Καζιμίρ Μαλέβιτς, Σουπρεματισμός. Αφηρημένη Σύνθεση [Казимир Малевич, Супрематизм, Беспредметная композиция], 1915. Μουσείο Καλών Τεχνών του Γεκατέρινμπουργκ.

Φρίντριχ Ένγκελς

Επιστολή στον Γιόζεφ Μπλοχ

Στο Κένιγκσμπεργκ

Λονδίνο, 21 Σεπτεμβρίου 1890

Σύμφωνα με την υλιστική αντίληψη της ιστορίας, το καθοριστικό στοιχείο στην ιστορία είναι σε τελική ανάλυση η παραγωγή και η αναπαραγωγή της πραγματικής ζωής. Ούτε ο Μαρξ ούτε εγώ έχουμε υποστηρίξει ποτέ κάτι διαφορετικό. Επομένως, αν κάποιος διαστρεβλώνει αυτό το επιχείρημα λέγοντας ότι το οικονομικό στοιχείο είναι το μόνο καθοριστικό, μετατρέπει αυτή την πρόταση σε μια άσκοπη, αφηρημένη και χωρίς νόημα φράση. Η οικονομική κατάσταση είναι η βάση, αλλά τα διάφορα στοιχεία της υπερδομής –οι πολιτικές μορφές της ταξικής πάλης και τα αποτελέσματά της, δηλαδή: τα συντάγματα που θεσπίζονται από την νικήτρια τάξη μετά από μια επιτυχημένη μάχη, κ.λπ. οι νομικές μορφές, ακόμη και οι αντανακλάσεις όλων αυτών των πραγματικών αγώνων στον εγκέφαλο των συμμετεχόντων, οι πολιτικές, νομικές, φιλοσοφικές θεωρίες, οι θρησκευτικές απόψεις και η περαιτέρω εξέλιξή τους σε συστήματα δογμάτων– ασκούν επίσης την επιρροή τους στην πορεία των ιστορικών αγώνων και σε πολλές περιπτώσεις υπερισχύουν στον καθορισμό της μορφής τους. Υπάρχει μια αλληλεπίδραση όλων αυτών των στοιχείων, στην οποία, μέσα σε μια ατελείωτη σειρά τυχαίων γεγονότων (δηλαδή, πραγμάτων και γεγονότων των οποίων η εσωτερική αλληλεξάρτηση είναι τόσο απομακρυσμένη ή τόσο αδύνατον να αποδειχθεί, ώστε μπορούμε να την θεωρήσουμε ανύπαρκτη, αμελητέα), η οικονομική κίνηση τελικά επιβάλλεται ως αναγκαία. Διαφορετικά, η εφαρμογή της θεωρίας σε οποιαδήποτε περίοδο της ιστορίας θα ήταν ευκολότερη από την επίλυση μιας απλής εξίσωσης πρώτου βαθμού.

Εμείς οι ίδιοι δημιουργούμε την ιστορία μας, αλλά, καταρχάς, υπό πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις και συνθήκες. Μεταξύ αυτών, οι οικονομικές είναι σε τελική ανάλυση καθοριστικές. Ωστόσο, οι πολιτικές κ.λπ., και μάλιστα ακόμη και οι παραδόσεις που στοιχειώνουν το ανθρώπινο μυαλό, παίζουν επίσης κάποιο ρόλο, αν και όχι καθοριστικό. Το πρωσικό κράτος επίσης δημιουργήθηκε και αναπτύχθηκε από ιστορικές, σε τελική ανάλυση οικονομικές, αιτίες. Ωστόσο, θα ήταν δύσκολο να υποστηριχθεί χωρίς σχολαστικότητα ότι, μεταξύ των πολλών μικρών κρατών της Βόρειας Γερμανίας, το Βρανδεμβούργο καθορίστηκε συγκεκριμένα από την οικονομική αναγκαιότητα να γίνει η μεγάλη δύναμη που ενσωμάτωνε την οικονομική, γλωσσική και, μετά τη Μεταρρύθμιση, επίσης τη θρησκευτική διαφορά μεταξύ Βορρά και Νότου, και όχι από άλλα στοιχεία επίσης (κυρίως από την εμπλοκή του με την Πολωνία, λόγω της κατοχής της Πρωσίας, και ως εκ τούτου με τις διεθνείς πολιτικές σχέσεις – οι οποίες ήταν πράγματι επίσης αποφασιστικές για τη διαμόρφωση της αυστριακής δυναστικής εξουσίας). Χωρίς να γίνουμε γελοίοι, θα ήταν δύσκολο να εξηγήσουμε με οικονομικούς όρους την ύπαρξη κάθε μικρού κράτους στη Γερμανία, στο παρελθόν και στο παρόν, ή την προέλευση των συλλαβικών μεταβολών της άνω γερμανικής γλώσσας, οι οποίες διεύρυναν το γεωγραφικό διαχωριστικό τείχος που σχηματίζονταν από τα βουνά από την Σουδητική οροσειρά έως το Τάουνους, δημιουργώντας ένα κανονικό ρήγμα σε όλη τη Γερμανία.

Δεύτερον, όμως, η ιστορία διαμορφώνεται με τέτοιο τρόπο ώστε το τελικό αποτέλεσμα να προκύπτει πάντα από συγκρούσεις μεταξύ πολλών ατομικών βουλήσεων, καθεμία από τις οποίες με τη σειρά της έχει διαμορφωθεί από μια σειρά συγκεκριμένων συνθηκών ζωής. Έτσι, υπάρχουν αμέτρητες δυνάμεις που αλληλεπικαλύπτονται, μια άπειρη σειρά παραλληλόγραμμων δυνάμεων που δίνουν ένα αποτέλεσμα – το ιστορικό γεγονός. Αυτό μπορεί και πάλι να θεωρηθεί ως το προϊόν μιας δύναμης που λειτουργεί ως σύνολο ασυνείδητα και χωρίς βούληση. Διότι αυτό που επιθυμεί κάθε άτομο εμποδίζεται από όλους τους άλλους, και αυτό που προκύπτει είναι κάτι που κανείς δεν επιθυμούσε. Έτσι, η ιστορία έχει προχωρήσει μέχρι τώρα με τον τρόπο μιας φυσικής διαδικασίας και υπόκειται ουσιαστικά στους ίδιους νόμους κίνησης. Αλλά από το γεγονός ότι οι βουλήσεις των ατόμων –καθένα από τα οποία επιθυμεί αυτό που του επιβάλλουν η σωματική του σύσταση και οι εξωτερικές, εν τέλει οικονομικές, συνθήκες (είτε οι προσωπικές του συνθήκες είτε αυτές της κοινωνίας γενικά)– δεν επιτυγχάνουν αυτό που θέλουν, αλλά συγχωνεύονται σε ένα συνολικό μέσο όρο, ένα κοινό αποτέλεσμα, δεν πρέπει να συμπεράνουμε ότι είναι ίσες με το μηδέν. Αντίθετα, ο καθένας συμβάλλει στο αποτέλεσμα και στο βαθμό αυτό περιλαμβάνεται σε αυτό.

Θα σας ζητούσα επίσης να μελετήσετε αυτή τη θεωρία από τις πρωτότυπες πηγές της και όχι από δευτερογενείς πηγές· είναι πραγματικά πολύ πιο εύκολο. Ο Μαρξ δεν έγραψε σχεδόν τίποτα στο οποίο αυτή να μην παίζει ρόλο. Αλλά ειδικά το έργο Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα της εφαρμογής της. Υπάρχουν επίσης πολλές αναφορές σε αυτήν στο Κεφάλαιο. Στη συνέχεια, θα ήθελα να σας παραπέμψω στα γραπτά μου: Η Επανάσταση στην Επιστήμη του κ. Ευγένιου Ντίρινγκ και Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το Τέλος της Κλασικής Γερμανικής Φιλοσοφίας, στα οποία έχω δώσει την πιο λεπτομερή περιγραφή του ιστορικού υλισμού που, από όσο γνωρίζω, υφίσταται.

Ο Μαρξ και εγώ είμαστε εν μέρει υπεύθυνοι για το γεγονός ότι οι νεότεροι άνθρωποι δίνουν μερικές φορές μεγαλύτερη έμφαση στην οικονομική πλευρά από ό,τι θα έπρεπε. Έπρεπε να τονίσουμε την κύρια αρχή έναντι των αντιπάλων μας, οι οποίοι την αρνούνταν, και δεν είχαμε πάντα το χρόνο, το χώρο ή την ευκαιρία να δώσουμε τη δέουσα σημασία στα άλλα στοιχεία που εμπλέκονταν στην αλληλεπίδραση. Αλλά όταν επρόκειτο να παρουσιάσουμε ένα τμήμα της ιστορίας, δηλαδή να κάνουμε μια πρακτική εφαρμογή, το θέμα ήταν διαφορετικό και δεν επιτρεπόταν κανένα λάθος. Δυστυχώς, όμως, συμβαίνει πολύ συχνά οι άνθρωποι να πιστεύουν ότι έχουν κατανοήσει πλήρως μια νέα θεωρία και μπορούν να την εφαρμόσουν χωρίς περαιτέρω καθυστέρηση από τη στιγμή που έχουν αφομοιώσει τις βασικές της αρχές, και μάλιστα όχι πάντα σωστά. Και δεν μπορώ να εξαιρέσω πολλούς από τους πιο πρόσφατους «μαρξιστές» από αυτή την επίπληξη, γιατί και σε αυτόν τον τομέα έχουν παραχθεί οι πιο απίστευτες ανοησίες...

Μετάφραση: elaliberta.gr

“Engels to Joseph Bloch”, Historical Materialism (Marx, Engels, Lenin), Progress Publishers, 1972, σσ. 294–296. Αναδημοσίευση: Marxists Internet Archive, https://marxists.architexturez.net/archive/marx/works/1890/letters/90_09_21.htm