Γκράφιτι στη Δαμασκό. 26 Δεκεμβρίου 2024. (AP Photo/Hussein Malla)
Alex Martin Astley
Οι αποτυχίες της μεταβατικής δικαιοσύνης στη Συρία θα μπορούσαν να πυροδοτήσουν την αστάθεια
Οκτώ μήνες μετά την απότομη κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ στις 8 Δεκεμβρίου, οι ελπίδες εκατομμυρίων Σύριων να δουν τους εγκληματίες του καθεστώτος[1] να οδηγούνται στη δικαιοσύνη παραμένουν απογοητευτικά απόμακρες.
Κατά τη διάρκεια της 54χρονης βασιλείας του Χαφέζ αλ Άσαντ και του γιου του Μπασάρ, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι δολοφονήθηκαν ή εξαφανίστηκαν – πολλοί από αυτούς με αναγκαστικές εξαφανίσεις, βασανιστήρια και εξωδικαστικές εκτελέσεις[2].
Πέρα από την καθυστέρηση του αναγκαίου κλεισίματος και της αποζημίωσης για τους επιζώντες και τις οικογένειες των θυμάτων, η έλλειψη λογοδοσίας τροφοδοτεί τη θρησκευτική βία στη Συρία[3], μια πολιτική πυριτιδαποθήκη σε μια χώρα που έχει πλημμυρίσει με όπλα μετά από 14 χρόνια εμφυλίου πολέμου.
Απογοητευμένοι από τον αργό ρυθμό απόδοσης ευθυνών, ορισμένοι καταφεύγουν σε βίαια αντίποινα. Στις επαρχίες Χομς, Χάμα και Λατάκια[4], οι επιθέσεις από Σουνίτες άτομα ή ομάδες εναντίον αμάχων Αλαουιτών που κατηγορούνται για συνεργασία με το καθεστώς συνεχίζονται αμείωτες. Πολλές κοινότητες Αλαουιτών ζουν πλέον υπό το φόβο, εν μέσω συχνών απαγωγών[5] και αντιποίνων.
Εάν η προσωρινή κυβέρνηση υπό τον Άχμαντ Αλ-Σαράα δεν καταφέρει να περιορίσει τη βία, οι ειδικοί φοβούνται ότι αυτή θα μπορούσε να εξελιχθεί, για άλλη μια φορά, σε μαζικές φρικαλεότητες όπως αυτές που έζησε η Συρία στις παράκτιες περιοχές της τον Μάρτιο.
Αυτό καθιστά τη μεταβατική δικαιοσύνη και τη λογοδοσία ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα για τη σταθερότητα στη Συρία και την επιτυχία της προσπάθειας απομάκρυνσης της χώρας από την 54χρονη δικτατορία.
Ο Gregory Waters, ερευνητής στο Syrian Archive, λέει ότι μεγάλο μέρος της βίας που μαστίζει τη Συρία δεν είναι απλώς μια αυθαίρετη θρησκευτική σύγκρουση∙ είναι αντίποινα για εγκλήματα του παρελθόντος που διαπράχθηκαν από τα στοχοποιημένα άτομα. Τα περισσότερα από αυτά τα εγκλήματα διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, αλλά ορισμένες διαμάχες είναι δεκαετιών, προερχόμενες από τη σεχταριστική ευνοιοκρατία που ξεκίνησε με τον Χαφέζ αλ Άσαντ.
Μια εκδήλωση αυτού του φαινομένου σήμερα –και ένα ιδιαίτερα δυσεπίλυτο πρόβλημα για την κυβέρνηση– περιστρέφεται γύρω από την ιδιοκτησία γης.
Εκτάσεις γης που κάποτε ανήκαν σε Χριστιανούς[6] και Σουνίτες απαλλοτριώθηκαν και αναδιανεμήθηκαν στους Αλαουίτες, τη θρησκευτική μειονότητα από την οποία το καθεστώς αντλούσε την υποστήριξή του. Καθώς οι εκτοπισμένοι Σύριοι επιστρέφουν, βρίσκονται εξαθλιωμένοι και ανίκανοι να καλλιεργήσουν τη γη που διεκδικούν ως δική τους.
«Αυτού του είδους οι τοπικές εντάσεις, και από εκεί προέρχονται τώρα πολλές από τις εξωδικαστικές δολοφονίες και τα εγκλήματα», ανέφερε ο Γουότερς στο The New Arab.
«Το μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η κυβέρνηση δεν είναι μόνο αυτή η έλλειψη εμπιστοσύνης με τους Αλαουίτες, αλλά υπάρχει και αυτή η πραγματική αύξηση του σουνιτικού λαϊκισμού και της διέγερσης κατά των Αλαουιτών, την οποία σαφώς προσπαθεί να αντιμετωπίσει... Η εντύπωσή μου είναι ότι η κυβέρνηση φοβάται να το αντιμετωπίσει άμεσα», εξήγησε ο Γουότερς.
«Νομίζω ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι μια άλλη εκτεταμένη επίθεση ή απόπειρα ανταρσίας, η οποία θα αποτύχει και θα αντιμετωπιστεί με περισσότερες σφαγές αμάχων», πρόσθεσε.
Μια επιτροπή χωρίς εμπιστοσύνη
Στις 16 Μαΐου, η συριακή κυβέρνηση ανακοίνωσε τον σχηματισμό της Εθνικής Επιτροπής για τη Μεταβατική Δικαιοσύνη[7] με σκοπό την αντιμετώπιση των εγκλημάτων του παρελθόντος που διαπράχθηκαν από το καθεστώς Άσαντ.
Αν και χαιρετίστηκε ευρέως ως ένα βήμα προς τη λογοδοσία, συριακές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, ομάδες ανθρωπίνων δικαιωμάτων και νομικοί εμπειρογνώμονες εξέφρασαν τις ανησυχίες τους για την έλλειψη διαφάνειας, τις περιορισμένες αρμοδιότητες και τον αποκλεισμό των φορέων της βάσης.
Από την πλευρά της, η κυβέρνηση αντιμετωπίζει μια τεράστια πρόκληση. Οι καταχρήσεις του καθεστώτος καλύπτουν πάνω από μισό αιώνα, ξεκινώντας το 1971 με τον Χαφέζ αλ Άσαντ. Και το νομικό σύστημα που κληροδότησε είναι γεμάτο διαφθορά, με ελλιπείς πόρους και με ελλείψεις σε αποδεικτικά στοιχεία, πολλά από τα οποία κάηκαν την παραμονή της επανάστασης. Εν τω μεταξύ, η κυβέρνηση αγωνίζεται να περιορίσει τις επαναστατικές σουνιτικές φατρίες που εμπλέκονται σε πρόσφατες φρικαλεότητες.
Παρά τις πολλές συλλήψεις υψηλού προφίλ, πολλοί Σουνίτες πιστεύουν ότι οι περισσότεροι πρώην αξιωματούχοι του καθεστώτος θα αποφύγουν τη δικαιοσύνη. Νωρίτερα φέτος, ένα κύμα σαρωτικών αμνηστειών έσπειρε σύγχυση: παραμένει ασαφές ποιος αμνηστεύτηκε επίσημα και ποιος όχι.
Και τον Φεβρουάριο, ξέσπασε οργή όταν η κυβέρνηση απελευθέρωσε τον διαβόητο διοικητή του καθεστώτος Φάντι Σακρ[8], βαθαίνοντας τη δυσπιστία του κοινού και ενισχύοντας την πεποίθηση ότι η πραγματική δικαιοσύνη παραμένει ανέφικτη.
Αλλά οι αδιαφανείς διαδικασίες της επιτροπής υπονομεύουν την εμπιστοσύνη σε όλες τις θρησκευτικές κοινότητες. Ένα σημαντικό ελάττωμα στο σχεδιασμό της είναι η απροθυμία της να διερευνήσει εγκλήματα που διαπράχθηκαν μετά την πτώση του Άσαντ, όπως αυτά που διέπραξαν οι υπό κουρδική ηγεσία Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις (SDF) ή οι σουνιτικές φατρίες που συντάσσονται με τη νέα κυβέρνηση.
Καθώς η χώρα αναμένει τα πορίσματα μιας ξεχωριστής έρευνας για τις σφαγές αμάχων Αλαουιτών στις ακτές, πολλοί Αλαουίτες κατηγορούν ήδη ευθέως την κυβέρνηση.
Με αφορμή την έρευνα, η Κριστίν Μπέκερλ, αναπληρώτρια περιφερειακή διευθύντρια της Διεθνούς Αμνηστίας για τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, ζήτησε πλήρη διαφάνεια. Προέτρεψε τον πρόεδρο Σαράα να «δεσμευτεί να δημοσιεύσει το σύνολο των ευρημάτων» και «να διασφαλίσει ότι οι υπεύθυνοι θα οδηγηθούν στη δικαιοσύνη»[9].
Περιπλέκοντας ακόμη περισσότερο τη διαδικασία απόδοσης ευθυνών, την περασμένη εβδομάδα ξέσπασαν μάχες στην επαρχία Σουουέιντα[10], όπου πλειοψηφούν οι Δρούζοι, με αναφορές για παραβιάσεις που διαπράχθηκαν τόσο από ένοπλους Δρούζους όσο και από τις κυβερνητικές δυνάμεις. Ο πρόεδρος της Συρίας υποσχέθηκε άλλη μια έρευνα και ότι «θα λογοδοτήσουν όλοι όσοι αποδεδειγμένα εμπλέκονται».
Μεταρρύθμιση ή καταστροφή: Η πορεία προς τα εμπρός
Μια πρόσφατη έκθεση του Συριακού Δικτύου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (SNHR), ενός ανεξάρτητου παρατηρητή ανθρωπίνων δικαιωμάτων, παρουσίασε βασικές προτάσεις. Η κυριότερη είναι η δημιουργία ενός εθνικού οργάνου λογοδοσίας που θα είναι ανεξάρτητο από την εκτελεστική εξουσία.
Η έκθεση τάσσεται επίσης υπέρ μιας προσέγγισης που θα επικεντρώνεται περισσότερο στα θύματα, σαρωτικών μεταρρυθμίσεων στον τομέα της δικαιοσύνης και της ασφάλειας και μεγαλύτερης συμμετοχής των τοπικών εμπειρογνωμόνων και της κοινωνίας των πολιτών.
Η επιτροπή συστάθηκε με διάταγμα, χωρίς σχεδόν καμία δημόσια συμβολή ή επεξήγηση των αρμοδιοτήτων της. Νομικοί εμπειρογνώμονες και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων[11] προειδοποιούν ότι η από πάνω προς τα κάτω δομή της δίνει υπερβολικό έλεγχο στην προεδρία. Μια πραγματικά αποτελεσματική διαδικασία, υποστηρίζουν, θα απαιτούσε μια συμμετοχική προσέγγιση που θα μοιράζεται την εξουσία με την κοινωνία των πολιτών.
Οι ακτιβιστές έχουν επίσης επικρίνει την έλλειψη ποικιλομορφίας της επιτροπής. Λένε ότι δεν αντικατοπτρίζει το κοινωνικό μωσαϊκό της Συρίας, αφήνοντας απ’ έξω τις γυναίκες[12] και τις φωνές των μειονοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των Κούρδων και των Δρούζων. Τον Μάιο, ο επικεφαλής της επιτροπής Αμπντούλ Μπασίτ Αμπντούλ Λατίφ υποσχέθηκε να βελτιώσει τη συμπερίληψη με τη συμμετοχή εκπροσώπων των θυμάτων, ηγετών της κοινωνίας των πολιτών και εμπειρογνωμόνων για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ωστόσο, αυτό παραμένει μόνο μια υπόσχεση.
«Δεν νομίζω ότι υπήρξε μεγάλη πρόοδος προς την κατεύθυνση της λογοδοσίας... Αυτό που συνέβη, στην πραγματικότητα, είναι απογοητευτικό κατά τη γνώμη μου», δήλωσε στο The New Arabο, Φάντελ Αμπντούλ Γάνι, ιδρυτής του SNHR.
«Πρέπει να αξιοποιήσουμε την εμπειρία από τις προηγούμενες συγκρούσεις και πρέπει να μάθουμε, διότι η μεταβατική δικαιοσύνη είναι μια θεωρία. Έχει αναπτυχθεί τα τελευταία 60 χρόνια. Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε όλη αυτή τη βιβλιογραφία και τους εμπειρογνώμονες σε αυτόν τον τομέα», πρόσθεσε.
Ο Σάντι Χαρούν, από την Ένωση Κρατουμένων και Αγνοουμένων της Φυλακής Σεντνάγια (ADMSP), συμφωνεί ότι τα θύματα και οι οικογένειές τους από όλες τις πλευρές της σύγκρουσης, χιλιάδες από τους οποίους ζουν σε συνθήκες φτώχειας χωρίς καμία υποστήριξη, θα πρέπει να έχουν κεντρικό ρόλο σε οποιαδήποτε διαδικασία μεταβατικής δικαιοσύνης.
«Αυτοί [οι οικογένειες] έχουν την ευθύνη να αποφασίσουν αν θα υπάρξει αμνηστία κατά των δραστών, όχι η κυβέρνηση ... Χρειαζόμαστε επίσης ένα περίγραμμα για το έργο της, και αυτό θα πρέπει να το μοιραστεί με όλους τους Σύριους, γιατί όπως σας είπα, οι Σύριοι είναι ο σωστός δικαιούχος για αυτό», δήλωσε ο Χαρούν, μιλώντας στο The New Arab από τη Δαμασκό.
«Για μένα, ως θύμα, πρέπει να έχω μια εγγύηση από την κυβέρνηση ότι δεν θα επαναληφθεί αυτό που μου συνέβη ποτέ ξανά», πρόσθεσε ο Χαρούν, ο οποίος κρατήθηκε για εννέα χρόνια στο διαβόητο δίκτυο φυλακών του Άσαντ.
«Αν δεν έχουμε τη δικαιοσύνη μας, δεν θα υπάρξει εθνική ειρήνη ή συμφιλίωση».
Μετάφραση: elaliberta.gr/
Alex Martin Astley, “How Syria’s transitional justice failures could fuel instability”, The New Arab, 17 Ιουλίου 2025, https://www.newarab.com/analysis/how-syrias-transitional-justice-failures-could-fuel-instability
Σημειώσεις
[1] Mawada Bahah, “Mass graves in Syria lay bare the depths of Assad’s repression”, The New Arab, 2 Ιανουαρίου 2025, https://www.newarab.com/analysis/mass-graves-syria-lay-bare-depths-assads-repression.
[2] Shelly Kittleson, “Horror mingles with hope after Syria’s carceral state collapses”, The New Arab, 15 Δεκεμβρίου 2024, https://www.newarab.com/analysis/horror-mingles-hope-after-syrias-carceral-state-collapses.
[3] “Hundreds of Alawite families flee to Lebanon through rivers amid sectarian killings in Syria” [βίντεο], The New Arab, 12 Μαρτίου 2025, https://www.newarab.com/video/hundreds-alawite-families-flee-lebanon-amid-sectarian-killings.
[4] “Syria must release findings of inquiry into Alawite killings, Amnesty says”, The New Arab, 9 Ιουλίου 2025, https://www.newarab.com/news/amnesty-syria-must-release-findings-alawite-killings-inquiry.
[5] “‘She’s not coming back’: Alawite women snatched from streets of Syria”, The New Arab, 28 Ιουνίου 2025, https://www.newarab.com/news/shes-not-coming-back-alawite-women-taken-syrias-streets.
[6] “For Syria’s Christians, Damascus church bombing marks a fearful new chapter”, The New Arab, 24 Ιουνίου 2025, https://www.newarab.com/analysis/after-damascus-church-bombing-syrian-christians-fear-future.
[7] Francesco Salesio Schiavi, “Syria's long and fragile path to transitional justice”, The New Arab, 29 Μαΐου 2025, https://www.newarab.com/analysis/syrias-long-and-fragile-path-transitional-justice.
[8] “Anger mounts after Syria frees Assad-era officials accused of war crimes”, The New Arab, 11 Ιουνίου 2025, https://www.newarab.com/news/anger-syria-frees-officers-accused-assad-era-war-crimes.
[9] “Syria: President Al-Sharaa must publish full investigation into civilian killings”, Amnesty International, 9 Ιουλίου 2025, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/07/syria-president-al-sharaa-must-publish-full-investigation-into-civilian-killings/.
[10] “Syrian Bedouin flee Druze-majority province of Suweida after truce, amid reports of reprisal killings”, The New Arab, 17 Ιουλίου 2025, https://www.newarab.com/news/syrian-bedouin-flee-druze-majority-suweida-province-after-truce.
[11] “Syria: New government must prioritize justice and truth measures to prevent further abuse”, Amnesty International, 16 Μαΐου 2025, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/syria-new-government-must-prioritize-justice-and-truth-measures-to-prevent-further-abuse/#:~:text=%E2%80%9CTo%20ensure%20a%20break%20with,Middle%20East%20and%20North%20Africa.
[12] Rula Asad, “End of al-Assad’s 54-Year Rule: Syrian Feminist Views on the Transitional Phase”, Heinrich Böll Stiftung, 10 Ιουνίου 2025, https://www.boell.de/en/2025/06/10/end-of-al-assads-54-year-rule-syrian-feminist-views-on-the-transitional-phase#:~:text=In%20January%2C%20the%20new%20rulers,The%20image%20of%20Ahmad%20al.
