Ένας Παλαιστίνιος στέκεται μπροστά σε ένα ισραηλινό στρατιωτικό όχημα, κατά τη διάρκεια επιδρομής στην κατεχόμενη πόλη της Ναμπλούς στη Δυτική Όχθη, 22 Φεβρουαρίου 2023. – ZAIN JAAFAR/AFP via Getty Images

Alejando Iturbe

Η Δυτική Όχθη: Το άλλο μέτωπο της ισραηλινής επίθεσης κατά των Παλαιστινίων

Μπροστά στη γενοκτονική επίθεση του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας, τα διεθνή μέσα ενημέρωσης έχουν εστιάσει την προσοχή τους στην κατάσταση σ’ αυτή την περιοχή. Σε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε την κατάσταση στη Δυτική Όχθη, το άλλο τμήμα παλαιστινιακού εδάφους υπό ισραηλινή κατοχή, το οποίο επίσης υφίσταται τη συνεχή επίθεση του σιωνιστικού κράτους.

Για να γίνει αυτό, είναι απαραίτητο να κάνουμε μια σύντομη περίληψη της ιστορίας της και του τρόπου με τον οποίο προέκυψε η σημερινή κατάσταση. Αυτό που σήμερα ονομάζεται Δυτική Όχθη (που σημαίνει «από τη δυτική πλευρά του ποταμού Ιορδάνη») αποτελούσε μέρος της Παλαιστίνης της Βρετανικής Εντολής, που δημιουργήθηκε από την Κοινωνία των Εθνών το 1918, μετά την ήττα της Τουρκικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη διάλυσή της. Είναι ολόκληρη η επικράτεια της εν λόγω Εντολής («από τον ποταμό [Ιορδάνη] έως τη θάλασσα [της Μεσογείου]») που ο παλαιστινιακός λαός διεκδικεί δικαιωματικά ως γη του, επειδή την κατοικεί εδώ και αιώνες ως μια συγκεκριμένη ομάδα αραβόφωνων ανθρώπων.

Στους χάρτες της εποχής εκείνης, δεν υπάρχει καμία αναφορά στη Δυτική Όχθη ως ξεχωριστή περιοχή. Επίσης, δεν εμφανιζόταν στη Διακήρυξη Μπάλφουρ (1917) της βρετανικής κυβέρνησης, η οποία υποστήριζε το σιωνιστικό σχέδιο της «ίδρυσης μιας “εβραϊκής εθνικής πατρίδας” στην Παλαιστίνη». Εκείνη την εποχή, οι Εβραίοι αντιπροσώπευαν μια πολύ μικρή μειονότητα των κατοίκων της Παλαιστίνης. Η διακήρυξη αυτή θεωρείται ως η πρώτη ρητή υποστήριξη του ιμπεριαλισμού σε αυτό που θα αποτελούσε ίδρυση του κράτους του Ισραήλ το 1947-1948. Σήμαινε επίσης τη ρητή συμμαχία του σιωνισμού με τον ιμπεριαλισμό, προκειμένου να εξυπηρετήσει τον ιμπεριαλισμό.

Ακολούθησε η γαλλοβρετανική συμφωνία γνωστή ως Σάικς-Πικό (1916), με την οποία πολλές ευρωπαϊκές δυνάμεις υποστήριξαν έμπρακτα τις προσπάθειες των σιωνιστών να εγκαταστήσουν Ευρωπαίους Εβραίους στην Παλαιστίνη. Ωστόσο, παρέμειναν μειονότητα στην περιοχή αυτή, όπου το 1931 ζούσαν 750.000 Παλαιστίνιοι και 175.000 Εβραίοι.

Η μετανάστευση αυτή των Ευρωπαίων Εβραίων σημείωσε αλματώδη αύξηση κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με πολλούς να διαφεύγουν από τις διώξεις των Ναζί και, μετά τη λήξη του πολέμου, με πολλούς επιζώντες του Ολοκαυτώματος. Παρ’ όλα αυτά, οι Εβραίοι κάτοικοι παρέμειναν μειονότητα στην Παλαιστίνη, όπου ζούσαν 1.300.000 Παλαιστίνιοι και 600.000 Εβραίοι.

Το ψήφισμα του ΟΗΕ του 1947

Σε αυτό το πλαίσιο, στις 29 Νοεμβρίου 1947, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε το Ψήφισμα 181, με το οποίο διαιρέθηκε η βρετανική Εντολή της Παλαιστίνης και παραχωρήθηκε στο μελλοντικό κράτος του Ισραήλ και στον εβραϊκό πληθυσμό (όπως είδαμε, η πλειονότητα ήταν νεοαφιχθέντες Ευρωπαίοι μετανάστες) το 52% του εδάφους αυτού.

Το ψήφισμα εγκρίθηκε με την υποστήριξη του αμερικανικού ιμπεριαλισμού, των ιμπεριαλιστών συμμάχων του στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (Αγγλία και Γαλλία), αλλά και της ΕΣΣΔ που κυβερνούσε ο σταλινισμός (γεγονός που οι σταλινικοί προσπάθησαν αργότερα να αποκρύψουν). Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ακόμη και στο έδαφος που παραχωρήθηκε στο Ισραήλ, ο εβραϊκός πληθυσμός ήταν μειοψηφία: υπήρχαν 900.000 Παλαιστίνιοι κάτοικοι και 600.000 Εβραίοι, στους οποίους ήδη αναφερθήκαμε και οι οποίοι, το πολύ, κατείχαν το 6% της γης και των σπιτιών.

Με το ψήφισμα αυτό, ο ΟΗΕ νομιμοποίησε μια τρομερή κλοπή παλαιστινιακών εδαφών (ένας στόχος που βρισκόταν στη ρίζα του σιωνιστικού σχεδίου από τον 19ο αιώνα). Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους πίεσαν και υποστήριξαν αυτό το σχέδιο για να δημιουργήσουν έναν ιμπεριαλιστικό στρατιωτικό και γεωγραφικό θύλακα στην καρδιά του αραβικού κόσμου με τους τεράστιους πετρελαϊκούς πόρους.

Οι Ευρωπαίοι Εβραίοι έφτασαν μετά από τρομερούς διωγμούς και φρικτή γενοκτονία από τους Ναζί και ο κόσμος είχε τρομοκρατηθεί από αυτό. Ποιος θα μπορούσε να αντιταχθεί στη δημιουργία μιας περιοχής όπου οι Εβραίοι θα μπορούσαν να «ζήσουν ειρηνικά» και να «αναρρώσουν από τις πληγές τους»; Αλλά αυτό το δίκαιο συναίσθημα χρησιμοποιήθηκε από την αυτοκρατορία και τους σιωνιστές για να αποκρύψει το πραγματικό περιεχόμενο αυτού που συνέβαινε: ο λαός της Παλαιστίνης ζούσε εκεί για αιώνες και, επομένως, ήταν απαραίτητο να του στερήσουν τη γη του και να τον εκδιώξουν από αυτήν.

Η Νάκμπα

Ο σιωνισμός, λοιπόν, δημιούργησε ένοπλες οργανώσεις, όπως η Ιργκούν, η Χαγκανά και η Λέχι, οι οποίες δρούσαν εναντίον των Παλαιστινίων. Ήταν η αφετηρία αυτού που οι Παλαιστίνιοι αποκαλούν Νάκμπα: μια σφοδρή επίθεση εθνοκάθαρσης που πραγματοποιήθηκε από τις ένοπλες σιωνιστικές οργανώσεις, με αιμοσταγείς μεθόδους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν αυτό που συνέβη στο χωριό Ντέιρ Γιασσίν (κοντά στην Ιερουσαλήμ), ήδη από το 1948: προκειμένου να εκδιωχθούν από τι περιουσίες τους, 200 από τους 600 κατοίκους δολοφονήθηκαν (συμπεριλαμβανομένων των ηλικιωμένων, των γυναικών και των παιδιών).

Στις 14 Μαΐου 1948, την ημερομηνία που όρισε ο ΟΗΕ για την έναρξη εφαρμογής του Ψηφίσματος 181, η Μεγάλη Βρετανία αποσύρθηκε από τα παλαιστινιακά εδάφη. Το Ισραήλ εκμεταλλεύτηκε τη Νάκμπα και αρκετούς μήνες «εθνοκάθαρσης» για να καταλάβει ένα επιπλέον 26% πέραν αυτού που του είχε παραχωρηθεί από το παλαιστινιακό έδαφος με το συγκεκριμένο ψήφισμα.

Αυτή η «εθνοκάθαρση» (υπό την ευλογία του ιμπεριαλισμού και του σταλινισμού) είχε ως αποτέλεσμα να παραμείνουν μόνο 138.000 Παλαιστίνιοι στο έδαφος που είχε παραχωρηθεί στο Ισραήλ. Οι υπόλοιποι είχαν εκδιωχθεί. Μετά τη Νάκμπα, το Ισραήλ ψήφισε τον «νόμο περί απουσίας», ο οποίος επέτρεψε την απαλλοτρίωση της γης και των σπιτιών των εκδιωχθέντων Παλαιστινίων από το κράτος και την παραχώρησή τους στους «σημερινούς» Εβραίους κατοίκους, οι οποίοι έγιναν έτσι ιδιοκτήτες του 90% των περιουσιών. Οι εκδιωχθέντες Παλαιστίνιοι αναγκάστηκαν να πάνε σε διάφορους προορισμούς, όπως στη σημερινή Δυτική Όχθη (σε ορισμένες περιπτώσεις, αναγκάστηκαν να εγκατασταθούν σε προσφυγικούς καταυλισμούς όπως η Τζενίν) ή στη Λωρίδα της Γάζας. Άλλοι έφυγαν στην εξορία σε αραβικές χώρες (κυρίως στην Ιορδανία, τον Λίβανο και τη Συρία, όπου πολλοί έζησαν επίσης σε προσφυγικούς καταυλισμούς) ή σε πιο απομακρυσμένες περιοχές, όπως οι ΗΠΑ και η Λατινική Αμερική.

Έτσι, οι άνθρωποι αυτοί χωρίστηκαν σε τρεις κατηγορίες: αυτοί που ζούσαν εντός των συνόρων της επικράτειας που είχε αρπάξει το σιωνιστικό κράτος, αυτοί που ζούσαν στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη και αυτοί που πήγαν στην εξορία.

Έτσι γεννήθηκε η τραγωδία αυτού του λαού, η οποία προκλήθηκε από τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ. Έτσι ξεκίνησε και ο αγώνας αυτού του λαού για την ανάκτηση του ιστορικού του εδάφους.

Από το 1948

Το έδαφος της παλαιάς Βρετανικής Εντολής, το οποίο παραχωρήθηκε στους Παλαιστίνιους, «κόπηκε στα δύο» από το Ισραήλ: ένα ανατολικό τμήμα (από τον Ιορδάνη ποταμό έως την Ανατολική Ιερουσαλήμ) και ένα δυτικό τμήμα (η Λωρίδα της Γάζας), η έκταση του οποίου μειώνεται ολοένα και περισσότερο ως αποτέλεσμα νέων ισραηλινών «προσαρτήσεων». Μεταξύ 1948 και 1949 σημειώθηκε ο πρώτος αραβοϊσραηλινός πόλεμος, ο οποίος έληξε με ισραηλινή νίκη. Η ανακωχή μεταξύ των δύο πλευρών υπογράφηκε στις 24 Φεβρουαρίου 1949. Ως αποτέλεσμα, η Λωρίδα της Γάζας τέθηκε υπό αιγυπτιακή διοίκηση και η Δυτική Όχθη υπό ιορδανική διοίκηση. Το κείμενο της ανακωχής δίνει στη Δυτική Όχθη έκταση 5.860 km2, η οποία περιλαμβάνει το ανατολικό τμήμα της Ιερουσαλήμ. Σήμερα ζουν πάνω από 3.000.000 Παλαιστίνιοι στη Δυτική Όχθη.

Το 1967, μετά τον λεγόμενο «Πόλεμο των Έξι Ημερών», ο οποίος έληξε με άλλη μια ισραηλινή νίκη, το Ισραήλ προσάρτησε και κατέλαβε στρατιωτικά τα εδάφη της Γάζας και της Δυτικής Όχθης. (Από το γεγονός αυτό και μετά, έχει επικρατήσει να αναφέρονται ως «κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη»). Ο παλαιστινιακός λαός αντιστάθηκε σε αυτή την κατοχή και η ύψιστη έκφραση αυτής της αντίστασης ήταν η Πρώτη Ιντιφάντα (λαϊκή εξέγερση στα αραβικά), η οποία ξέσπασε το 1987 με χιλιάδες νέους στη Γάζα, τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ (μερικοί από αυτούς σχεδόν παιδιά) να αντιμετωπίζουν τανκς και Ισραηλινούς στρατιώτες με σφεντόνες και πέτρες. Οι εικόνες αυτές συγκλόνισαν τον κόσμο.

Παρά την τρομακτική ισραηλινή καταστολή (περίπου χίλιοι Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν), η Ιντιφάντα συνεχίστηκε. Αυτό άρχισε να δημιουργεί μια βαθιά κρίση στο ηθικό των νεαρών Ισραηλινών στρατιωτών, οι οποίοι, για την υπεράσπιση του Ισραήλ, εξέφραζαν την προθυμία τους να σκοτώνουν εχθρικούς στρατιώτες και «τρομοκράτες», αλλά δεν μπορούσαν πλέον να αντέξουν να σκοτώνουν άοπλους εφήβους.

Οι συμφωνίες του Όσλο

Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός και οι σιωνιστές ηγέτες κατάλαβαν ότι αυτή η κατάσταση άνοιγε την πιθανότητα μιας πολιτικής και στρατιωτικής ήττας του Ισραήλ. Αντιμέτωποι με αυτόν τον κίνδυνο, ξεκίνησαν την πορεία των «διαπραγματεύσεων» που θα οδηγούσαν στις συμφωνίες του Όσλο. Οι Συμφωνίες υπογράφηκαν το 1993-1994 μεταξύ του Γιάσερ Αραφάτ, προέδρου της PLO (Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης) και της ισραηλινής κυβέρνησης με την παρέμβαση του Μπιλ Κλίντον, τότε προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών^[1].

Μέσω αυτών των συμφωνιών, η PLO αναγνώρισε τη νομιμότητα της ύπαρξης του σιωνιστικού κράτους και υπέγραψε «ειρήνη» μαζί του. Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για μια πραγματική προδοσία του αγώνα του παλαιστινιακού λαού. Ήταν μια προδοσία που είχε ήδη διαπράξει το αιγυπτιακό καθεστώς με τις συμφωνίες του Καμπ Ντέιβιντ το 1979^[2] και το καθεστώς της Ιορδανίας το 1984.

Ο ισραηλινός στρατός έπρεπε να αποσυρθεί από τα κατεχόμενα εδάφη και να τα παραδώσει σε μια «παλαιστινιακή κυβέρνηση», την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή, η οποία θα τα διαχειριζόταν. Ο Αραφάτ και η Φατάχ (οι κύριες πολιτικές τάσεις της PLO) υπερασπίστηκαν αυτές τις συμφωνίες λέγοντας ότι αυτό ήταν το πρώτο βήμα σε έναν δρόμο που θα οδηγούσε στο μέλλον στη συγκρότηση ενός μικρού ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους στη βάση των «δυο κρατών». Σε αρκετές περιπτώσεις έχουμε επιχειρηματολογήσει κατά της «ψεύτικης λύσης» στον αγώνα των Παλαιστινίων για την ανάκτηση ολόκληρου του ιστορικού τους εδάφους^[3].

Η Παλαιστινιακή Αρχή είναι μια αποικιοκρατική διοίκηση

Αλλά ακόμη και αν κάποιος αποδεχθεί τη στρατηγική αυτής της ψεύτικης λύσης, η πραγματικότητα ήταν πολύ διαφορετική για τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη, η οποία δεν είχε ποτέ αυτονομία από το Ισραήλ. Πρώτα απ’ όλα, επειδή ήταν «περιφραγμένες» και τα σύνορά τους παρέμεναν υπό ισραηλινό στρατιωτικό έλεγχο, τόσο όσον αφορά τη διέλευση των Παλαιστινίων από και προς το Ισραήλ, όσο και από και προς την Ιορδανία. Το ίδιο ισχύει και για το εξωτερικό τους εμπόριο. Η Λωρίδα της Γάζας ήταν στριμωγμένη και απομονωμένη ανάμεσα στο Ισραήλ και τη θάλασσα.

Η Δυτική Όχθη έχει «χωριστεί» σε τρεις εδαφικές ενότητες: Α, υπό πολιτικό και αστυνομικό έλεγχο της Παλαιστινιακής Εθνικής Αρχής· Β, υπό κοινό στρατιωτικό έλεγχο Παλαιστινιακής Εθνικής Αρχής-Ισραήλ· και C, υπό αποκλειστικό στρατιωτικό και πολιτικό έλεγχο του Ισραήλ. Αυτή η τελευταία περιοχή είναι η μόνη με εδαφική συνέχεια και περιβάλλει και κατακερματίζει τις περιοχές Α και Β. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και για να πάνε από τη μία στην άλλη, οι Παλαιστίνιοι πρέπει να περάσουν από ισραηλινά σημεία ελέγχου.

Στο τέλος του 2010, υπήρχαν 99 ισραηλινά σημεία ελέγχου και 505 διαφόρων τύπων εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των Παλαιστινίων στη Δυτική Όχθη. Το ίδιο ισχύει και για κάθε είδους αυτόνομη οικονομική ανάπτυξη, η οποία ελέγχεται από το Ισραήλ. Αρκεί να πούμε ότι το νόμισμα της Δυτικής Όχθης είναι το ισραηλινό σέκελ. Το 2022, η παλαιστινιακή οικονομία κατατάχθηκε στην 157η θέση μεταξύ 197 χωρών, με δυναμική πτωτική τάση. Στο πλαίσιο αυτό, οι συνθήκες επιβίωσης και απασχόλησης είναι πολύ δύσκολες. Τα ποσοστά ανεργίας είναι υψηλά, ιδίως μεταξύ των νέων^[4].

Δεν είναι τυχαίο ότι το 2022, 130.000 Παλαιστίνιοι στη Δυτική Όχθη θα αναγκάζονταν να εργάζονται καθημερινά στις κατασκευές, στη γεωργία, ακόμη και σε εργοστάσια, σε γη που έχει αρπάξει το σιωνιστικό κράτος^[5]. Για να το κάνουν αυτό, πρέπει να λάβουν άδειες από τις ισραηλινές αρχές και να περάσουν από τα χρονοβόρα και αυστηρά σημεία ελέγχου που μερικές φορές διαρκούν ώρες. Συχνά είναι η μόνη εναλλακτική λύση απασχόλησης που έχουν, και επίσης παίρνουν καλύτερους μισθούς από ό,τι στη Δυτική Όχθη. Μια πρόσφατη ταινία (200 Μέτρα), σε σενάριο και σκηνοθεσία του Παλαιστίνιου Αμίν Νάιφιχ, δείχνει μια πτυχή αυτής της πραγματικότητας^[6].

Τέλος, το Ισραήλ συνέχισε να κλέβει παλαιστινιακές περιουσίες, τόσο σε αστικές περιοχές στην Ανατολική Ιερουσαλήμ όσο και σε γεωργική γη. Αυτές καταλήφθηκαν από τους νέους εβραίους μετανάστες ρωσικής καταγωγής που έφτασαν μετά το 1990, μετά την κατάρρευση της πρώην Ε.Σ.Σ.Δ.. Υπολογίζεται ότι υπάρχουν 800.000 τέτοιοι «έποικοι» (200.000 από αυτούς βρίσκονται στην Ανατολική Ιερουσαλήμ).

Σαν να μην έφτανε αυτό, το Ισραήλ άρχισε να χτίζει ένα «διαχωριστικό τείχος» μεταξύ του εδάφους του και της Ιορδανίας, ένα ψηλό, χοντρό τείχος από τσιμέντο κατά μήκος του μεγαλύτερου μέρους των συνόρων του. Το έργο έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. Η κατασκευή αυτού του τείχους δεν είχε ως αποτέλεσμα μόνο την απομόνωση και τον έλεγχο της Δυτικής Όχθης. Έχει επίσης κλείσει την Ανατολική Ιερουσαλήμ και τους «εποικισμούς» «μέσα» στο Ισραήλ. Από την άλλη πλευρά, όπως έχουν αναφέρει ο ΟΗΕ και η Διεθνής Αμνηστία, σήμαινε την καταστροφή παλαιστινιακών σπιτιών, ελαιώνων και παλαιστινιακών καλλιεργήσιμων εκτάσεων, την αύξηση της δυσκολίας μετακίνησης μεταξύ παλαιστινιακών χωριών, την αύξηση του ελέγχου από τον ισραηλινό στρατό και είχε αρνητικές επιπτώσεις στη δημογραφία και την οικονομία της Δυτικής Όχθης^[7].

Υπάρχουν ακόμη και παλαιστινιακές οικογένειες που έχουν χωριστεί και απομονωθεί από το τείχος^[8]. Με βάση όλα όσα έχουμε αναλύσει, η Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή δεν ήταν ένα βήμα προς τη συγκρότηση ενός νέου παλαιστινιακού κράτους σ’ αυτά τα εδάφη. Αντιθέτως, έγινε ένας πράκτορας της ισραηλινής αποικιοκρατικής κυριαρχίας στα εδάφη, του οποίου οι μηχανισμοί και οι αστυνομικές δυνάμεις βρίσκονται στην υπηρεσία αυτής της κυριαρχίας. Μετά τη νίκη της Χαμάς στις εκλογές του 2006 και τη ρήξη της με την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή, η κατάσταση στη Λωρίδα της Γάζας έχει γίνει εντελώς διαφορετική από εκείνη της Δυτικής Όχθης^[9].

Η άνοδος μιας νέας παλαιστινιακής αστικής τάξης

Το ζήτημα της Παλαιστινιακής Εθνικής Αρχςή δεν είναι μόνο ο πολιτικός της ρόλος. Είναι βαθύτερο από αυτό, γιατί στη βάση αυτής της πολιτικής του «αποικιοκρατικού πράκτορα», ακόμα και στις τρομακτικές γενικά συνθήκες στη Δυτική Όχθη, έχει αναδυθεί μια παλαιστινιακή αστική τάξη και έχει «διαπλεχθεί» με την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή και τη Φατάχ.

Αυτή η νέα παλαιστινιακή αστική τάξη έχει αναδυθεί από τους ποικίλους τρόπους που επιτρέπει η «αποικιοκρατική κατάσταση». Ο πρώτος είναι η διαχείριση των κεφαλαίων και των θεσμών που διοικεί η Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή (που της δόθηκαν από το Ισραήλ), όπως μια «παλαιστινιακή τράπεζα», νοσοκομεία, σχολεία, πανεπιστήμια, ταχυδρομεία κ.λπ. Εκτός από τους υπαλλήλους που εργάζονται σε αυτά τα ιδρύματα, δημιουργούν επίσης «πελατειακές σχέσεις» και εξάρτηση μέρους του πληθυσμού από την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή.

Δεύτερον, οι παραδοσιακοί οικονομικοί τομείς, όπως οι ελαιώνες και η παραγωγή ελαιολάδου, εξάγουν τα προϊόντα τους προς ή μέσω του Ισραήλ και, για το σκοπό αυτό, συνεργάζονται όλο και περισσότερο με το κράτος και τις ισραηλινές εταιρείες^[10].

Ορισμένες από αυτές τις «νέες παλαιστινιακές» «νεοφυείς επιχειρήσεις» διασχίζουν τα εμπόδια χωρίς προβλήματα. Η προαναφερθείσα ταινία 200 Μέτρα δείχνει μεσάζοντες στη Δυτική Όχθη οι οποίοι προσλαμβάνουν Παλαιστίνιους εργάτες στο δρόμο τους προς το Ισραήλ και τους διευκολύνουν να πάρουν τις απαραίτητες άδειες.

Αλλά χωρίς αμφιβολία, το πιο ποταπό όριο που υπερέβησαν δημοσιοποιήθηκε με το ξέσπασμα του σκανδάλου σχετικά με το γεγονός ότι αρκετοί υπουργοί της Παλαιστινιακής Εθνικής Αρχής και παλαιστινιακές εταιρείες συμμετείχαν στην εμπορική πώληση 420.000 τόνων αιγυπτιακού τσιμέντου στο Ισραήλ για την κατασκευή του διαχωριστικού τείχους. «Οι καταγγελλόμενοι δράστες βοήθησαν παλαιστινιακές εταιρείες να κερδίσουν εκατομμύρια με αυτές τις πωλήσεις σε ισραηλινές κατασκευαστικές εταιρείες που εμπλέκονται στα έργα αυτά»^[11].

Μια ξεχωριστή αλλά εμβληματική περίπτωση αυτής της παλαιστινιακής αστικής τάξης είναι αυτή του 79χρονου Μουνίμπ αλ-Μάσρι, ο οποίος έχει περιουσία ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων και συμμετοχές σε 35 εταιρείες, με επενδύσεις σε αραβικές χώρες και άλλες περιοχές του κόσμου. Ζει σε μια πολυτελή έπαυλη στη Ναμπλούς, αντίγραφο ιταλικής βίλας. Πέρα από τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του, έχει ενδιαφέρον να γνωρίζουμε ότι ήταν μεγάλος φίλος του Γιάσερ Αραφάτ και συναναστρέφεται με ηγέτες σε όλο τον κόσμο. Ο Μάσρι προωθεί ενεργά την «ειρήνη μεταξύ του Ισραήλ και των Παλαιστινίων», μέσω της πολιτικής των «δύο κρατών»^[12]. Σήμερα, φυσικά, ο Μάσρι υποστηρίζει την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή, με επικεφαλής τον Μαχμούντ Αμπάς και τη Φατάχ.

Η αντίσταση συνεχίζεται και ο Αμπάς αποδυναμώνεται πολιτικά

Στο πλαίσιο αυτής της αναθεώρησης του πραγματικού νοήματος των Συμφωνιών του Όσλο, η παλαιστινιακή αντίσταση στη Δυτική Όχθη, ιδίως μεταξύ της νεολαίας, διατηρείται με διάφορες εκφράσεις. Ταυτόχρονα, η απαξίωση και η αμφισβήτηση της Παλαιστινιακής Εθνικής Αρχής και του Αμπάς έχει αυξηθεί. Μια παρόμοια διαδικασία έχει λάβει χώρα μεταξύ της παλαιστινιακής νεολαίας στην εξορία στην Ιορδανία, το Λίβανο και άλλες χώρες.

Η Δεύτερη Ιντιφάντα, η οποία διήρκεσε από το 2000 έως το 2004, εξέφρασε αυτή την αμφισβήτηση των πολιτικών της Παλαιστινιακής Εθνικής Αρχής: οι νέοι αυτοί βγήκαν στο δρόμο για να αντιμετωπίσουν τις ισραηλινές δυνάμεις και τους εποίκους χρησιμοποιώντας πιο «σκληρές» μεθόδους από εκείνες της Πρώτης Ιντιφάντα. Το Ισραήλ απάντησε με αιματηρή καταστολή: υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 4.000 Παλαιστίνιοι δολοφονήθηκαν. Από την πλευρά της, η Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή προσπάθησε να ενσωματώσει τους πιο δραστήριους συμμετέχοντες μετά το τέλος της Ιντιφάντα και να τους εντάξει στις πολιτικές της δυνάμεις.

Το 2011, κατά τη διάρκεια των επιπτώσεων της λεγόμενης «Αραβικής Άνοιξης», έλαβε χώρα ένα πρωτοφανές γεγονός: νεαροί Παλαιστίνιοι ακτιβιστές στα εδάφη και στην εξορία οργάνωσαν μια ημέρα μνήμης της Νάκμπα και «διέρρηξαν» τα ισραηλινά σύνορα. Το έκαναν από «έξω προς τα μέσα» επειδή οι συνθήκες ήταν καλύτερες για να το κάνουν. Το έκαναν αντιμέτωποι με τα εμπόδια και την καταστολή των αραβικών κυβερνήσεων του Λιβάνου, της Συρίας, της Ιορδανίας και της Αιγύπτου. Έφτασαν στα σύνορα και τα διέσχισαν, όπου συνάντησαν κάποιους νέους από τη Δυτική Όχθη που κινητοποιήθηκαν για να τους υποδεχτούν. Τότε, είπαμε ότι «αυτή η κινητοποίηση και τα αποτελέσματά της ήταν ένα είδος “σχεδιάσματος” για το πώς πρέπει και μπορεί να είναι ο παλαιστινιακός αγώνας ενάντια στο Ισραήλ»^[13].

Μετά το ξεκίνημα της σημερινής κατάστασης στη Λωρίδα της Γάζας, οργανώθηκαν μεγάλες κινητοποιήσεις σε διάφορες πόλεις της Δυτικής Όχθης για την υποστήριξη των αδελφιών τους στη Γάζα, για την καταγγελία του Ισραήλ και για να επικρίνουν την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή για την αδράνειά της απέναντι στη γενοκτονική ισραηλινή επίθεση^[14].

Η Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή και ο Αμπάς έχουν απαξιωθεί από πολλούς Παλαιστίνιους. Μια έρευνα που διεξήχθη το 2015 από τον Παλαιστίνιο ερευνητή Χαλίλ Σικάκι κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το 57% των Παλαιστινίων δεν πιστεύει πλέον στη «λύση των δύο κρατών», ότι τα δύο τρίτα θα ήθελαν να παραιτηθεί ο Αμπάς και ότι το 42% πιστεύει ότι «μόνο ένας ένοπλος αγώνας θα καταστήσει δυνατή τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους»^[15].

Το 2021, οι δυνάμεις ασφαλείας της Παλαιστινιακής Εθνικής Αρχής κατέστειλαν διαδηλώσεις που ζητούσαν την παραίτηση του Αμπάς^[16]. Είναι πολύ σημαντικό να παρακολουθούμε τις διεργασίες της παλαιστινιακής νεολαίας (ειδικά στη Δυτική Όχθη) λόγω του αγώνα της κατά του Ισραήλ. Προσπαθήσαμε να το κάνουμε αυτό και, στο πλαίσιο αυτής της εργασίας, κάναμε δημοσιογραφική έρευνα. Βρήκαμε ένα περιεκτικό και ενδιαφέρον άρθρο από το 2018,^[17] το οποίο αναφέρει ότι το 40% των Παλαιστινίων νέων (ηλικίας 15-29 ετών) συμμετείχαν σε νέα κινήματα όπως το «Ναμπντ» ή το «Τζάμπαλ Αλ-Μουκάμπιρ Τοπική Πρωτοβουλία Νεολαίας Δυτικής Όχθης» και ακόμη και το «Η Νεολαία της Γάζας Αποδρά» (GYBO / Gaza Youth Breaks Out). Όλα είχαν τις ρίζες τους στη διαδικασία του 2011 και αποτελούσαν μέρος ενός συνεχιζόμενου σχηματισμού «πολυάριθμων συλλογικοτήτων, επιτροπών και συλλόγων».

Αυτό που είχαν κοινό ήταν η επιθυμία για την «ενότητα του παλαιστινιακού λαού» και η σκληρή κριτική στους παλιούς ηγέτες, ιδίως στην Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή και τη Φατάχ. Ένας 20χρονος φοιτητής κοινωνιολογίας λέει ότι «η Φατάχ και η Παλαιστινιακή Αρχή προσφέρουν στη νεολαία μόνο εικονικές χειρονομίες. Είναι κάθε άλλο παρά μια σοβαρή πολιτική δράση. Το καθεστώς δεν σκοπεύει να προωθήσει μια συλλογική κινητοποίηση που μπορεί πραγματικά να αποδώσει καρπούς. Φοβάται ότι μια πολιτικοποίηση της νεολαίας θα οδηγούσε πρωτίστως σε εξέγερση εναντίον του».

Έτσι, εκτός από την ισραηλινή καταπίεση, υφίστανται και διώξεις από την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή. Για παράδειγμα, ο ακτιβιστής Ίσσα Άμπρο, επικεφαλής του κινήματος «Νεολαία κατά των εποικισμών» (με έδρα τη Χεβρώνα), συνελήφθη το 2016 από τον ισραηλινό στρατό και αφέθηκε ελεύθερος το 2017 υπό την πίεση μιας μεγάλης διεθνούς καμπάνιας, στην οποία συμμετείχε και ο Μπέρνι Σάντερς. Την ίδια χρονιά συνελήφθη και στη συνέχεια αφέθηκε ελεύθερος από την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή επειδή τους επέκρινε στο Facebook. Το 2018 διοργάνωσε συζήτηση στο Πανεπιστήμιο της Χεβρώνας με θέμα τους ισραηλινούς εποικισμούς και κλήθηκε για ανάκριση από τις παλαιστινιακές υπηρεσίες ασφαλείας.

Πολλοί άλλοι ακτιβιστές έχουν βιώσει διπλή δίωξη: Ισραηλινή φυλάκιση (ορισμένοι εξακολουθούν να είναι φυλακισμένοι) και «στρίμωγμα» από την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή. Στο πλαίσιο αυτής της καταστολής, σε μια παλαιστινιακή καταγραφή εκτιμάται ότι αρκετά από αυτά τα κινήματα «κλείνονται στον εαυτό τους, με κίνδυνο κάποια από αυτά να στραφούν σε βίαιη δράση». Μπροστά σε τέτοιες ενέργειες, άλλοι ακτιβιστές «ισχυρίζονται ότι κατανοούν αυτές τις απελπισμένες πράξεις και αρνούνται να τις καταδικάσουν».

Το Άντρο των λεόντων

Είναι πολύ πιθανό, λοιπόν, οι αγωνιστές από αυτά τα κινήματα να έχουν ενωθεί με εκείνους από άλλα κινήματα για να σχηματίσουν το «Άντρο των Λεόντων», μια «νέα ένοπλη νεολαιίστικη πολιτοφυλακή για την αντιμετώπιση της ισραηλινής κατοχής», η οποία σχηματίστηκε το 2022.^[18] Η οργάνωση αυτή υπήρξε σταθερός πρωταγωνιστής των δράσεων ενάντια στην ισραηλινή κατοχή. Ένας Παλαιστίνιος αναλυτής την περιγράφει ως «μια ομάδα νεαρών Παλαιστίνιων που είναι δυσαρεστημένοι με τις υπάρχουσες πολιτικές παρατάξεις στη Δυτική Όχθη ή τη Γάζα». Ο ισραηλινός στρατός έχει ήδη επιτεθεί και σκοτώσει αρκετούς από αυτούς.

Είναι πολύ δύσκολο να γνωρίζουμε πόσοι είναι οι πραγματικοί μαχητές, αλλά είναι σαφές ότι από τότε που οι 10 ιδρυτές δημιούργησαν την ομάδα στη Ναμπλούς, αυτή αναπτύχθηκε ραγδαία. Η απεύθυνση που έκαναν από το κανάλι τους στο Telegram τους βοήθησε να αποκτήσουν τουλάχιστον 130.000 οπαδούς. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, «μια έρευνα που διεξήχθη τον Δεκέμβριο από το Παλαιστινιακό Κέντρο Έρευνας Πολιτικής και Δημοσκοπήσεων μεταξύ της Δυτικής Όχθης και της Λωρίδας της Γάζας, δείχνει ότι πάνω από το 70% των κατοίκων υποστηρίζουν τη δημιουργία ανεξάρτητων ένοπλων ομάδων, όπως το Άντρο των Λιονταριών. Ένα άλλο κέντρο παλαιστινιακής αυτοάμυνας και ένοπλης αντίστασης είναι το στρατόπεδο της Τζενίν^[19].

Το Άντρο των Λεόντων έχει γίνει, επομένως, στόχος προτεραιότητας της ισραηλινής καταστολής. Αλλά αποτελεί επίσης μεγάλη ανησυχία για την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή και τη Φατάχ, επειδή τα μέλη και οι υποστηρικτές αυτής της οργάνωσης πιστεύουν ότι «η Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή είναι πολιτικά χρεοκοπημένη και δεν μπορεί να επιτύχει πολιτική ανεξαρτησία με ειρηνικά μέσα». Για το λόγο αυτό, ο δρόμος προς τα εμπρός είναι μέσω του αγώνα μέσω της ένοπλης αντίστασης, με τη συμπαράσταση της πλειοψηφίας του παλαιστινιακού λαού.

«Οι κορυφαίοι ηγέτες της Παλαιστινιακής Εθνικής Αρχής και της Φατάχ δεν είναι ικανοποιημένοι με την ομάδα για πολλούς λόγους». Από ότι φαίνεται, «έχουν πάρει μια στρατηγική απόφαση να προσπαθήσουν να ενσωματώσουν την ομάδα αντί να τη διαλύσουν με τη βία». Χρησιμοποιούν την ίδια στρατηγική ενσωμάτωσης που είχαν με τους ηγέτες των ιντιφάντα, «η Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή προσπάθησε να πείσει την ομάδα να εγκαταλείψει τον ένοπλο αγώνα και να ενταχθεί στις παλαιστινιακές υπηρεσίες ασφαλείας». Με αυτή την πολιτική, «κατάφεραν να κερδίσουν κάποια μέλη, αλλά οι ηγέτες της ομάδας αρνήθηκαν να παραδώσουν τα όπλα τους και επέμειναν ότι θα συνεχίσουν να πολεμούν μέχρι τέλους».

Ωστόσο, η συζήτηση στο Άντρο των Λεόντων σχετικά με το τι πρέπει να γίνει σε σχέση με την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή παραμένει ανοιχτή. Παλαιστίνιος αναλυτής πιστεύει ότι προσπαθεί να αποφύγει προς το παρόν τη μετωπική σύγκρουση με την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή, διότι «το να πας κόντρα στην Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή σε φέρνει σε άμεση σύγκρουση, αν όχι με το σύνολο της παλαιστινιακής κοινής γνώμης, τότε με ένα μεγάλο μέρος της. Νομίζω ότι προσπαθούν να το αποφύγουν αυτό». Ας θυμηθούμε ότι ένα μεγάλο μέρος του παλαιστινιακού πληθυσμού εξαρτάται από αυτήν για την επιβίωσή του, γεγονός στο οποίο έχουμε ήδη αναφερθεί.

Ορισμένες τελικές σκέψεις

Ποια πρέπει να είναι η πρόταση μας για τον παλαιστινιακό λαό και τη νεολαία του απέναντι στην Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή; Για εμάς, το σημείο εκκίνησης είναι η ανάγκη να έρθουμε σε ρήξη με τις συμφωνίες του Όσλο και τη στρατηγική των «δύο κρατών» που αποτέλεσε τη βάση τους. Ο στόχος μιας κοσμικής, δημοκρατικής και μη ρατσιστικής Παλαιστίνης που είχε διακηρυχθεί κατά την ίδρυση της PLO πρέπει να επαναληφθεί, όπως και η ανάγκη να καταστραφεί το κράτος του Ισραήλ προκειμένου να επανακτηθεί όλο το έδαφος της βρετανικής εντολής της Παλαιστίνης.

Ως «κόρη» των συμφωνιών του Όσλο, η σημερινή Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή του Αμπάς αποτελεί εμπόδιο σε αυτή την πορεία. Θεωρούμε τον Αμπάς αποικιοκρατικό πράκτορα του Ισραήλ. Σήμερα, το Ισραήλ επιτίθεται στη Λωρίδα της Γάζας και θέλει να εκδιώξει τον πληθυσμό της σε ένα νέο επεισόδιο της συνεχιζόμενης Νάκμπα. Οι Παλαιστίνιοι στη Γάζα αντιστέκονται όσο καλύτερα μπορούν σε αυτόν τον πολύ άνισο πόλεμο κατά του σιωνισμού. Και η Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή του Αμπάς παραμένει παθητική, χωρίς να κουνάει ούτε το δαχτυλάκι της για αυτούς. Αυτό είναι απαράδεκτο. Οι Παλαιστίνιοι στη Δυτική Όχθη υποφέρουν επίσης συνεχώς από την επιθετικότητα του σιωνισμού, το διαχωριστικό τείχος, την καταπίεση των στρατιωτών του και τη συνεχιζόμενη κλοπή γης, και αντιστέκονται επίσης όσο μπορούν. Και ο Αμπάς δεν κουνάει ούτε το δαχτυλάκι του.

Καταλαβαίνουμε ότι για λόγους επιβίωσης, πολλοί Παλαιστίνιοι στη Δυτική Όχθη αποδέχονται την Παλαιστινιακή Εθνική Αρχή ως «αναγκαίο κακό». Αλλά μια νέα παλαιστινιακή ηγεσία είναι απαραίτητη, μια ηγεσία που δεν θα λειτουργεί ως αποικιοκρατικός διαχειριστής του Ισραήλ, αλλά ως βάση στήριξης του αγώνα ενάντια στο Ισραήλ, για να στηρίξει την αντίσταση των αδελφιών τους στη Γάζα και για την επανάκτηση ολόκληρης της παλαιστινιακής επικράτειας.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Alejando Iturbe, “The West Bank: The Other Front of the Israeli Attack on Palestinians”, International Worker’s League – Fourth International, 14 Ιανουαρίου 2024, https://litci.org/en/the-west-bank-the-other-front-of-the-israeli-attack-on-palestinians/.

Σημειώσεις

^[1] Soraya Misleh, “Oslo, la paz de los cementerios para la continua Nakba”, Liga Internacional de los Trabajadores – Cuarta Internacional, 22 Σεπτεμβρίου 2022, https://litci.org/es/oslo-la-paz-de-los-cementerios-para-la-continua-nakba/.

^[2] Για αυτό το θέμα βλέπε: Alejandro Iturbe, “Egipto: El impacto de la situación en Gaza”, Liga Internacional de los Trabajadores – Cuarta Internacional, 2 Νοεμβρίου 2023, https://litci.org/es/egipto-el-impacto-de-la-situacion-en-gaza/.

^[3] Για αυτό το θέμα βλέπε: “Palestina. Sobre la falsa solución de los ‘dos Estados’”, Liga Internacional de los Trabajadores – Cuarta Internacional, 7 Ιουλίου 2023, https://litci.org/es/palestina-sobre-la-falsa-solucion-de-los-dos-estados/.

^[4] “La situación de los trabajadores en los territorios árabes ocupados”, Oficina Internacional del Trabajo, Γενεύη 2017, https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_554741.pdf.

^[5] “Israel aumentará en 20.000 el número de permisos de trabajo para palestinos de Cisjordania”, EuropaPress, 15 Ιουνίου 2022, https://www.europapress.es/internacional/noticia-israel-aumentara-20000-numero-permisos-trabajo-palestinos-cisjordania-20220615172507.html.

^[6] “A 200 Metros: Filme sobre família separada pelo muro da Cisjordânia está na Netflix”, Monitor do Oriente, 14 Δεκεμβρίου 2021, https://www.monitordooriente.com/20211214-a-200-metros-filme-sobre-familia-separada-pelo-muro-da-cisjordania-esta-na-netflix/ [Σ.τ.Μ.: Η ταινία 200 Μέτρα με ελληνικούς υπότιτλους στο cinobo].

^[7] Γραφείο Ηνωμένων Εθνών για τον Συντονισμό Ανθρωπιστικών Υποθέσεων (United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs), “Occupied Palestinian territory”, https://www.ochaopt.org/?module=displaystory&section_id=130&story_id=1456&format=html.

^[8] Η ταινία που αναφέρεται στην παραπομπή 7 δείχνει αυτήν την κατάσταση.

^[9] Alejandro Iturbe, “Nuestros acuerdos y diferencias con Hamas”, Liga Internacional de los Trabajadores – Cuarta Internacional, 26 Οκτωβρίου 2023, https://litci.org/es/nuestros-acuerdos-y-diferencias-con-hamas/.

^[10] “Israel concedió 600 permisos adicionales para que empresarios palestinos hagan negocios en el país”, infobae, 29 Δεκεμβρίου 2021, https://www.infobae.com/america/mundo/2021/12/29/israel-concedio-600-permisos-adicionales-para-que-empresarios-palestinos-hagan-negocios-en-el-pais/. Juan Carlos Sanz, “Un israelí y un palestino hacen negocios en Hebrón pese a las barreras”, El País, 5 Ιουνίου 2017, https://elpais.com/internacional/2017/06/01/actualidad/1496319560_990970.html#.

^[11] “La ANP investiga si palestinos venden cemento a Israel para construir el muro de Cisjordania”, elmundo.es, 1 Αυγούστου 2004, https://www.elmundo.es/elmundo/2004/08/01/internacional/1091357191.html.

^[12] David Alandete, “El duque de Palestina”, El País, 13 Ιουλίου 2013, https://elpais.com/elpais/2013/07/12/gente/1373648973_031212.html. Ethan Bronner, “Mansoes em area de conflito Cisjordania atrai empreendimentos de luxo em meio a confrontos”, O Globo, 1 Σεπτεμβρίου 2023, https://oglobo.globo.com/mundo/noticia/2023/09/01/mansoes-em-area-de-conflito-cisjordania-atrai-empreendimentos-de-luxo-em-meio-a-confrontos.ghtml.

^[13] Για αυτό το θέμα βλ. “La ‘cuestión palestina’: punto central de la revolución árabe”, Liga Internacional de los Trabajadores – Cuarta Internacional, 10 Αυγούστου 2014, https://litci.org/es/la-cuestion-palestina-punto-central-de-la-revolucion-arabe/?amp=1.

^[14] Descifrando la Guerra, “Se están produciendo importantes protestas en Cisjordania…”, X, 17 οκτωβρίου 2023, https://twitter.com/descifraguerra/status/1714354218344034471.

^[15] Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας δημοσιεύτηκαν αρχικά στη διεύθυνση http://www.pcpsr.org/en/node/619 (μια σελίδα που τώρα αναφέρεται ως «μη διαθέσιμη»), και αναφέρθηκαν σε άρθρο του Βρετανού δημοσιογράφου David Herst, “Une nouvelle intifada pour une nouvelle génération”, Middle East Eye, 14 Οκτωβρίου 2015, http://www.middleeasteye.net/fr/opinions/une-nouvelle-intifada-pour-une-nouvelle-g-n-ration-2109668319, από όπου τα παίρνουμε.

^[16] “La ANP reprime duramente en cuarto día de protestas pidiendo dimisión de Abás”, SWI, 27 Ιουνίου 2021, https://www.swissinfo.ch/spa/la-anp-reprime-duramente-en-cuarto-d%C3%Ada-de-protestas-pidiendo-dimisi%C3%B3n-de-ab%C3%A1s/46740552.

^[17] Akram Belkaïd y Olivier Pironet, “La juventud palestina no se da por vencida”, Le Monde diplomatique, Φεβρουάριος 2018, https://mondiplo.com/la-juventud-palestina-no-se-da-por-vencida.

^[18] “La Guarida del León, la nueva milicia armada de jóvenes palestinos que se enfrenta a la ocupación de Israel”, BBC News Mundo, 14 Μαρτίου 2023, https://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-64916046.

^[19] Alaa Daraghme, “Cisjordânia: ‘Havia dezenas de homens armados – agora há centenas’”, BBC Arabic, 4 Ιουλίου 2023, https://www.bbc.com/portuguese/articles/cpr4gy20qqpo.