει και για το φύλο. Οι επιθέσεις εναντίον των τρανς ατόμων αποτελούν δοκιμασία για την ικανότητα του κινήματός μας να αγωνιστεί για την απελευθέρωση, με την πληρέστερη έννοια του όρου.
Λοιπόν: Τι να κάνουμε;
Πρέπει να απορρίψουμε την ψευδή επιλογή ανάμεσα στην τάξη και την καταπίεση. Πρέπει να απορρίψουμε τη φιλελεύθερη φαντασίωση ότι η εκπροσώπηση από μόνη της αρκεί για να ανατρέψει τη δομική βία του συστήματος. Παλεύουμε για τα δικαιώματα των μεταναστών και για την αυτοδιάθεση στον προσδιορισμό φύλου, όχι ως ηθικά ζητήματα, αλλά ως ταξικά ζητήματα. Αντιμετωπίζουμε την ακροδεξιά όχι μόνο με συνθήματα, αλλά με στρατηγική. Χτίζουμε αγώνες και οργανώσεις που είναι πολυφυλετικές, πολυσέξουαλικές και μαχητικές. Επεκτείνουμε τον μαρξισμό, όχι για να τον αποδυναμώσουμε, αλλά για να τον εμβαθύνουμε.
https://revsoc21.uk/2025/07/07/stretching-marxism
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] https://monoskop.org/images/6/6b/Fanon_Frantz_The_Wretched_of_the_Earth_1963.pdf
[2] https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0007/2356018/Knox,-Valuing-Race-Stretched-Marxism-and-the-logic-of-imperialism.pdf
[3] https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch31.htm
[4] Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο,κεφαλαιο 24, Η λεγόμενη πρωταρχική συσσώρευση, Σύγχρονη Εποχή 2002, σελ. 775.
[5] https://www.marxists.org/archive/marx/works/1869/letters/69_12_10-abs.htm
[6] https://monoskop.org/images/6/6b/Fanon_Frantz_The_Wretched_of_the_Earth_1963.pdf
[7] FrantzFanon, Της γης οι κολασμένοι, Εκδόσεις Κάλβος,1982, σελ. 14
https://tokoinonikoodofragma.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/01/cf86cf81ceb1cebdcf84cf83-cf86ceb1cebdcebfcebd-cf84ceb7cf83-ceb3ceb7cf83-cebfceb9-cebacebfcebbceb1cf83cebcceb5cebdcebfceb9.pdf
