Charles Parain

Για την αποσαφήνιση πολλών προβλημάτων που θέτει η έννοια του ασιατικού τρόπου παραγωγής, η περιοχή της Μεσογείου έχει αναμφίβολα καθοριστική σημασία. Κατά τη διάρκεια του πολύ μεγάλου χρονικού διαστήματος που μεσολάβησε μεταξύ των απαρχών της ιστορίας, δηλαδή της εμφάνισης του κράτους, και της γέννησης του δουλοκτητικού τρόπου παραγωγής, η Αίγυπτος και η Κίνα ανέπτυξαν μια πολύ διαφορετική κοινωνική και πολιτιστική πραγματικότητα. Το αρχαίο αιγυπτιακό κράτος ξεκίνησε γύρω στο 2800 π.Χ. με μια ήδη σταθερή κρατική δομή. Ο δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής δεν καθιερώθηκε πλήρως στην Ελλάδα παρά μόνο τον 7ο-6ο αιώνα π.Χ. και στη Ρώμη τον 4ο-3ο αιώνα π.Χ., δηλαδή το νωρίτερο μετά από ένα διάστημα λίγο μεγαλύτερο των δύο χιλιετιών. Ωστόσο, μεταξύ της πρώτης άνθησης του δουλοκτητικού τρόπου παραγωγής και της εποχής μας, δεν μεσολαβούν παρά δύομισι χιλιετίες, κατά τη διάρκεια των οποίων διαδέχθηκαν ο ένας τον άλλον διάφοροι τρόποι παραγωγής: δουλοκτητικός, φεουδαρχικός, καπιταλιστικός και, ήδη σε ευρείς τομείς, σοσιαλιστικός.

Andrea Zingarelli

Το κεφάλαιο αυτό θα εξετάσει την εγκυρότητα των αναλύσεων του Μαρξ και του Ένγκελς σχετικά με τον ασιατικό τρόπο παραγωγής –με τις αντιφάσεις τους και τις τροποποιήσεις που υπέστησαν με την πάροδο του χρόνου– σε σχέση με την ιστορική διαδικασία ενός αρχαίου κράτους. Θα εξετάσει επίσης εν μέρει τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι αναλύσεις έγιναν αργότερα αποδεκτές και μετασχηματίστηκαν από την πιο σχετική μαρξιστική ιστοριογραφία. Πιο συγκεκριμένα, στόχος μας είναι να αναλύσουμε τον ασιατικό τρόπο παραγωγής από τη συγκεκριμένη οπτική γωνία των κυρίαρχων σχέσεων παραγωγής στη φαραωνική Αίγυπτο. Ο στόχος της έρευνάς μας δεν υπονοεί απλώς την προσφυγή στα «γεγονότα» της αιγυπτιακής ιστορίας..., αλλά την προσφυγή σε μια αφαίρεση της ιστορικής διαδικασίας, η οποία δεν είναι το ίδιο με την αφαίρεση μιας ιδανικής επεξεργασίας χωρίς ιστορική σημασία. Θα επικεντρωθούμε, λοιπόν, σε μια συγκεκριμένη κοινωνική διαμόρφωση και στις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και ιδεολογικές σχέσεις που εμφανίζονται ιστορικά σε συνάρτηση με τον κυρίαρχο ασιατικό τρόπο παραγωγής, καθώς και με άλλες σχέσεις που είναι χαρακτηριστικές άλλων τρόπων παραγωγής.

Από τα τέλη Μαΐου, κάθε μέρα στα Τίρανα, Αλβανοί και Αλβανίδες διαδηλώνουν ενάντια σε ένα πολυτελές θέρετρο που σχεδιάζουν η κόρη του Τραμπ, Ιβάνκα, και ο γαμπρός του, Τζάρετ Κούσνερ, σε συνεργασία με έναν Αλβανό επενδυτή.Αρχικά οι διαδηλωτές ήταν μερικές εκατοντάδες, αλλά πλέον έχει εξελιχθεί σε μαζικό κίνημα: Πλέον στους δρόμους βγαίνουν ενίοτε και δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι -σε μια χώρα με μόλις 2,5 εκατομμύρια κατοίκους. Αυτό που ξεκίνησε ως περιβαλλοντική διαμαρτυρία έχει εξελιχθεί σε αμφισβήτηση του ίδιου του συστήματος.

Γιάννης Μηλιός

Ο Ασιατικός Τρόπος Παραγωγής (ΑΤΠ) αναφέρεται στα δομικά στοιχεία μιας ιδιαίτερης κατηγορίας προκαπιταλιστικών κοινωνιών: α) Απουσία ιδιωτικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής, β) συλλογική οργάνωση (οικονομική, πολιτική και ιδεολογική) της άρχουσας τάξης σε ένα δεσποτικό κράτος, γ) συλλογική οργάνωση της κυριαρχούμενης τάξης των εργαζομένων σε τοπικές κοινότητες.

Μορίς Γκοντελιέ

Τον όρο Ασιατικό Τρόπο Παραγωγής επεξεργάζεται ο Μαρξ με αφετηρία σκέψεις πάνω στα βρετανικά ντοκουμέντα που περίγραφαν τις αγροτικές κοινότητες και τα Κράτη της Ινδικής κοινωνίας του 19ου αιώνα. Στην πληροφορία αυτή προστέθηκαν και διαβάσματα των διηγήσεων των ταξιδιωτών στη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία. Ένα πράγμα εντυπωσιάζει το Μαρξ και τον Ένγκελς: η απουσία ατομικής ιδιοκτησίας του εδάφους. Στο χειρόγραφο Formen, ο Μαρξ περιγράφει εφτά διαφορετικές μορφές κατοχής του εδάφους, της κυρίαρχης δηλαδή παραγωγικής σχέσης στις προβιομηχανικές κοινωνίες. Οι μορφές αυτές διαδέχονται η μια την άλλη μέχρι τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής όπου ο διαχωρισμός εργαζόμενου και αντικειμενικών όρων παραγωγής γίνεται ριζικός. Το κείμενο του Μαρξ παρουσιάζεται λοιπόν σαν σκιαγράφηση της εξέλιξης της έγγειας ιδιοκτησίας στους κόλπους της ανθρωπότητας και προπάντων της Ευρώπης και είναι ένα ξεχωρισμένο απόσπασμα απ’ την ανάλυση των μορφών πρωταρχικής συσσώρευσης. Στην εξέλιξη αυτή βλέπουμε τα στάδια: πρωτόγονη κοινότητα, ασιατικό τρόπο παραγωγής, αρχαίο τρόπο παραγωγής, δουλοκτητικό τρόπο παραγωγής, γερμανικό τρόπο παραγωγής, φεουδαρχικό τρόπο παραγωγής, καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Θα περιοριστούμε σε λίγα λόγια πάνω στους ξέχωρους απ’ τον ασιατικό τρόπους παραγωγής που θα τους παρουσιάσουμε με βάση σχήματα παρμένα απ’ τον Ούγγρο σινολόγο Φ. Τοκέι.

Kevin B. Anderson

Δύο χρόνια πριν από τα σημειωματάρια του 1879-82 σχετικά με τις κοινοτικές κοινωνικές μορφές σε όλο τον κόσμο, ο Μαρξ αρχίζει να βλέπει μια εξέγερση στη Ρωσία ως το πιο πιθανό σημείο εκκίνησης για μια ευρύτερη ευρωπαϊκή επανάσταση… Αν ξεσπούσε μια ρωσική επανάσταση πριν από μια επανάσταση στη Δύση –πιθανότατα με βάση μια επανάσταση που θα είχε τις ρίζες της στις αγροτικές κοινότητες και την αντίστασή τους τόσο στο κράτος όσο και στην καπιταλιστική εισβολή– τότε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή επανάσταση θα ξεκινούσε όχι στη Δυτική Ευρώπη αλλά στη Ρωσία. Σε αυτή την περίπτωση, η αυτόχθονη μορφή αγροτικού κομμουνισμού της Ρωσίας θα γινόταν η σπίθα, «το σημείο εκκίνησης» για μια ευρύτερη επανάσταση και μετάβαση σε μια σύγχρονη, θετική μορφή κομμουνισμού. Έτσι, δεν θα μπορούσε να υπάρξει επιτυχής μετατροπή των ρωσικών κοινοτήτων σε σύγχρονο κομμουνισμό χωρίς μια προλεταριακή επανάσταση στη Δυτική Ευρώπη, αλλά υπήρχε επίσης η ισχυρή πιθανότητα μια επανάσταση στη Ρωσία να πυροδοτήσει ένα τέτοιο γεγονός στη Δύση.

Brett Clark

Hannah Holleman

John Bellamy Foster

Εκτός από τις άφθονες σημειώσεις σχετικά με τον Μόργκαν για τους Ιροκουά, ο Μαρξ κράτησε επίσης λεπτομερείς σημειώσεις για τους Ντελαγουέρ, τους Μοχέγκαν, τους Κρι, τους Σόνι, τους Κρικ, τους Τσικάσο, τους Τσόκταου, τους Τσερόκι, τους Σεμινόλ, τους Ντακότα, τους Πόνι, τους Φοξ, τους Μπλάκφουτ και πολλές άλλες φυλές. Σε όλες τις περιπτώσεις ενδιαφερόταν για την «άσκηση των τεχνών» από τις διάφορες φυλές/έθνη των Αμερικανών Ινδιάνων. Ο Μαρξ απέφευγε μια αυστηρά μονογραμμική αντίληψη της εξελικτικής ανάπτυξης. Πράγματι, οι μελέτες του επικεντρώνονταν συνεχώς στην ανασύσταση αρχαίων μορφών των ιθαγενικών και μη καπιταλιστικών κοινωνιών σε ένα υψηλότερο ιστορικό επίπεδο, με τη βοήθεια της διατήρησης παλαιότερων πολιτισμών/πολιτισμικών μορφών… Ο Μαρξ ήταν γοητευμένος από την άποψη του Μόργκαν ότι οι αρχαίες φυλές, όπως οι Ιροκουά, περιείχαν τον κοινοτικό πυρήνα που θα αναπαραγόταν σε ένα υψηλότερο επίπεδο της συνεταιριστικής κοινωνίας του μέλλοντος.

Kevin B. Anderson

Σε αυτό το άρθρο, θα απαντήσω στις κριτικές που έχουν διατυπωθεί εναντίον του Μαρξ από τμήματα της προοδευτικής αριστεράς και οι οποίες επικεντρώνονται σε κατηγορίες για μονογραμμικότητα και μεγάλη αφήγηση, εθνοκεντρισμό και έλλειψη ενδιαφέροντος για θέματα φυλής, εθνικότητας, φύλου και εθνικισμού. Κατ’ αρχάς, πρέπει να σημειωθεί ότι ο ίδιος ο Μαρξ ζούσε στο περιθώριο, όπου η σκέψη του εξακολουθεί να παραγκωνίζεται μέχρι σήμερα. Ο αποδομητιστής φιλόσοφος Ζακ Ντεριντά αποτυπώνει καλά την περιθωριοποίηση του Μαρξ ως πολιτικού πρόσφυγα στο βικτοριανό Λονδίνο, συνδέοντάς την με την εξίσου περιθωριακή θέση του μέσα στην δυτική πνευματική παράδοση: «Ο Μαρξ παραμένει ένας μετανάστης ανάμεσά μας, ένας ένδοξος, ιερός, καταραμένος αλλά ακόμα κρυφός μετανάστης, όπως ήταν όλη του τη ζωή».

Marcello Musto

Το 1881 και το 1882, ο Μαρξ σημείωσε αξιοσημείωτη πρόοδο σε σχέση με την ανθρωπολογία, τους προκαπιταλιστικούς τρόπους παραγωγής, τις μη δυτικές κοινωνίες, τη σοσιαλιστική επανάσταση και την υλιστική αντίληψη της ιστορίας. Παρακολούθησε επίσης στενά τα κύρια γεγονότα της διεθνούς πολιτικής, όπως μπορούμε να δούμε από τις επιστολές του, στις οποίες εκφράζει την αποφασιστική του υποστήριξη στον αγώνα για την απελευθέρωση της Ιρλανδίας και στο λαϊκιστικό κίνημα στη Ρωσία, καθώς και την σθεναρή του αντίθεση στην βρετανική αποικιακή καταπίεση στην Ινδία και την Αίγυπτο και στη γαλλική αποικιοκρατία στην Αλγερία. Δεν ήταν καθόλου ευρωκεντρικός, οικονομιστής ή προσκολλημένος μόνο στην ταξική πάλη. Ο Μαρξ θεωρούσε τη μελέτη των νέων πολιτικών συγκρούσεων, των νέων θεμάτων και των γεωγραφικών περιοχών θεμελιώδη για τη συνεχή κριτική του στο καπιταλιστικό σύστημα.

Franklin Rosemont

Ιδιαίτερα εκτενείς είναι οι σημειώσεις του Μαρξ για τους Ιροκουά, την ομοσπονδία φυλών με την οποία ο Μόργκαν ήταν προσωπικά πολύ εξοικειωμένος (το 1846 «υιοθετήθηκε» από μία από τις φυλές που αποτελούσαν την ομοσπονδία, τους Σενέκα, ως πολεμιστής της φατρίας των Γερακιών), και για την οποία είχε γράψει μια κλασική μονογραφία. Είναι σαφές ότι ο Μαρξ μοιραζόταν την παθιασμένη έλξη του Μόργκαν για την «Ένωση των Χο-ντε-νο-σαουνί», μεταξύ των οποίων «δεν υπήρχε κράτος» και «η Ελευθερία, η Ισότητα και η Αδελφότητα, αν και ποτέ δεν διατυπώθηκαν, ήταν θεμελιώδεις αρχές», και των οποίων οι σαχέμ, επιπλέον, «δεν είχαν κανένα από τα χαρακτηριστικά ενός ιερατείου». Μία από τις σημειώσεις του περιλαμβάνει την περιγραφή του Μόργκαν για τη δημιουργία της Συνομοσπονδίας των Ιροκουά ως «αριστούργημα της ινδιάνικης σοφίας»