Πέρα από τα πρωτοσέλιδα: Γιατί το κύμα διαμαρτυριών στο Ιράν δεν μπορεί να απλουστευθεί με ένα όνομα

12 Ιανουαρίου 2026

Siyavash Shahabi

ΠΗΓΗ: firenexttime.net

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: elaliberta.gr

Καθώς το νέο κύμα διαδηλώσεων σε ολόκληρο το Ιράν εισέρχεται στην 12η ημέρα του – και καθώς κυκλοφορούν αναφορές για εκτεταμένη διακοπή του διαδικτύου από χθες το βράδυ – μια παλιά διαμάχη επέστρεψε στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης με νέα ένταση: είναι οι "εκκλήσεις για δράση" από πολιτικούς που οδηγούν τους δρόμους, ή είναι κυρίως μια προσπάθεια να εκμεταλλευτούν ένα κίνημα που ήδη συμβαίνει;

Το BBC Persian ασχολήθηκε με αυτό το ερώτημα στην εκπομπή Goftogoo-ye Vizheh, που παρουσιάζει η Φαρνάζ Γκαζί-Ζαντέ, σε μια συζήτηση με τη Λέιλα Χοσεϊνζάντε, πρώην φοιτήτρια ακτιβίστρια και πολιτική κρατούμενη. Τα τελευταία χρόνια, η Χοσεϊνζάντε έχει γίνει γνωστή για τη συνεπή της έμφαση στην οικονομολογική δικαιοσύνη και τα εργασιακά και επαγγελματικά αιτήματα, ενώ παράλληλα τονίζει τα δικαιώματα των μειονοτήτων. Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα στιγμιότυπα της δημόσιας πορείας της ήταν πριν από περίπου δύο χρόνια, όταν υποστήριξε τη διατριβή της χωρίς υποχρεωτικό χιτζάμπ και φορώντας κουρδική ενδυμασία – μια πράξη που, σύμφωνα με πολλούς παρατηρητές, προώθησε τη γλωσσική και οργανωτική έκφραση του φοιτητικού ακτιβισμού σε μια νέα φάση. Η Χοσεϊνζάντε γεννήθηκε το 1991 (1370 σύμφωνα με το ιρανικό ημερολόγιο). Λέει ότι άρχισε τον πολιτικό και κοινωνικό ακτιβισμό το 2009, σε ηλικία 18 ετών, και σήμερα βρίσκεται στη Γερμανία με υποτροφία για έρευνα.

«Είναι λάθος να συνδέουμε τις διαμαρτυρίες με την έκκληση του Παχλάβι»

Η πρώτη ερώτηση της εκπομπής πηγαίνει κατευθείαν στο επίκεντρο του ζητήματος. Η Χοσεϊνζάντε, η οποία εδώ και καιρό δίνει έμφαση στην «οργάνωση από τα κάτω», ρωτήθηκε πώς βλέπει τις μαζικές δημόσιες κινητοποιήσεις όταν αυτές πλαισιώνονται από εκκλήσεις γνωστών πολιτικών προσώπων. Η απάντησή της ανέτρεψε την κυρίαρχη αφήγηση των τελευταίων ημερών. Υποστήριξε ότι οι διαμαρτυρίες συνεχίζονται εδώ και 12 ημέρες, ενώ η έκκληση του Ρεζά Παχλάβι εκδόθηκε μόλις πριν από δύο ημέρες. Επομένως, είπε, το να συνδέει κανείς την έναρξη των διαμαρτυριών – ή ακόμα και την επέκτασή τους – με την έκκλησή του είναι απόλυτα λάθος. Με σαρκαστικό τόνο, πρόσθεσε ότι πολλές πολιτικές προσωπικότητες στο Ιράν συμπεριφέρονται όπως ο βασιλιάς στο Μικρό Πρίγκιπα: πρώτα παρακολουθούν τι κάνουν οι άνθρωποι και μετά «ανακοινώνουν» το ίδιο πράγμα σαν να ήταν δική τους έκκληση για δράση. Κατά την άποψή της, αυτό το μοτίβο δεν περιορίζεται στην υψηλή πολιτική· λέει ότι έχει επαναληφθεί σε διάφορους τομείς, από την αντίσταση στην υποχρεωτική χρήση χιτζάμπ έως τις εργατικές και επαγγελματικές διαμαρτυρίες.

Ταυτόχρονα, τόνισε ότι, λόγω της διακοπής του διαδικτύου, η εικόνα στην περιοχή παραμένει ασαφής. Ωστόσο, ανέφερε ότι οι διαθέσιμες αναφορές υποδηλώνουν ότι η συμμετοχή ήταν πολύ μεγαλύτερη από τις προηγούμενες νύχτες και θεωρεί ότι αυτό είναι φυσικό αποτέλεσμα της εξάπλωσης των διαμαρτυριών και όχι αποτέλεσμα εξωτερικής έκκλησης. Δεν αρνείται ότι οι πολιτικοί έχουν πραγματικούς υποστηρικτές στο Ιράν, αλλά υποστηρίζει ότι η άμεση σχέση μεταξύ της έκκλησης ενός μεμονωμένου προσώπου και της εξάπλωσης των διαμαρτυριών δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα της τελευταίας δεκαετίας.

Από το παζάρι στους δρόμους — «οποιαδήποτε σπίθα μπορεί να γίνει φωτιά»

Εξηγώντας αυτό που αποκαλεί εσωτερική λογική των διαδηλώσεων, η Χοσεϊνζάντε έδειξε πού ξεκίνησαν. Είπε ότι οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν από το παζάρι. Σημείωσε ότι στο Ιράν, οι διαδηλώσεις στο παζάρι συνήθως περιορίζονται σε αυτόν τον τομέα, αλλά αυτή τη φορά επεκτάθηκαν με επιταχυνόμενο ρυθμό. Κατά την άποψή της, οι συνθήκες έχουν γίνει τόσο αφόρητες για τους απλούς ανθρώπους που «οποιαδήποτε σπίθα» μπορεί να προκαλέσει μια μεγαλύτερη πυρκαγιά — και όσο οι διαδηλωτές μπορούν να ξεπεράσουν τις δυνάμεις της καταστολής, οι διαδηλώσεις θα συνεχίσουν να εξαπλώνονται.

Σε αυτό το πλαίσιο, αναφέρθηκε σε προηγούμενες εμπειρίες και είπε ότι ακόμη και η «απελευθέρωση» πόλεων – έστω και για λίγες ώρες ή ημέρες – έχει συμβεί συχνά τα τελευταία οκτώ χρόνια. Σύμφωνα με την περιγραφή της, ο Δεκέμβριος του 2017 (Dey 96) σηματοδότησε την αρχή ενός ποικιλόμορφου, πολυδιάστατου κινήματος κατά του καθεστώτος. Πρόσθεσε ότι τον Νοέμβριο του 2019 (Aban 98), αν δεν είχε σταματήσει από την «μαζική σφαγή», όπως την περιέγραψε, οι διαμαρτυρίες θα μπορούσαν να είχαν προχωρήσει ακόμη πιο γρήγορα από ό,τι βλέπουμε σήμερα. Ως παράδειγμα, ανέφερε ότι σε λίγες μόνο ημέρες τότε, τμήματα μεγάλων πόλεων είχαν ουσιαστικά «απελευθερωθεί».

Το συμπέρασμά της ήταν σαφές: αν κοιτάξει κανείς από μέσα, αυτό που αποκαλείται «άνευ προηγουμένου» δεν είναι άνευ προηγουμένου ως προς τη μορφή ή το μοτίβο. Αντιθέτως, υποστήριξε, η καταστολή και οι κοινωνικές ρήξεις έχουν μερικές φορές αυξήσει την «αδράνεια» των διαδηλώσεων, κάνοντας ορισμένες ομάδες να συμμετέχουν με μεγαλύτερη προσοχή ή δισταγμό. Ωστόσο, θεωρεί ότι η αυξανόμενη τόλμη – και η μεγαλύτερη έμφαση στο «δικαίωμα των πολιτών στη νόμιμη αυτοάμυνα» – είναι το λογικό αποτέλεσμα της κρατικής βίας: οι άνθρωποι έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δεν μπορούν να προχωρήσουν με κανέναν άλλο τρόπο. Η διαφορά σήμερα: ο κίνδυνος συρρίκνωσης ενός ποικιλόμορφου κινήματος σε ένα μοναδικό σύνολο

Όταν η παρουσιάστρια ρώτησε τι έχει αλλάξει κατά τη διάρκεια αυτών των δύο εβδομάδων, η Χοσεϊνζάντε υπογράμμισε μια σοβαρή ανησυχία: ότι η ποικιλομορφία του κινήματος υπονομεύεται και συρρικνώνεται υπέρ μιας επιβεβλημένης «ενότητας», ενός μοναδικού συνόλου και μιας μορφής ομοιομορφίας. Υποστήριξε ότι το κίνημα που ξεκίνησε στο Dey 96 ενισχύθηκε από την αρχή με την είσοδο πολλών διαφορετικών κοινωνικών δυνάμεων, χωρίς αυτές οι δυνάμεις να αυτολογοκρίνονται ή να περιορίζουν τα αιτήματά τους για να ταιριάζουν σε μία ιδεολογία, μία φατρία ή ένα πολιτικό ρεύμα.

Για να απεικονίσει αυτή την ποικιλομορφία, έβαλε δίπλα-δίπλα διάφορες εικόνες: την ταύτιση των διαδηλώσεων του Dey 96 με τις διαδηλώσεις των Αράβων στο Χουζεστάν, που ονομάστηκαν «Εξέγερση της Αξιοπρέπειας», την εμφάνιση των «Κοριτσιών της Οδού της Επανάστασης» μετά την ενέργεια της Vida Movahed, τους φοιτητές που στάθηκαν στο πλευρό του ευρύτερου κόσμου και την καθιστική διαμαρτυρία των δερβίσηδων έξω από μια φυλακή. Κατά την άποψή της, το κίνημα πάντα προχωρούσε μέσα από αυτή την πολυφωνική πραγματικότητα – και κάθε σχέδιο που προσπαθεί να το συμπιέσει σε μια ενιαία «φιγούρα» ή μια ενιαία σημαία θα συγκρουστεί τελικά με την πραγματική πολυπλοκότητα της ιρανικής κοινωνίας.

Το επιχείρημα της «γκρίζας μεσαίας τάξης» — και η έντονη αντίδρασή της στην πολιτική των ηγετών

Σε ένα από τα πιο τεταμένα σημεία της συζήτησης, η δημοσιογράφος έθεσε ένα γνωστό επιχείρημα: ορισμένοι λένε ότι για να προσελκύσεις τη «γκρίζα μεσαία τάξη» — τους ανθρώπους που είναι διστακτικοί ή πολιτικά αδρανείς — χρειάζεσαι μια εξέχουσα προσωπικότητα, και ότι ο Ρεζά Παχλαβί έχει πλέον αναλάβει αυτόν τον ρόλο. Η Χοσεϊνζάντε απάντησε ότι οι απεργίες στα παζάρια του Ταμπρίζ και του Ισφαχάν είχαν ξεκινήσει πριν από την έκκληση του Παχλαβί και ότι, αν θέλουμε να μιλήσουμε για την «γκρίζα μεσαία τάξη», αυτές οι ομάδες αποτελούν ένα από τα πιο ξεκάθαρα παραδείγματα. Από τη δική της οπτική γωνία, το να ρίχνεις ένα «σχοινί» στη μέση για να πιαστεί ο κόσμος είναι ένα παλιό, φθαρμένο και αναποτελεσματικό μοντέλο οργάνωσης των λαϊκών εξεγέρσεων και των επαναστάσεων. Είπε ότι αυτό το μοντέλο έχει επανειλημμένα αποδειχθεί αποτυχημένο ακόμη και μέσα σε αυτό το κίνημα, αλλά συνεχίζει να επανέρχεται, όχι επειδή δεν υπάρχουν άλλες μέθοδοι, αλλά επειδή υπάρχουν «άλλα συμφέροντα» που επιμένουν να διατηρούν την πολιτική επικεντρωμένη σε γνωστά πρόσωπα.

Επέστρεψε στο Dey 96 για να τονίσει το σημείο: εκείνη την εποχή, ποιοι από τους σημερινούς γνωστούς ηγέτες πίστευαν πραίγματικά ότι αυτό το καθεστώς μπορούσε να ανατραπεί; Στη συνέχεια, προχώρησε σε έναν βαθύτερο δομικό παράγοντα: τις τελευταίες δύο ή τρεις δεκαετίες, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει καταστείλει σκληρά κάθε είδους οργάνωση πολιτών, εργαζομένων ή επαγγελματιών — από περιβαλλοντικές ομάδες και φιλανθρωπικές οργανώσεις έως φοιτητικές οργανώσεις — και σήμερα, είπε, πολλές από τις πιο εξέχουσες προσωπικότητες στον κοινωνικό και εργασιακό τομέα βρίσκονται στη φυλακή. Υπό αυτές τις συνθήκες, ρώτησε, πώς μπορεί κανείς να περιμένει από αυτές τις ομάδες να λειτουργούν «κανονικά»;

«Θα φτάσουμε στη δημοκρατία αργότερα» — ή γιατί πρέπει να προχωρήσουμε τώρα στη δημοκρατία

Η δημοσιογράφος έθεσε στη συνέχεια ένα άλλο κοινό ζήτημα: δεν είναι καιρός να ξεπεράσουμε αυτές τις διαμάχες, να επικεντρωθούμε πρώτα στην αλλαγή και μόνο μετά τη μεταμόρφωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας να ασχοληθούμε με το πώς θα επιτύχουμε τη δημοκρατία;

Ενώ η Χοσεϊνζάντε τόνισε με συγκίνηση την προσωπική της επιθυμία να δει το καθεστώς να πέφτει, προειδοποίησε ότι η λογική «ας το αφήσουμε να πέσει πρώτα, θα το διορθώσουμε αργότερα» είναι ακριβώς εκεί όπου η ιστορία μπορεί να επαναληφθεί με ένα νέο πρόσωπο. Είπε ότι ακόμα και αν κάποιος, συντριμμένος από αφόρητες συνθήκες, πει «εντάξει, ας πέσει πρώτα και μετά θα δούμε», η προσέγγιση αυτού που αποκάλεσε «κυρίαρχη αντιπολίτευση», η οποία έχει γίνει η πιο δυνατή φωνή μέσω των μέσων ενημέρωσης και του χρήματος, δείχνει σημάδια για κάτι άλλο: μοιάζει περισσότερο με μια προσπάθεια να ελεγχθούν οι διαμαρτυρίες παρά να βοηθηθούν να οδηγήσουν σε πραγματική αλλαγή.

Κατά την άποψή της, η επισήμανση των μειονοτήτων και η υποδαύλιση των εθνοτικών ευαισθησιών είναι ένα σημάδι αυτής της προσέγγισης ελέγχου. Υποστήριξε ότι, ακόμη και πριν συμβεί οτιδήποτε, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού παραγκωνίζονται μέσω του στιγματισμού και των κατηγοριών — κάτι που θεωρεί ότι έρχεται σε άμεση αντίθεση με την πραγματικότητα της πολυπολιτισμικής κοινωνίας του Ιράν. Το συμπέρασμά της ήταν ότι αυτού του είδους η πολιτική αμβλύνει την οξυδέρκεια των ευρέων κοινωνικών δυνάμεων, τις οδηγεί σε αμφιβολίες και κάνει ακόμη και τους ανθρώπους που μέχρι χθες βρισκόταν στους δρόμους να ανησυχούν: «Τι θα συμβεί αν είμαστε οι πρώτοι που θα θυσιαστούν;»

«Οι ηγέτες κατασκευάζονται»

Όταν ρωτήθηκε τι πρέπει να κάνουν οι δημοκρατικές ομάδες αυτή τη στιγμή, η  Χοσεϊνζάντε  είπε ότι το πρώτο βήμα είναι να εγκαταλείψουν τις παλιές, μη παραγωγικές συνήθειες, όπως το να συγκεντρώνουν μερικές διάσημες προσωπικότητες, να ανακοινώνουν μια συμμαχία και να φαντάζονται ότι η αλλαγή του καθεστώτος θα συμβεί μόνο με αυτό. Υποστήριξε ότι πολλά από αυτά τα πρόσωπα δεν προέρχονταν από τον δρόμο και δεν είχαν καμία σχέση με πραγματικά δίκτυα ή οργανωμένες κοινωνικές βάσεις.

Στη συνέχεια, έδωσε ένα προσωπικό παράδειγμα: μετά την αποφυλάκισή της το 2022 (1401), είπε ότι ξαφνικά είδε ανθρώπους να παρουσιάζονται στα μέσα ενημέρωσης ως «ηγέτες του κινήματος». Το επιχείρημά της ήταν σαφές: η ηγεσία κατασκευάζεται — συχνά χωρίς να υπάρχει σαφής απάντηση για το ποια είναι η πραγματική σχέση αυτού του ατόμου με το πεδίο.

Όταν η δημοσιογράφος σημείωσε ότι το να «γίνεις προσωπικότητα» μπορεί μερικές φορές να είναι αποτέλεσμα πραγματικού αγώνα – και ότι ο Παχλαβί, ως γιος του πρώην Σάχη, είναι από καιρό ένα πολιτικό όνομα – η Χοσεϊνζάντε έκανε μια διάκριση. Είπε ότι η κριτική της στοχεύει σε προσωπικότητες που «μεγάλωσαν» μέσω μέσων ενημέρωσης και προωθήθηκαν σε κεντρικό ρόλο με τεχνητό τρόπο. Όσον αφορά τον Παχλαβί, αναγνώρισε ότι το οικογενειακό του υπόβαθρο του έδωσε μια βάση, αλλά υποστήριξε ότι αυτή η προβολή δεν δημιουργεί αυτόματα νομιμότητα για ένα έργο που προσπαθεί να καταλάβει ή να αναδιαμορφώσει ένα ποικιλόμορφο κίνημα.

Η δημοσιογράφος επισήμανε επίσης τα συνθήματα υπέρ του Παχλαβί που ακούγονται στους δρόμους. Η Χοσεϊνζάντε δέχτηκε ότι έχει υποστηρικτές μεταξύ ενός μέρους του κόσμου, αλλά προέβαλε ένα προκλητικό επιχείρημα: η δημοτικότητα από μόνη της δεν δημιουργεί πολιτική νομιμότητα και δεν υποδεικνύει απαραίτητα τον πιο αποτελεσματικό δρόμο προς την ενότητα που μπορεί πραγματικά να ανατρέψει το καθεστώς.

Η πρότασή της για έξοδο από το αδιέξοδο: να μαθαίνουμε από τους ανθρώπους και να τους ανταποδίδουμε

Όταν ρωτήθηκε απευθείας ποια είναι η λύση για να βγούμε από το αδιέξοδο, η Χοσεϊνζάντε τόνισε δύο τρόπους. Πρώτον: να εγκαταλείψουμε την πολιτική που επικεντρώνεται στους ηγέτες και τις συμβολικές, φιλικές προς τα μέσα ενημέρωσης συμμαχίες. Δεύτερον: να κάνουμε κάτι που περιέγραψε ως «απλό, αλλά δύσκολο στην πράξη» — για όσους θέλουν να ενεργούν ως οδηγοί και όχι ως ανώτεροι. Πρέπει να μάθουν από αυτό που κάνουν ήδη οι άνθρωποι, να κατανοήσουν τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά του, να διαδώσουν αυτό που λειτουργεί και να «το επιστρέψουν στους ανθρώπους».

Τόνισε ότι η διακοπή του διαδικτύου συνέβη και το 2019 και ότι οι πόλεις «απελευθερώθηκαν» προσωρινά πολλές φορές —ωστόσο, ρώτησε: ποια πολιτική δύναμη, μέσο της αντιπολίτευσης ή ακτιβιστής έχει διερευνήσει σοβαρά πώς οργανώθηκαν οι άνθρωποι, πώς αντιμετώπισαν την καταστολή και πώς κατάφεραν να προχωρήσουν;

Είπε ότι προσπάθησε να καλύψει αυτή την κενό η ίδια, αναφέροντας ότι έγραψε δύο αναλυτικές εκθέσεις για τις διαμαρτυρίες του 2019 και του 2022. Ωστόσο, πρόσθεσε μια πιο έντονη κριτική: τα μέσα ενημέρωσης της αντιπολίτευσης, είπε, δεν έχουν καν πραγματοποιήσει σοβαρή κριτική ανάλυση του περιεχομένου της δικής τους λειτουργίας. Χωρίς αυτό το είδος αυτοκριτικής, υποστήριξε, το άγχος παραμένει υψηλό και τα λάθη συνεχίζουν να επαναλαμβάνονται.

Η τελική παρατήρηση: να μιλάμε στις δημοκρατικές δυνάμεις, να μην κρίνουμε τους ανθρώπους στο δρόμο

Στο τελευταίο μέρος, η δημοσιογράφος επέστρεψε σε ένα πρακτικό ερώτημα: δεν είναι κατανοητό ότι κάποιος που είναι εξαντλημένος από την καθημερινή πίεση μπορεί να προσελκύεται από μια δύναμη που προσφέρει ένα «σχέδιο έκτακτης ανάγκης» και έναν συγκεκριμένο οδικό χάρτη;

Η Χοσεϊνζάντε απάντησε ότι δεν προσπαθεί να κάνει κήρυγμα στους ανθρώπους στους δρόμους – ανθρώπους που, όπως τους περιέγραψε, βρίσκονται σε ένα σημείο όπου είτε θα πολεμήσουν, είτε θα σκοτωθούν, είτε θα ανατρέψουν το καθεστώς, είτε θα πεθάνουν προσπαθώντας. Το μήνυμά της, είπε, απευθύνεται στις δημοκρατικές δυνάμεις και στις διστακτικές κοινωνικές ομάδες που φοβούνται ότι, μετά από τόσο αίμα και αγώνα, θα μπορούσε να αναπαραχθεί μια άλλη μορφή αυταρχισμού και λεηλασίας. Η κεντρική της προειδοποίηση ήταν αυστηρή: αν οι δημοκρατικές δυνάμεις παραμείνουν παγιδευμένες στον κατακερματισμό και την αδράνεια, κινδυνεύουν να επαναλάβουν τα ίδια ιστορικά μοτίβα – σχέδια όπου η εξουσία γλιστράει μέσα από ρωγμές σε αποφασιστικές στιγμές και το μέλλον κατακτάται ενάντια στην ελευθερία.

Η συνέντευξη έληξε με ευχαριστίες από τη δημοσιογράφο και την ελπίδα να συνεχιστεί η συζήτηση αργότερα. Αλλά η βασική θέση της Χοσεϊνζάντε ήταν απλή: ο δρόμος είναι το αποτέλεσμα μιας δεκαετίας συσσωρευμένης πίεσης, καταστολής και διάσπαρτης οργάνωσης από τη βάση προς την κορυφή. Οι γνωστές προσωπικότητες φτάνουν αργά. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι ότι, αντί να ενισχύσουν την ποικιλομορφία του κινήματος και την πραγματική εμπειρία στο πεδίο, εμφανίζονται σχέδια που δεν έχουν ως στόχο να ανοίξουν τον δρόμο προς την ελευθερία, αλλά να διαχειριστούν και να ελέγξουν ένα κίνημα που έχει ήδη ξεφύγει από τον έλεγχο.

 Παρακολουθήστε το βίντεο με αγγλικούς υπότιτλους. Κάντε κλικ στο κουμπί υπότιτλων στα δεξιά και επιλέξτε Αγγλικά.

https://www.youtube.com/watch?v=aWs1WYtV-g8