Νικολάι Γιαροσένκο, Η τρομοκράτισσα, [Николай Ярошенко, Террористка], 1879. Σχέδιο για πίνακα του 1881. Μουσείο Καλών Τεχνών του Κισλοβόντσκ, Ρωσία. Ο Γιαροσένκο εμπνεύστηκε το θέμα του από την ιστορία της Βέρα Ζασούλιτς. Η Ζασούλιτς συνελήφθη το 1869 για τις σχέσεις της με τον Νετσάγεφ και φυλακίστηκε για δύο χρόνια χωρίς δίκη. Μετά την αποφυλάκισή της εξορίστηκε μέχρι το 1875. Κατά τη διάρκεια της εξορίας της έγινε μέλος μίας ομάδας ναρόντνικων. Το 1878 η Ζασούλιτς αποπειράθηκε να σκοτώσει τον στρατηγό Φιόντορ Τρέποφ, κυβερνήτη της Πετρούπολης, επειδή είχε διατάξει τη μαστίγωση ενός πολιτικού κρατουμένου. Συνελήφθη και δικάστηκε, αλλά η δίκη της μετατράπηκε σε μια δημόσια καταγγελία του αυταρχισμού της κυβέρνησης και η Ζασούλιτς αθωώθηκε. Η αστυνομία επιχείρησε να την συλλάβει μετά τη δίκη, αλλά η Ζασούλιτς κατάφερε να φύγει από τη Ρωσία. Κατέφυγε στην Ελβετία, όπου εκεί σταδιακά αποστασιοποιήθηκε από το κίνημα των ναρόντνικων και το 1883 η Ζασούλιτς, ο Πλεχάνοφ και ο Άξελροντ ίδρυσαν την μαρξιστική ομάδα Χειραφέτηση της Εργασίας. Ο Γιαροσένκο εμπνεύστηκε τον πίνακά του από τη δίκη της Ζασούλιτς. Ο αρχικός τίτλος του έργου ήταν Στο Λιθουανικό Κάστρο (У Литовского замка, φυλακή για πολιτικούς κρατούμενους στην Πετρούπολη). Το έργο θα παρουσιαζόταν στην Περιοδεύουσα Έκθεση, η οποία θα ξεκινούσε την 1η Μαρτίου 1881, την ημέρα δηλαδή που μέλη των ναρόντνικων σκότωσαν τον τσάρο Αλεξάνδρο Β΄. Η αστυνομία κατάσχεσε τον πίνακα και τον κατέστρεψε, ενώ ο ζωγράφος τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Στη συνέχεια ο Γιαροσένκο ξαναζωγράφισε τον πίνακα με βάση τα σχέδια που είχε κάνει για τον πρώτο πίνακα και του έδωσε νέο τίτλο.

Καρλ Μαρξ

Απάντηση στη Βέρα Ζασούλιτς

Αλληλογραφία Μαρξ-Ζασούλιτς, Φεβρουάριος/Μάρτιος 1881

Επιστολή της Βέρα Ζασούλιτς προς τον Μαρξ

16 Φεβρουαρίου 1881, Γενεύη,

Rue de Lausanne, No. 49,

L’imprimerie polonaise.

Αξιότιμε πολίτη,

Δεν αγνοείτε ότι το έργο σας Το Κεφάλαιο απολαμβάνει μεγάλη δημοτικότητα στη Ρωσία. Αν και η έκδοση έχει κατασχεθεί, τα λίγα αντίτυπα που έχουν απομείνει διαβάζονται και ξαναδιαβάζονται από το ευρύ κοινό της χώρας μας, που είναι περισσότερο ή λιγότερο μορφωμένο. Σοβαροί άνθρωποι το μελετούν. Αυτό που πιθανώς δεν συνειδητοποιείτε είναι ο ρόλος που παίζει το Κεφάλαιο στις συζητήσεις μας για το αγροτικό ζήτημα στη Ρωσία και την αγροτική κομμούνα μας. Γνωρίζετε καλύτερα από τον καθένα πόσο επείγον είναι αυτό το ζήτημα στη Ρωσία. Ξέρετε τι γνώμη είχε ο Τσερνισέφσκι γι’ αυτό. Η προοδευτική φιλολογία μας –για παράδειγμα το Οτετσεστβένιε Ζαπίσκι– συνεχίζει να αναπτύσσει τις ιδέες του. Αλλά κατά τη γνώμη μου, είναι ένα ζήτημα ζωής και θανάτου πάνω απ’ όλα για το σοσιαλιστικό μας κόμμα. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ακόμη και η προσωπική τύχη των επαναστατών σοσιαλιστών μας εξαρτάται από την απάντησή σας στο ερώτημα. Διότι υπάρχουν μόνο δύο πιθανότητες. Είτε η αγροτική κομμούνα, απαλλαγμένη από εξωφρενικές φορολογικές απαιτήσεις, πληρωμές προς την αριστοκρατία και αυθαίρετη διοίκηση, είναι ικανή να αναπτυχθεί προς σοσιαλιστική κατεύθυνση, δηλαδή να οργανώσει σταδιακά την παραγωγή και τη διανομή της σε κολεκτιβιστική βάση. Σε αυτή την περίπτωση, ο επαναστάτης σοσιαλιστής πρέπει να αφιερώσει όλες τις δυνάμεις του στην απελευθέρωση και την ανάπτυξη της κομμούνας.

Εάν, ωστόσο, η κομμούνα είναι καταδικασμένη να εξαφανιστεί, το μόνο που απομένει στον σοσιαλιστή, ως τέτοιο, είναι περισσότερο ή λιγότερο αβάσιμοι υπολογισμοί για το πόσες δεκαετίες θα χρειαστούν για να περάσει η γη των Ρώσων αγροτών στα χέρια της αστικής τάξης και πόσοι αιώνες θα χρειαστούν για να φτάσει ο καπιταλισμός στη Ρωσία σε ένα επίπεδο ανάπτυξης παρόμοιο με αυτό που έχει ήδη επιτευχθεί στη Δυτική Ευρώπη. Το καθήκον τους θα είναι τότε να κάνουν προπαγάνδα αποκλειστικά μεταξύ των εργατών των πόλεων, ενώ αυτοί οι εργάτες θα συνεχίζουν να πνίγονται στη μάζα των αγροτών που, μετά τη διάλυση της κομμούνας, θα πεταχτούν στους δρόμους των μεγάλων πόλεων αναζητώντας ένα μεροκάματο.

Σήμερα ακούμε συχνά να λένε ότι η αγροτική κομμούνα είναι μια αρχαϊκή μορφή καταδικασμένη να εξαφανιστεί από την ιστορία, τον επιστημονικό σοσιαλισμό και, εν συντομία, από όλα όσα είναι πέρα από κάθε αμφισβήτηση. Όσοι κηρύττουν μια τέτοια άποψη αποκαλούν τους εαυτούς τους μαθητές σας par excellence: «Μαρξιστές». Το ισχυρότερο επιχείρημά τους είναι συχνά: «Αυτό είπε ο Μαρξ».

«Αλλά πώς το συμπεραίνετε αυτό από το Κεφάλαιο;» αντιτάσσουν άλλοι. «Δεν συζητά το αγροτικό ζήτημα και δεν λέει τίποτα για τη Ρωσία».

«Θα το είχε πει επίσης εάν είχε συζητήσει για τη χώρα μας», απαντούν οι μαθητές σας με ίσως υπερβολική τόλμη. Έτσι θα καταλάβετε, πολίτη, πόσο μας ενδιαφέρει η γνώμη σας. Θα μας κάνατε μεγάλη χάρη εάν εκθέτατε τις ιδέες σας για την πιθανή τύχη της αγροτικής κομμούνας μας και για τη θεωρία ότι είναι ιστορικά αναγκαίο κάθε χώρα στον κόσμο να περάσει από όλες τις φάσεις της καπιταλιστικής παραγωγής.

Εκ μέρους των φίλων μου, τολμώ να σας ζητήσω, πολίτη, να μας κάνετε αυτή τη χάρη.

Αν ο χρόνος δεν σας επιτρέπει να εκθέσετε τις ιδέες σας με αρκετά λεπτομερή τρόπο, τότε τουλάχιστον να είστε τόσο ευγενικός ώστε να το κάνετε με τη μορφή επιστολής που θα μας επιτρέψετε να μεταφράσουμε και να δημοσιεύσουμε στη Ρωσία.

Με σεβασμό,

Βέρα Ζασούλιτς

Η διεύθυνσή μου είναι: Imprimerie polonaise, Rue de Lausanne No. 49, Genève.

Καρλ Μαρξ

Σχεδιάσματα μιας απάντησης

Το «δεύτερο»^[1] σχεδίασμα

I. Έχω δείξει στο Κεφάλαιο ότι ο [μετασχηματισμός] της φεουδαρχικής παραγωγής σε καπιταλιστική παραγωγή είχε ως αφετηρία την απαλλοτρίωση των παραγωγών και, συγκεκριμένα, ότι «η απαλλοτρίωση του αγροτικού παραγωγού, του χωρικού, από τη γη είναι η βάση ολόκληρης της διαδικασίας» (σελ. 315 της γαλλικής έκδοσης).^[2] Συνεχίζω: «Μόνο στην Αγγλία έχει επιτευχθεί (η απαλλοτρίωση του αγροτικού παραγωγού) με ριζοσπαστικό τρόπο. ... Όλες οι άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης ακολουθούν την ίδια πορεία» (ό.π.).^[3]

Έτσι [γράφοντας αυτές τις γραμμές] περιόρισα ρητά [την εν λόγω εξέλιξη] αυτό το «ιστορικά αναπόφευκτο» στις «χώρες της Δυτικής Ευρώπης». Για να μην υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία σχετικά με τη σκέψη μου, στη σελίδα 341 αναγράφω: «Η ιδιωτική ιδιοκτησία, ως αντίθεση της κοινωνικής, συλλογικής ιδιοκτησίας, υπάρχει μόνο όπου... οι εξωτερικές συνθήκες εργασίας ανήκουν σε ιδιώτες. Ωστόσο, ανάλογα με το αν αυτοί οι ιδιώτες είναι εργαζόμενοι ή μη εργαζόμενοι, η ιδιωτική ιδιοκτησία έχει διαφορετικό χαρακτήρα».^[4]

Έτσι, η διαδικασία που [περιέγραψα] ανέλυσα, αντικατέστησε μια μορφή ατομικής, κατακερματισμένης ιδιοκτησίας των εργατών – με την καπιταλιστική ιδιοκτησία^(a) μιας μικρής μειοψηφίας (ό.π., σ. 342), αντικατέστησε ένα είδος ιδιοκτησίας με ένα άλλο. Πώς θα μπορούσε να εφαρμοστεί στη Ρωσία, όπου η γη δεν είναι και δεν ήταν ποτέ ιδιωτική ιδιοκτησία των αγροτών; [Σε κάθε περίπτωση, όσοι πιστεύουν ότι η διάλυση της κοινοτικής ιδιοκτησίας είναι ιστορική αναγκαιότητα στη Ρωσία δεν μπορούν, σε καμία περίπτωση, να αποδείξουν μια τέτοια αναγκαιότητα από την περιγραφή μου για την αναπόφευκτη πορεία των πραγμάτων στη Δυτική Ευρώπη. Αντίθετα, θα έπρεπε να προσκομίσουν νέα επιχειρήματα, εντελώς ανεξάρτητα από την πορεία που περιέγραψα. Το μόνο που μπορούν να μάθουν από μένα είναι το εξής:] Έτσι, το μόνο συμπέρασμα που θα ήταν δικαιολογημένο να εξαγάγουν από την πορεία των πραγμάτων στη Δύση είναι το εξής: Αν η καπιταλιστική παραγωγή πρόκειται να εγκαθιδρυθεί στη Ρωσία, το πρώτο βήμα πρέπει να είναι η κατάργηση της κοινοτικής ιδιοκτησίας και η απαλλοτρίωση των αγροτών, δηλαδή της μεγάλης μάζας του λαού. Αυτή είναι ούτως ή άλλως η επιθυμία των Ρώσων φιλελεύθερων [που επιθυμούν να φυσικοποιήσουν την καπιταλιστική παραγωγή στη χώρα τους και, συνεπώς, να μετατρέψουν τη μεγάλη μάζα των αγροτών σε απλούς μισθωτούς εργάτες], αλλά η επιθυμία τους αποδεικνύεται πιο ισχυρή από την επιθυμία της Αικατερίνης Β΄ [να εμφυτεύσει] το μεσαιωνικό σύστημα της Δύσης στη ρωσική γη;

[Δεδομένου ότι η γη των Ρώσων αγροτών είναι κοινή ιδιοκτησία τους και δεν υπήρξε ποτέ ιδιωτική ιδιοκτησία τους...]

[Στη Ρωσία, όπου η γη δεν είναι και δεν ήταν ποτέ «ιδιωτική περιουσία» των αγροτών, {ο μετασχηματισμός} η μεταμόρφωση {αυτής} μιας τέτοιας ατομικής ιδιοκτησίας σε καπιταλιστική ιδιοκτησία {δεν έχει νόημα} {είναι αδύνατη} είναι επομένως εκτός συζήτησης. {Το μόνο} συμπέρασμα που μπορεί να εξαχθεί είναι ότι... {Όλα όσα μπορούν να συναχθούν από τα δυτικά στοιχεία...} {Αν κάποιος επιθυμεί να αντλήσει κάποια ένδειξη ή δίδαγμα από τα (δυτικά) στοιχεία...}]

[Ο πιο απλοϊκός παρατηρητής δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές περιπτώσεις. Σε κάθε περίπτωση, η δυτική διαδικασία...]

Έτσι, [η διαδικασία που ανέλυσα] η απαλλοτρίωση των αγροτών παραγωγών στη Δύση χρησίμευσε «για να μετατρέψει την κατακερματισμένη ιδιωτική ιδιοκτησία των εργατών» σε συγκεντρωμένη ιδιωτική ιδιοκτησία των καπιταλιστών. Αλλά ήταν πάντα η αντικατάσταση μιας μορφής ιδιωτικής ιδιοκτησίας από μια άλλη μορφή ιδιωτικής ιδιοκτησίας. [Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε η ίδια διαδικασία να εφαρμοστεί {στη γη της Ρωσίας} στους Ρώσους αγρότες παραγωγούς, {των οποίων η γη δεν είναι και δεν ήταν ποτέ...} των οποίων η ιδιοκτησία της γης παρέμεινε πάντα «κοινοτική» και δεν ήταν ποτέ «ατομική». {Η ίδια ιστορική διαδικασία που [ανέλυσα] όπως πραγματοποιήθηκε στη Δύση...}] Στη Ρωσία, αντίθετα, θα ήταν θέμα αντικατάστασης της κομμουνιστικής ιδιοκτησίας [των καλλιεργητών της γης – μια διαδικασία που προφανώς θα ήταν αρκετά...].

Ναι, πράγματι! Αν η καπιταλιστική παραγωγή θέλει να εδραιώσει την κυριαρχία της στη Ρωσία, τότε η μεγάλη πλειοψηφία των αγροτών –δηλαδή του ρωσικού λαού– θα πρέπει να μετατραπεί σε μισθωτούς εργάτες και, ως εκ τούτου, να απαλλοτριωθεί μέσω της προηγούμενης κατάργησης της κομμουνιστικής ιδιοκτησίας τους. Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, το δυτικό προηγούμενο δεν αποδεικνύει τίποτα [σχετικά με το «ιστορικά αναπόφευκτο» αυτής της διαδικασίας].

II. Οι Ρώσοι «μαρξιστές» για τους οποίους μιλάτε είναι εντελώς άγνωστοι σε μένα. Από όσο γνωρίζω, οι Ρώσοι με τους οποίους έχω προσωπικές σχέσεις έχουν εντελώς αντίθετες απόψεις.

III. Από ιστορική άποψη, το μόνο σοβαρό επιχείρημα [που μπορεί να προβληθεί] υπέρ της αναπόφευκτης διάλυσης της κοινοτικής ιδιοκτησίας στη Ρωσία είναι το εξής: Η κοινοτική ιδιοκτησία υπήρχε παντού στη Δυτική Ευρώπη και παντού εξαφανίστηκε με την πρόοδο της κοινωνίας. [Γιατί λοιπόν να έχει διαφορετική τύχη στη Ρωσία;] Πώς θα μπορούσε, λοιπόν, να γλιτώσει από την ίδια τύχη στη Ρωσία^(b);

Πρώτα απ’ όλα, στη Δυτική Ευρώπη, ο θάνατος της κοινοτικής ιδιοκτησίας [και η εμφάνιση] και η γέννηση της καπιταλιστικής παραγωγής χωρίζονται από ένα [μακραίωνο] τεράστιο διάστημα που καλύπτει μια ολόκληρη σειρά διαδοχικών οικονομικών επαναστάσεων και εξελίξεων, [Ο θάνατος της κοινοτικής ιδιοκτησίας δεν γέννησε την καπιταλιστική παραγωγή,] από τις οποίες η καπιταλιστική παραγωγή δεν είναι παρά [η τελευταία] η πιο πρόσφατη. Από τη μία πλευρά, έχει αναπτύξει θαυμάσια τις κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις, αλλά από την άλλη έχει αποκαλύψει [τον μεταβατικό χαρακτήρα της] την ασυμβατότητά της με τις ίδιες τις δυνάμεις που δημιουργεί. Η ιστορία της δεν είναι πλέον παρά μια ιστορία ανταγωνισμών, κρίσεων, συγκρούσεων και καταστροφών. Τέλος, έχει αποκαλύψει τον καθαρά μεταβατικό της χαρακτήρα σε όλους, εκτός από εκείνους που έχουν συμφέρον να παραμείνουν τυφλοί. Οι λαοί μεταξύ των οποίων έφτασε στο αποκορύφωμά της στην Ευρώπη και την Αμερική επιδιώκουν μόνο να σπάσουν τις αλυσίδες της, αντικαθιστώντας την καπιταλιστική παραγωγή με τη συνεταιριστική και την καπιταλιστική ιδιοκτησία με μια ανώτερη μορφή αρχαϊκού τύπου ιδιοκτησίας, δηλαδή τη [συλλογική] κομμουνιστική ιδιοκτησία.

Αν η Ρωσία ήταν απομονωμένη στον κόσμο, θα έπρεπε να αναπτύξει μόνη της τα οικονομικά επιτεύγματα που η Δυτική Ευρώπη απέκτησε μόνο μετά από μια μακρά σειρά εξελίξεων, από τις πρωτόγονες κοινότητές της μέχρι την παρούσα κατάσταση. Τότε δεν θα υπήρχε καμία αμφιβολία, τουλάχιστον στο μυαλό μου, ότι οι κοινότητες της Ρωσίας ήταν καταδικασμένες να εξαφανιστούν με την ανάπτυξη της ρωσικής κοινωνίας. Ωστόσο, η κατάσταση της ρωσικής κοινότητας είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη των πρωτόγονων κοινοτήτων στη Δύση [στη Δυτική Ευρώπη]. Η Ρωσία είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα στην οποία η κοινοτική ιδιοκτησία έχει διατηρηθεί σε μεγάλη, εθνική κλίμακα. Ταυτόχρονα όμως, η Ρωσία υπάρχει σε ένα σύγχρονο ιστορικό πλαίσιο: είναι σύγχρονη με μια ανώτερη κουλτούρα και συνδέεται με μια παγκόσμια αγορά στην οποία κυριαρχεί η καπιταλιστική παραγωγή.

[Είναι λοιπόν η καπιταλιστική παραγωγή που της επιτρέπει να επιτυγχάνει αποτελέσματα χωρίς να χρειάζεται να περάσει από…]

Έτσι, αξιοποιώντας τα θετικά αποτελέσματα αυτού του τρόπου παραγωγής, είναι σε θέση να αναπτύξει και να μετασχηματίσει την ακόμη αρχαϊκή μορφή της αγροτικής κοινότητας, αντί να την καταστρέψει. (Θα ήθελα να σημειώσω εν παρόδω ότι η μορφή της κομμουνιστικής ιδιοκτησίας στη Ρωσία είναι η πιο σύγχρονη μορφή του αρχαϊκού τύπου, ο οποίος έχει υποστεί μια σειρά εξελικτικών αλλαγών.)

Αν οι θαυμαστές του καπιταλιστικού συστήματος στη Ρωσία αρνούνται ότι ένας τέτοιος συνδυασμός είναι εφικτός, ας αποδείξουν ότι η Ρωσία έπρεπε να περάσει από μια περίοδο επώασης της μηχανοποιημένης παραγωγής για να μπορέσει να χρησιμοποιήσει μηχανήματα! Ας μου εξηγήσουν πώς κατάφεραν, σε λίγες μόνο μέρες, να εισαγάγουν τους μηχανισμούς ανταλλαγής (τράπεζες, πιστωτικές εταιρείες κ.λπ.), που ήταν το αποτέλεσμα αιώνων προσπάθειας στη Δύση.

[Αν και το καπιταλιστικό σύστημα έχει διανύσει την ακμή του στη Δύση και πλησιάζει η στιγμή που θα είναι πια μόνο {ένα κοινωνικό καθεστώς} {μια οπισθοδρομική μορφή} μια «αρχαϊκή» δομή, οι Ρώσοι θαυμαστές του είναι...]

IV. Η αρχαϊκή ή πρωταρχική διαμόρφωση του πλανήτη μας περιέχει μια σειρά από στρώματα διαφόρων εποχών, το ένα επάνω στο άλλο. Ομοίως, η αρχαϊκή διαμόρφωση της κοινωνίας παρουσιάζει μια σειρά από διαφορετικούς τύπους [που μαζί σχηματίζουν μια αύξουσα σειρά], οι οποίοι σηματοδοτούν την εξέλιξη των εποχών. Η ρωσική αγροτική κοινότητα ανήκει στον πιο πρόσφατο τύπο αυτής της αλυσίδας. Ήδη, ο αγροτικός παραγωγός είναι ιδιώτης ιδιοκτήτης του σπιτιού στο οποίο ζει, μαζί με τον κήπο που το συμπληρώνει. Αυτό είναι το πρώτο στοιχείο άγνωστο στους παλαιότερους τύπους, το οποίο διαλύει την αρχαϊκή μορφή [και το οποίο μπορεί να χρησιμεύσει ως μετάβαση από την αρχαϊκή μορφή προς...].

Από την άλλη πλευρά, όλοι αυτοί οι παλαιότεροι τύποι βασίζονται σε φυσικές συγγενικές σχέσεις μεταξύ των μελών της κοινότητας, ενώ ο τύπος στον οποίο ανήκει η ρωσική κοινότητα έχει απελευθερωθεί από αυτόν τον στενό δεσμό. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, είναι ικανός για ευρύτερη ανάπτυξη. Η απομόνωση των αγροτικών κοινοτήτων, η έλλειψη σύνδεσης μεταξύ της ζωής των διαφορετικών κοινοτήτων – αυτός ο τοπικός μικρόκοσμος [που θα αποτελούσε τη φυσική βάση ενός κεντρικού δεσποτισμού] δεν εμφανίζεται παντού ως εγγενές χαρακτηριστικό του πρωτόγονου τύπου. Όπου όμως συναντάται, οδηγεί στη δημιουργία ενός κεντρικού δεσποτισμού πάνω από τις κοινότητες. Μου φαίνεται ότι στη Ρωσία [η απομονωμένη ζωή των αγροτικών κοινοτήτων θα εξαφανιστεί] αυτή η απομόνωση, που αρχικά επιβλήθηκε από την τεράστια έκταση της χώρας, μπορεί εύκολα να ξεπεραστεί μόλις αφαιρεθούν τα δεσμά της κυβέρνησης.

Αυτό με φέρνει στο επίκεντρο του θέματος. Δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει το γεγονός ότι ο αρχαϊκός τύπος, στον οποίο ανήκει η ρωσική αγροτική κοινότητα, κρύβει έναν εσωτερικό δυϊσμό ο οποίος, υπό ορισμένες ιστορικές συνθήκες, μπορεί να οδηγήσει στην καταστροφή [τη διάλυσή] της. Υπάρχει κοινή ιδιοκτησία γης, αλλά [από την άλλη πλευρά, στην πράξη η καλλιέργεια ή η παραγωγή γίνεται σε μικρά αγροτικά οικόπεδα] κάθε αγρότης καλλιεργεί και εργάζεται [στο οικόπεδό του, θερίζει τους καρπούς του χωραφιού του] στο χωράφι του για λογαριασμό του, όπως ο μικρός δυτικός αγρότης.

Κοινοτική ιδιοκτησία και καλλιέργεια μικρών αγροτεμαχίων: αυτός ο συνδυασμός [που αποτελούσε (γόνιμο) στοιχείο προόδου, την ανάπτυξη της γεωργίας], χρήσιμος σε πιο μακρινές εποχές, γίνεται επικίνδυνος στην εποχή μας. Αφενός, η κινητή περιουσία, που διαδραματίζει έναν ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο στην ίδια τη γεωργία, διαφοροποιεί σταδιακά τα μέλη της κοινότητας από την άποψη του πλούτου και δημιουργεί σύγκρουση συμφερόντων, κυρίως υπό την πίεση της κρατικής φορολογίας. Αφετέρου, η οικονομική υπεροχή της κοινοτικής ιδιοκτησίας – ως βάση της συνεταιριστικής και συνδυασμένης εργασίας – χάνεται, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι Ρώσοι αγρότες ήδη εφαρμόζουν τον συλλογικό τρόπο καλλιέργειας των κοινών λιβαδιών τους (prairies indivises)· ότι η εξοικείωσή τους με τη σχέση αρτέλ^[5] θα μπορούσε να διευκολύνει σημαντικά τη μετάβασή τους από τη μικρή καλλιέργεια στη συλλογική γεωργία· ότι η φυσική διαμόρφωση της ρωσικής γης την καθιστά κατάλληλη για μεγάλης κλίμακας και συνδυασμένη μηχανική γεωργία [με τη βοήθεια μηχανών]· και, τέλος, ότι η ρωσική κοινωνία, έχοντας ζήσει για τόσο καιρό εις βάρος της αγροτικής κοινότητας, της οφείλει τα αρχικά κεφάλαια που απαιτούνται για μια τέτοια αλλαγή. Φυσικά, πρόκειται μόνο για μια σταδιακή αλλαγή, η οποία θα ξεκινήσει με τη δημιουργία κανονικών συνθηκών για την κοινότητα με βάση την παρούσα κατάσταση.

V. Αφήνοντας κατά μέρος όλα τα ζητήματα που έχουν περισσότερο ή λιγότερο θεωρητικό χαρακτήρα, δεν χρειάζεται να σας πω ότι η ίδια η ύπαρξη της ρωσικής κοινότητας απειλείται σήμερα από μια συνωμοσία ισχυρών συμφερόντων. Ένας συγκεκριμένος τύπος καπιταλισμού, που προωθείται από το κράτος εις βάρος των αγροτών, έχει εγερθεί ενάντια στην κοινότητα και έχει βρει συμφέρον να την καταπνίξει. Και οι γαιοκτήμονες έχουν συμφέρον να μετατρέψουν τους περισσότερο ή λιγότερο ευκατάστατους αγρότες σε μια αγροτική μεσαία τάξη και να μετατρέψουν τους φτωχούς αγρότες –δηλαδή, τις μάζες– σε απλούς μισθωτούς εργάτες, δηλαδή σε φθηνό εργατικό δυναμικό. Πώς μπορεί μια κοινότητα να αντισταθεί, όταν καταπιέζεται από τις κρατικές επιβαρύνσεις, λεηλατείται από το εμπόριο, υφίσταται εκμετάλλευση από τους γαιοκτήμονες και υπονομεύεται εκ των έσω από την τοκογλυφία!

Αυτό που απειλεί τη ζωή της ρωσικής κοινότητας δεν είναι ούτε το ιστορικά αναπόφευκτο ούτε μια θεωρία· είναι η κρατική καταπίεση και η εκμετάλλευση από τους καπιταλιστές εισβολείς, τους οποίους το κράτος έχει καταστήσει ισχυρούς εις βάρος των αγροτών.

Το «πρώτο»^[6] σχεδίασμα

(1) Συζητώντας τη γένεση της καπιταλιστικής παραγωγής, είπα [ότι το μυστικό είναι ότι στην ουσία υπάρχει «πλήρης διαχωρισμός ... του παραγωγού από τα μέσα παραγωγής» (σ. 315, στήλη l, γαλλική έκδοση του Κεφαλαίου)^[7] και ότι «η απαλλοτρίωση του αγροτικού παραγωγού είναι η βάση ολόκληρης της διαδικασίας. Μόνο στην Αγγλία έχει επιτευχθεί μέχρι στιγμής με ριζοσπαστικό τρόπο. ... Όμως όλες οι άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης ακολουθούν την ίδια πορεία» (ό.π., στήλη II).^[8]

Έτσι, ρητά περιόρισα το «ιστορικά αναπόφευκτο» αυτής της διαδικασίας στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Γιατί το έκανα αυτό; Ανατρέξτε στο επιχείρημα στο κεφάλαιο XXXII.

«Η μετατροπή των εξατομικευμένων και διάσπαρτων μέσων παραγωγής σε κοινωνικά συγκεντρωμένα μέσα παραγωγής, η μετατροπή, επομένως, της νανοειδούς ιδιοκτησίας των πολλών σε γιγαντιαία ιδιοκτησία των λίγων, αυτή η τρομερή και επίπονη απαλλοτρίωση της μάζας του λαού αποτελεί την προϊστορία του κεφαλαίου. Η ιδιωτική ιδιοκτησία, που βασίζεται στην προσωπική εργασία... αντικαθίσταται από την καπιταλιστική ιδιωτική ιδιοκτησία, η οποία βασίζεται στην εκμετάλλευση της εργασίας των άλλων, στην μισθωτή εργασία» (σελ. 340, στήλη II).^[9]

Σε τελική ανάλυση, λοιπόν, μια μορφή ιδιωτικής ιδιοκτησίας μετατρέπεται σε μια άλλη μορφή ιδιωτικής ιδιοκτησίας (η δυτική πορεία). Δεδομένου ότι οι ρωσικές αγροτικές εκτάσεις δεν υπήρξαν ποτέ ιδιωτική ιδιοκτησία των αγροτών, πώς θα μπορούσε να εφαρμοστεί αυτή η τάση σε αυτούς;

(2) Από ιστορική άποψη, έχει διατυπωθεί μόνο ένα σοβαρό επιχείρημα για την αναπόφευκτη διάλυση της ρωσικής αγροτικής κοινότητας: αν πάμε πολύ πίσω στο χρόνο, λέγεται, ένας περισσότερο ή λιγότερο αρχαϊκός τύπος κοινοτικής ιδιοκτησίας μπορεί να βρεθεί παντού στη Δυτική Ευρώπη. Αλλά με την πρόοδο της κοινωνίας έχει εξαφανιστεί παντού. Γιατί να γλιτώσει από την ίδια μοίρα μόνο η Ρωσία;

Η απάντησή μου είναι ότι, χάρη στον μοναδικό συνδυασμό συνθηκών στη Ρωσία, η αγροτική κοινότητα, η οποία εξακολουθεί να είναι εδραιωμένη σε εθνική κλίμακα, μπορεί σταδιακά να αποτινάξει τα πρωτόγονα χαρακτηριστικά της και να αναπτυχθεί άμεσα ως στοιχείο συλλογικής παραγωγής σε εθνική κλίμακα. Ακριβώς επειδή είναι σύγχρονη με την καπιταλιστική παραγωγή, η αγροτική κοινότητα μπορεί να αξιοποιήσει όλα τα θετικά της επιτεύγματα χωρίς να υποστεί τις [τρομερές] ανατροπές της. Η Ρωσία δεν ζει απομονωμένη από τον σύγχρονο κόσμο, ούτε έχει πέσει θύμα, όπως οι Ανατολικές Ινδίες, μιας κατακτητικής ξένης δύναμης.

Αν οι Ρώσοι θαυμαστές του καπιταλιστικού συστήματος αρνούνται ότι μια τέτοια εξέλιξη είναι θεωρητικά δυνατή, τότε θα τους έθετα το εξής ερώτημα. Έπρεπε η Ρωσία να περάσει από μια μακρά περίοδο ωρίμανσης της μηχανικής βιομηχανίας, όπως συνέβη στη Δύση, προτού μπορέσει να χρησιμοποιήσει μηχανήματα, ατμόπλοια, σιδηροδρόμους κ.λπ.; Ας εξηγήσουν επίσης πώς κατάφεραν να εισαγάγουν, αστραπιαία, ολόκληρο το μηχανισμό ανταλλαγών (τράπεζες, πιστωτικές εταιρείες κ.λπ.), ο οποίος ήταν έργο αιώνων στη Δύση.

Αν, κατά τη στιγμή της χειραφέτησης, η αγροτική κοινότητα είχε αρχικά τεθεί σε συνθήκες κανονικής ευημερίας, αν, επιπλέον, το τεράστιο δημόσιο χρέος, που χρηματοδοτήθηκε κυρίως εις βάρος των αγροτών, μαζί με τα τεράστια ποσά που το κράτος (εξακολουθώντας να επιβαρύνει τους αγρότες) παρείχε στους «νέους πυλώνες της κοινωνίας», που μετατράπηκαν σε καπιταλιστές – αν όλες αυτές οι δαπάνες είχαν χρησιμεύσει για την περαιτέρω ανάπτυξη της αγροτικής κοινότητας, κανείς δεν θα ονειρευόταν σήμερα το «ιστορικά αναπόφευκτο» της εκμηδένισης της κοινότητας. Όλοι θα έβλεπαν την κοινότητα ως το στοιχείο της αναγέννησης της ρωσικής κοινωνίας και ως στοιχείο υπεροχής έναντι των χωρών που εξακολουθούν να είναι υποδουλωμένες στο καπιταλιστικό καθεστώς.

[Η σύγχρονη καπιταλιστική παραγωγή δεν ήταν ο μόνος παράγοντας που μπορούσε να προσφέρει στη ρωσική κοινότητα τα στοιχεία για την ανάπτυξή της.]

Επίσης ευνοϊκό για τη διατήρηση της ρωσικής κοινότητας (στην πορεία της ανάπτυξης) είναι το γεγονός όχι μόνο ότι είναι σύγχρονη με την καπιταλιστική παραγωγή [στις δυτικές χώρες], αλλά και ότι επέζησε της εποχής κατά την οποία το κοινωνικό σύστημα παρέμενε ανέπαφο. Σήμερα, αντιμετωπίζει ένα κοινωνικό σύστημα που, τόσο στη Δυτική Ευρώπη όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες, βρίσκεται σε σύγκρουση με την επιστήμη, με τις λαϊκές μάζες και με τις ίδιες τις παραγωγικές δυνάμεις που δημιουργεί [εν ολίγοις, αυτό το κοινωνικό σύστημα έχει γίνει το πεδίο φανερών ανταγωνισμών, συγκρούσεων και περιοδικών καταστροφών· καθιστά σαφές ακόμη και στον πιο τυφλό παρατηρητή ότι είναι ένα μεταβατικό σύστημα παραγωγής, καταδικασμένο να εξαλειφθεί καθώς η κοινωνία επιστρέφει σε...]. Εν ολίγοις, η αγροτική κοινότητα το βρίσκει σε κατάσταση κρίσης που θα τελειώσει μόνο όταν το κοινωνικό σύστημα εξαλειφθεί μέσω της επιστροφής των σύγχρονων κοινωνιών στον «αρχαϊκό» τύπο της κοινοτικής ιδιοκτησίας. Σύμφωνα με έναν Αμερικανό συγγραφέα^[10], ο οποίος, υποστηριζόμενος στο έργο του από την κυβέρνηση της Ουάσιγκτον, δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί ύποπτος για επαναστατικές τάσεις, [«το ανώτερο επίπεδο»] «το νέο σύστημα» προς το οποίο τείνει η σύγχρονη κοινωνία «θα είναι μια αναβίωση, σε ανώτερη μορφή, ενός αρχαϊκού κοινωνικού τύπου». Δεν πρέπει, λοιπόν, να μας τρομάζει υπερβολικά η λέξη «αρχαϊκός».

Αλλά τουλάχιστον θα πρέπει να γνωρίζουμε καλά όλες τις ιστορικές ανατροπές και περιπέτειες. Δεν γνωρίζουμε τίποτα γι’ αυτές.^(c) Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, αυτή η κοινότητα χάθηκε εν μέσω ατελείωτων εξωτερικών και εσωτερικών πολέμων. Πιθανότατα βρήκε βίαιο θάνατο όταν οι γερμανικές φυλές κατέκτησαν την Ιταλία, την Ισπανία, τη Γαλατία κ.λπ. Η κοινότητα αρχαϊκού τύπου είχε ήδη πάψει να υπάρχει. Ωστόσο, η φυσική της ζωτικότητα αποδεικνύεται από δύο γεγονότα. Διάσπαρτα παραδείγματα επέζησαν από όλες τις περιπέτειες του Μεσαίωνα και διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα, π.χ. στην περιοχή της Τρίερ, από όπου κατάγομαι. Πιο σημαντικό όμως είναι το γεγονός ότι άφησε το στίγμα της στην κοινότητα που την αντικατέστησε (μια κοινότητα στην οποία η καλλιεργήσιμη γη έγινε ιδιωτική ιδιοκτησία, ενώ τα δάση, τα λιβάδια, τα ερημωμένα εδάφη κ.λπ. παρέμειναν κοινοτική ιδιοκτησία), ώστε ο Μάουρερ μπόρεσε να ανακατασκευάσει το αρχαϊκό πρωτότυπο αποκρυπτογραφώντας την κοινότητα [πιο πρόσφατης προέλευσης] δευτερογενούς σύστασης. Χάρη στα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που κληρονόμησε από το πρωτότυπο, η νέα κοινότητα που οι Γερμανοί εισήγαγαν σε κάθε κατακτημένη περιοχή έγινε το μοναδικό κέντρο ελευθερίας και λαϊκής ζωής σε όλο το Μεσαίωνα.

Δεν γνωρίζουμε τίποτα για τη ζωή της [γερμανικής] [αγροτικής] [αρχαϊκής] κοινότητας μετά τον Τάκιτο, ούτε πώς και πότε εξαφανίστηκε πραγματικά. Χάρη στον Ιούλιο Καίσαρα, ωστόσο, γνωρίζουμε τουλάχιστον το σημείο εκκίνησής της. Στην εποχή του Καίσαρα, η [καλλιεργήσιμη] γη ήδη κατανέμονταν σε ετήσια βάση – όχι όμως μεταξύ των μεμονωμένων μελών μιας κοινότητας, αλλά μεταξύ των γενών [Geschlechter] και των φυλών των [διάφορων] γερμανικών συνομοσπονδιών. Η γεωργική αγροτική κοινότητα στη Γερμανία προέκυψε λοιπόν από έναν πιο αρχαϊκό τύπο· ήταν το προϊόν μιας αυθόρμητης εξέλιξης και όχι κάτι που εισήχθη έτοιμο από την Ασία. Μπορεί επίσης να βρεθεί στην Ασία –στις Ανατολικές Ινδίες– πάντα ως τελικός όρος ή τελευταία περίοδος της αρχαϊκής διαμόρφωσης.

Αν [τώρα] πρέπει να αξιολογήσω τις πιθανές εξελίξεις [της «αγροτικής κοινότητας»] από καθαρά θεωρητική άποψη –δηλαδή, υποθέτοντας πάντα συνθήκες κανονικής ζωής– πρέπει να αναφερθώ σε ορισμένα χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν την «αγροτική κοινότητα» από τον πιο αρχαϊκό τύπο.

Πρώτον, οι πρώιμες πρωτόγονες κοινότητες βασίζονταν όλες στη φυσική συγγένεια των μελών τους. Με τη διάσπαση αυτού του ισχυρού αλλά στενού δεσμού, η αγροτική κοινότητα αποδείχθηκε πιο ικανή να προσαρμοστεί και να επεκταθεί, καθώς και να έρθει σε επαφή με ξένους.

Δεύτερον, εντός της κοινότητας, το σπίτι και ο κήπος του ήταν ήδη ιδιωτική ιδιοκτησία του αγρότη, ενώ το κοινόχρηστο σπίτι ήταν μία από τις υλικές βάσεις των προηγούμενων κοινοτήτων, πολύ πριν ακόμη εισαχθεί η γεωργία.

Τέλος, αν και η καλλιεργήσιμη γη παρέμενε κοινοτική ιδιοκτησία, διαιρούνταν περιοδικά μεταξύ των μελών της αγροτικής κοινότητας, έτσι ώστε κάθε αγρότης να καλλιεργεί για λογαριασμό του τα διάφορα χωράφια που του είχαν κατανεμηθεί και να απολαμβάνει ατομικά τους καρπούς τους. Αντίθετα, στις πιο αρχαϊκές κοινότητες, η παραγωγή ήταν μια κοινή δραστηριότητα και μόνο το τελικό προϊόν διανέμονταν μεταξύ των μεμονωμένων μελών. Φυσικά, αυτός ο πρωτόγονος τύπος συλλογικής ή συνεταιριστικής παραγωγής προήλθε από την αδυναμία του απομονωμένου ατόμου και όχι από την κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής.

Είναι εύκολο να διαπιστώσει κανείς ότι ο δυϊσμός που είναι εγγενής στην «αγροτική κοινότητα» μπορεί να της προσφέρει μια σταθερή ζωή: η κοινοτική ιδιοκτησία και όλες οι κοινωνικές σχέσεις που απορρέουν από αυτήν της παρέχουν μια σταθερή βάση, ενώ τα ιδιωτικά σπίτια, η κατακερματισμένη καλλιέργεια της γης και η ιδιωτική ιδιοποίηση των καρπών της επιτρέπουν την ανάπτυξη μιας εξατομίκευσης που είναι ασυμβίβαστη με τις συνθήκες που επικρατούν στις πιο πρωτόγονες κοινότητες. Είναι όμως εξίσου προφανές ότι ο ίδιος διχασμός μπορεί τελικά να γίνει πηγή αποσύνθεσης. Εκτός από την επίδραση ενός εχθρικού περιβάλλοντος, η απλή συσσώρευση κινητής περιουσίας με την πάροδο του χρόνου, ξεκινώντας από τον πλούτο σε ζώα και φτάνοντας μέχρι και τον πλούτο σε δουλοπάροικους, συνδυάζεται με τον ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν τα κινητά αντικείμενα στην ίδια τη γεωργία και με μια σειρά άλλων περιστάσεων, άρρηκτα συνδεδεμένων με αυτή τη συσσώρευση, οι οποίες θα με απομάκρυναν πολύ από το κεντρικό θέμα. Όλοι αυτοί οι παράγοντες, λοιπόν, συμβάλλουν στη διάλυση της οικονομικής και κοινωνικής ισότητας, δημιουργώντας εντός της ίδιας της κοινότητας μια σύγκρουση συμφερόντων που οδηγεί, πρώτον, στη μετατροπή της καλλιεργήσιμης γης σε ιδιωτική ιδιοκτησία και, τελικά, στην ιδιωτική ιδιοποίηση των δασών, των βοσκοτόπων, των ερημικών εκτάσεων κ.λπ., που δεν είναι πλέον παρά κοινοτικά παραρτήματα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.^(d) Κατά συνέπεια, η «αγροτική κοινότητα» εμφανίζεται εδώ ως ο πιο πρόσφατος τύπος του αρχαϊκού κοινωνικού σχηματισμού, και η περίοδος της αγροτικής κοινότητας εμφανίζεται στην ιστορική πορεία της Δυτικής Ευρώπης, τόσο της αρχαίας όσο και της σύγχρονης, ως μια περίοδος μετάβασης από την κοινοτική στην ιδιωτική ιδιοκτησία, από την πρωτογενή στη δευτερογενή μορφή. Αυτό σημαίνει όμως ότι η ανάπτυξη της «αγροτικής κοινότητας» πρέπει να ακολουθεί αυτή την πορεία σε κάθε περίσταση [σε κάθε ιστορικό πλαίσιο]; Καθόλου. Η συστατική της μορφή επιτρέπει την ακόλουθη εναλλακτική λύση: είτε το στοιχείο της ιδιωτικής ιδιοκτησίας που εμπεριέχει υπερισχύει του συλλογικού στοιχείου, είτε συμβαίνει το αντίθετο. Όλα εξαρτώνται από το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται... Και οι δύο λύσεις είναι εκ των προτέρων πιθανές, αλλά η καθεμία απαιτεί φυσικά ένα εντελώς διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο.

(3) Ερχόμενοι τώρα στην «αγροτική κοινότητα» στη Ρωσία, θα αφήσω κατά μέρος για την ώρα όλα τα κακά που την βαραίνουν και θα εξετάσω μόνο τις δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης που επιτρέπει η συστατική της μορφή και το ιστορικό της πλαίσιο.

Η Ρωσία είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα στην οποία η «αγροτική κοινότητα» έχει διατηρηθεί σε εθνική κλίμακα μέχρι σήμερα. Δεν είναι, όπως οι Ανατολικές Ινδίες, θύμα μιας κατακτητικής ξένης δύναμης. Ούτε ζει απομονωμένη από τον σύγχρονο κόσμο. Από τη μία πλευρά, η κοινοτική γαιοκτησία της επιτρέπει να μετασχηματίσει άμεσα και σταδιακά τη κατακερματισμένη, ατομικιστική γεωργία σε συλλογική γεωργία [ταυτόχρονα με τη σύγχρονη καπιταλιστική παραγωγή στη Δύση, με την οποία έχει τόσο υλικούς όσο και πνευματικούς δεσμούς...], και οι Ρώσοι αγρότες την εφαρμόζουν ήδη στα κοινόχρηστα λιβάδια· η φυσική διαμόρφωση της γης την καθιστά κατάλληλη για μηχανική καλλιέργεια μεγάλης κλίμακας· η εξοικείωση του αγρότη με τη σχέση αρτέλ (contrat d’arte)^[11] μπορεί να τον βοηθήσει να κάνει τη μετάβαση από την προσαυξημένη στην συνεταιριστική εργασία· και, τέλος, η ρωσική κοινωνία, που ζει εδώ και τόσο καιρό εις βάρος της, της οφείλει τις απαιτούμενες πιστώσεις για μια τέτοια μετάβαση. [Βεβαίως, το πρώτο βήμα θα πρέπει να είναι η δημιουργία κανονικών συνθηκών για την κοινότητα στη σημερινή της βάση, καθώς ο αγρότης είναι πάνω απ’ όλα εχθρικός προς οποιαδήποτε απότομη αλλαγή.] Από την άλλη πλευρά, η σύγχρονη δυτική [καπιταλιστική] παραγωγή, που κυριαρχεί στην παγκόσμια αγορά, επιτρέπει στη Ρωσία να ενσωματώσει στην κοινότητα όλα τα θετικά επιτεύγματα του καπιταλιστικού συστήματος, χωρίς να χρειάζεται να υποστεί τις σκληρές συνέπειες του.

Αν οι εκπρόσωποι των «νέων πυλώνων της κοινωνίας» αρνούνται ότι είναι θεωρητικά δυνατό για τη σύγχρονη αγροτική κοινότητα να ακολουθήσει μια τέτοια πορεία, τότε θα πρέπει να μας πουν αν η Ρωσία, όπως και η Δύση, θα ήταν αναγκασμένη να περάσει από μια μακρά περίοδο ωρίμανσης της μηχανοποιημένης βιομηχανίας προτού αποκτήσει μηχανήματα, ατμόπλοια, σιδηροδρόμους κ.λπ. Θα μπορούσε τότε να τους ρωτήσει κανείς πώς κατάφεραν να εισαγάγουν, σε μια στιγμή, ολόκληρο το μηχανισμό των συναλλαγών (τράπεζες, πιστωτικές εταιρείες κ.λπ.), ο οποίος ήταν έργο αιώνων [αλλού] στη Δύση.

Ένα χαρακτηριστικό της «αγροτικής κοινότητας» στη Ρωσία που την αποδυναμώνει είναι εχθρικό προς αυτήν από κάθε άποψη. Πρόκειται για την απομόνωσή της, την έλλειψη σύνδεσης μεταξύ της ζωής των διαφορετικών κοινοτήτων. Δεν είναι ένα εγγενές ή καθολικό χαρακτηριστικό αυτού του τύπου το ότι η κοινότητα πρέπει να εμφανίζεται ως ένας τοπικός μικρόκοσμος. Όμως, όπου εμφανίζεται έτσι, οδηγεί στη δημιουργία ενός περισσότερο ή λιγότερο κεντρικού δεσποτισμού πάνω από τις κοινότητες. Η ομοσπονδία των δημοκρατιών της Βόρειας Ρωσίας αποδεικνύει ότι αυτή η απομόνωση, η οποία φαίνεται να επιβλήθηκε αρχικά από το τεράστιο μέγεθος της χώρας, εδραιώθηκε σε μεγάλο βαθμό από τις πολιτικές αλλαγές της τύχης της Ρωσίας μετά την εισβολή των Μογγόλων.^[12] Σήμερα, αυτό το εμπόδιο θα μπορούσε να εξαλειφθεί με τη μεγαλύτερη ευκολία. Το μόνο που χρειάζεται είναι να αντικατασταθεί το «βολόστ»^[13], ένα κυβερνητικό όργανο, με μια συνέλευση αγροτών που θα εκλέγεται από τις ίδιες τις κοινότητες – ένα οικονομικό και διοικητικό όργανο που θα εξυπηρετεί τα δικά τους συμφέροντα.

Ιστορικά, πολύ ευνοϊκό για τη διατήρηση της «γεωργικής κοινότητας» μέσω της περαιτέρω ανάπτυξής της είναι το γεγονός όχι μόνο ότι είναι σύγχρονη με τη δυτική καπιταλιστική παραγωγή [έτσι ώστε] και επομένως ικανή να αποκομίσει τους καρπούς της χωρίς να υποκύψει στον τρόπο λειτουργίας της, αλλά και ότι έχει επιβιώσει από την εποχή που το καπιταλιστικό σύστημα παρέμενε άθικτο. Σήμερα, το σύστημα αυτό, τόσο στη Δυτική Ευρώπη όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες, βρίσκεται σε σύγκρουση με τις εργατικές μάζες, με την επιστήμη και με τις ίδιες τις παραγωγικές δυνάμεις που δημιουργεί – εν συντομία, βρίσκεται σε μια κρίση που θα τελειώσει με την εξάλειψή του, με την επιστροφή των σύγχρονων κοινωνιών σε μια ανώτερη μορφή «αρχαϊκού» τύπου συλλογικής ιδιοκτησίας και παραγωγής.

Είναι κατανοητό ότι η κοινότητα θα αναπτυχθεί σταδιακά και ότι το πρώτο βήμα θα είναι να τοποθετηθεί υπό κανονικές συνθήκες στη σημερινή της βάση.

[Η ιστορική κατάσταση της ρωσικής «αγροτικής κοινότητας» είναι χωρίς κάποιο αντίστοιχο! Μόνη της στην Ευρώπη, έχει διατηρηθεί όχι ως διάσπαρτα συντρίμμια (όπως οι σπάνιες και περίεργες μινιατούρες αρχαϊκού τύπου που βρέθηκαν πρόσφατα στη Δύση), αλλά ως η περισσότερο ή λιγότερο κυρίαρχη μορφή λαϊκής ζωής που εξαπλώθηκε σε μια τεράστια αυτοκρατορία. Ενώ έχει ως κοινό στοιχείο την ιδιοκτησία της γης, που αποτελεί τη {φυσική} βάση της συλλογικής ιδιοκτησίας, το ιστορικό της πλαίσιο –η σύγχρονη καπιταλιστική παραγωγή– της παρέχει έτοιμες υλικές συνθήκες για κοινή εργασία μεγάλης κλίμακας. Είναι επομένως σε θέση να ενσωματώσει τα θετικά επιτεύγματα του καπιταλιστικού συστήματος, χωρίς να χρειάζεται να υποστεί τις σκληρές συνέπειες του. Η κοινότητα μπορεί σταδιακά να αντικαταστήσει τη κατακερματισμένη γεωργία με τη γεωργία μεγάλης κλίμακας, που υποστηρίζεται από μηχανήματα και είναι ιδιαίτερα κατάλληλη για τη φυσική διαμόρφωση της Ρωσίας. Μπορεί έτσι να γίνει το άμεσο σημείο εκκίνησης του οικονομικού συστήματος προς το οποίο τείνει η σύγχρονη κοινωνία. Μπορεί να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο που δεν ξεκινά με την αυτοκτονία της. [Πράγματι, το πρώτο πράγμα που πρέπει να γίνει είναι να τεθεί σε κανονικές συνθήκες.] [Αλλά δεν αρκεί να εξαλειφθεί ο δυϊσμός εντός της αγροτικής κοινότητας, τον οποίο θα μπορούσε να εξαλείψει με ... ]

Ωστόσο, αντιμετωπίζει την αντίσταση των γαιοκτημόνων, οι οποίοι ελέγχουν σχεδόν το ήμισυ της γης, και μάλιστα την καλύτερη, χωρίς να αναφερθούμε στις κρατικές εκτάσεις. Από αυτή την άποψη, η διατήρηση της «αγροτικής κοινότητας» μέσω της περαιτέρω ανάπτυξής της συγχωνεύεται με τη γενική πορεία της ρωσικής κοινωνίας: είναι, πράγματι, το τίμημα για την αναγέννησή της.

[Ακόμη και από] Ακόμη και από καθαρά οικονομική άποψη, η Ρωσία μπορεί να ξεφύγει από το αγροτικό της ... ; ...^(e) μέσω της εξέλιξης της αγροτικής κοινότητας. Θα προσπαθούσε μάταια να βρει μια διέξοδο μέσω της [εισαγωγής] της αγγλικής μορφής κεφαλαιοποιημένης γεωργίας, ενάντια στην οποία θα εξεγείρονταν [το σύνολο] όλες οι αγροτικές συνθήκες της χώρας.

[Έτσι, μόνο μια γενική εξέγερση μπορεί να σπάσει την απομόνωση της «αγροτικής κοινότητας», την έλλειψη σύνδεσης μεταξύ της ζωής των διαφορετικών κοινοτήτων, εν συντομία, την ύπαρξή της ως τοπικού μικροκόσμου που της στερεί {κάθε} ιστορική πρωτοβουλία.]

[Θεωρητικά, λοιπόν, η ρωσική «αγροτική κοινότητα» μπορεί να διατηρήσει τη γη της – αναπτύσσοντας τη βάση της κοινής γαιοκτησίας και εξαλείφοντας την αρχή της ιδιωτικής ιδιοκτησίας που αυτή επίσης συνεπάγεται. Μπορεί να γίνει το άμεσο σημείο εκκίνησης του οικονομικού συστήματος προς το οποίο τείνει η σύγχρονη κοινωνία. Μπορεί να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο που δεν ξεκινά με την αυτοκτονία της. Μπορεί να αποκομίσει τους καρπούς με τους οποίους η καπιταλιστική παραγωγή έχει πλουτίσει την ανθρωπότητα, χωρίς να περάσει από το καπιταλιστικό καθεστώς, το οποίο, απλώς από την άποψη της πιθανής διάρκειάς του, δεν έχει σχεδόν καμία σημασία στη ζωή της κοινωνίας. Αλλά είναι απαραίτητο να κατεβούμε από την καθαρή θεωρία στην ρωσική πραγματικότητα.]

Αν αφαιρέσουμε όλα τα κακά που βαραίνουν σήμερα την ρωσική «αγροτική κοινότητα» και εξετάσουμε απλώς τη συστατική της μορφή και το ιστορικό της πλαίσιο, γίνεται αμέσως εμφανές ότι ένα από τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της, η κοινή γαιοκτησία, αποτελεί τη φυσική βάση της συλλογικής παραγωγής και ιδιοποίησης. Επιπλέον, η εξοικείωση των Ρώσων αγροτών με τις σχέσεις των αρτέλ^[14] θα διευκόλυνε τη μετάβαση από την κατακερματισμένη στην συλλογική εργασία, η οποία ήδη εφαρμόζεται σε κάποιο βαθμό στα κοινόχρηστα λιβάδια για την ξήρανση χόρτου και σε άλλες δραστηριότητες γενικού ενδιαφέροντος. Ωστόσο, εάν στην γεωργία η συλλογική εργασία πρόκειται να αντικαταστήσει την κατακερματισμένη εργασία (τη μορφή της ιδιωτικής ιδιοποίησης), τότε απαιτούνται δύο πράγματα: η οικονομική ανάγκη για μια τέτοια μεταμόρφωση και οι υλικές συνθήκες για την υλοποίησή της.

Η οικονομική ανάγκη θα γίνει αισθητή στην «αγροτική κοινότητα» μόλις αυτή βρεθεί σε κανονικές συνθήκες – δηλαδή, μόλις απαλλαγεί από τα βάρη της και η καλλιεργήσιμη γη της επεκταθεί σε κανονικό μέγεθος. Έχει περάσει η εποχή που η ρωσική γεωργία δεν χρειαζόταν τίποτα περισσότερο από γη και καλλιεργητές σε κατακερματισμένα κτήματα, οπλισμένους με μάλλον πρωτόγονα εργαλεία [και τη γονιμότητα του εδάφους]... Αυτή η εποχή πέρασε ακόμη πιο γρήγορα, καθώς η καταπίεση των αγροτών μόλυνε και στέρησε τη γονιμότητα των χωραφιών τους. Τώρα χρειάζονται συνεταιριστική εργασία, οργανωμένη σε μεγάλη κλίμακα. Επιπλέον, δεδομένου ότι ο αγρότης δεν διαθέτει τα απαραίτητα για να καλλιεργήσει τις τρεις ντεσιατίνες του, θα ήταν σε καλύτερη θέση αν είχε δέκα φορές περισσότερες ντεσιατίνες;^[15]

Αλλά πού θα βρει ο αγρότης τα εργαλεία, τα λιπάσματα, τις γεωπονικές μεθόδους κ.λπ. – όλα τα απαραίτητα για τη συλλογική εργασία; Ακριβώς σε αυτό το σημείο η ρωσική «αγροτική κοινότητα» είναι πολύ ανώτερη από τις αρχαϊκές κοινότητες του ίδιου τύπου. Διότι, μοναδική στην Ευρώπη, έχει διατηρηθεί σε μια τεράστια, εθνική βάση. Έτσι, βρίσκεται σε ένα ιστορικό πλαίσιο στο οποίο η σύγχρονη καπιταλιστική παραγωγή της παρέχει όλες τις προϋποθέσεις για συνεταιριστική εργασία. Είναι σε θέση να ενσωματώσει τα θετικά επιτεύγματα του καπιταλιστικού συστήματος, χωρίς να χρειάζεται να υποστεί τις σκληρές συνέπειες του. Η φυσική διαμόρφωση της ρωσικής γης είναι εξαιρετικά κατάλληλη για τη μηχανική γεωργία, οργανωμένη σε μεγάλη κλίμακα και [στα χέρια] πραγματοποιούμενη από συνεταιριστική εργασία. Όσον αφορά τα αρχικά έξοδα, τόσο πνευματικά όσο και υλικά, η ρωσική κοινωνία τα οφείλει στην «αγροτική κοινότητα», εις βάρος της οποίας έχει ζήσει για τόσο καιρό και στην οποία πρέπει να αναζητήσει το «αναγεννητικό της στοιχείο».

Η καλύτερη απόδειξη ότι μια τέτοια εξέλιξη της «αγροτικής κοινότητας» αντιστοιχεί στην ιστορική τάση της εποχής μας, είναι η μοιραία κρίση που βιώνει η καπιταλιστική παραγωγή σε εκείνες τις ευρωπαϊκές και αμερικανικές χώρες όπου έφτασε στο αποκορύφωμά της. Η κρίση θα τελειώσει με την εξάλειψη της καπιταλιστικής παραγωγής και την επιστροφή της σύγχρονης κοινωνίας σε μια ανώτερη μορφή του πιο αρχαϊκού τύπου – τη συλλογική παραγωγή και ιδιοποίηση.

(4) [Καθώς περνάμε από τη θεωρία στην πράξη, κανείς δεν μπορεί να κρύψει το γεγονός ότι η ρωσική κοινότητα αντιμετωπίζει σήμερα μια συνωμοσία από ισχυρές δυνάμεις και συμφέροντα. Το κράτος όχι μόνο την έχει υποβάλει σε αδιάκοπη εκμετάλλευση, αλλά έχει επίσης προωθήσει, εις βάρος των αγροτών, την εγκατάσταση ενός συγκεκριμένου μέρους του καπιταλιστικού συστήματος – χρηματιστήριο, τράπεζες, σιδηρόδρομοι, εμπόριο...].

Η ζωή είναι η πρώτη προϋπόθεση για την ανάπτυξη, και κανείς δεν μπορεί να παραβλέψει το γεγονός ότι, εδώ και τώρα, η ζωή της «αγροτικής κοινότητας» βρίσκεται σε κίνδυνο.

[Γνωρίζετε πολύ καλά ότι η ίδια η ύπαρξη της ρωσικής κοινότητας απειλείται σήμερα από μια συνωμοσία ισχυρών συμφερόντων. Επιβαρυμένη από τις άμεσες κρατικές επιβαρύνσεις, υφιστάμενη εκμετάλλευση με δόλιο τρόπο από εισβολείς καπιταλιστές, εμπόρους κ.λπ. και τους γαιοκτήμονες «ιδιοκτήτες», υπονομεύεται επίσης από τους χωρικούς τοκογλύφους και τις συγκρούσεις συμφερόντων που προκαλεί η κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει.

Για να απαλλοτριωθούν οι αγρότες παραγωγοί, δεν είναι απαραίτητο να εκδιωχθούν από τη γη τους, όπως συνέβη στην Αγγλία και αλλού, ούτε να καταργηθεί η κοινοτική ιδιοκτησία με κάποιο διάταγμα. Αν αφαιρεθεί από τους αγρότες περισσότερο από ένα ορισμένο ποσοστό του προϊόντος της αγροτικής τους εργασίας, τότε ούτε οι χωροφύλακες ούτε ο στρατός σας θα μπορέσουν να τους κρατήσουν δεμένους στα χωράφια τους. Στα τελευταία χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ορισμένοι επαρχιακοί δεκουριώνες, όχι αγρότες αλλά πραγματικοί γαιοκτήμονες, εγκατέλειψαν τα σπίτια τους, εγκατέλειψαν τη γη τους και μάλιστα πούλησαν τους εαυτούς τους ως δούλους – όλα αυτά για να απαλλαγούν από μια ιδιοκτησία που είχε καταστεί τίποτα περισσότερο από ένα επίσημο πρόσχημα για την άσκηση εντελώς ανελέητης πίεσης επάνω τους.

Μετά τη λεγόμενη χειραφέτηση των αγροτών, το κράτος έθεσε τη ρωσική κοινότητα σε ανώμαλες οικονομικές συνθήκες και, από τότε, δεν έπαψε να την καταπιέζει με την κοινωνική δύναμη που συγκέντρωσε στα χέρια του. Εξουθενωμένη από τις φορολογικές απαιτήσεις, η κοινότητα μετατράπηκε σε ένα είδος αδρανούς ύλης που εκμεταλλεύονταν εύκολα οι έμποροι, οι γαιοκτήμονες και οι τοκογλύφοι. Αυτή η εξωτερική καταπίεση εξαπέλυσε τη σύγκρουση συμφερόντων που ήδη υπήρχε στο εσωτερικό της κοινότητας, αναπτύσσοντας γρήγορα τους σπόρους της αποσύνθεσής της. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. [Σε βάρος των αγροτών, αναπτύχθηκαν σαν σε θερμοκήπιο εκείνες οι εκφυλιστικές εκφάνσεις του καπιταλιστικού συστήματος που μπορούν να εγκλιματιστούν πιο εύκολα (το χρηματιστήριο, η κερδοσκοπία, οι τράπεζες, οι ανώνυμες εταιρείες, οι σιδηρόδρομοι), διαγράφοντας τα ελλείμματα τους, προωθώντας τα κέρδη στους επιχειρηματίες τους, κ.λπ., κ.λπ.] Σε βάρος των αγροτών, το κράτος [βοήθησε] να αναπτυχθούν σε θερμοκήπιο ορισμένοι κλάδοι του δυτικού καπιταλιστικού συστήματος οι οποίοι, χωρίς να αναπτύσσουν καθόλου τις παραγωγικές προϋποθέσεις της γεωργίας, είναι οι πλέον κατάλληλοι για να διευκολύνουν και να επιταχύνουν την κλοπή των καρπών της από μη παραγωγικούς μεσάζοντες. Με αυτόν τον τρόπο, συνέβαλε στον πλουτισμό των νέων καπιταλιστικών παρασίτων που ρουφούν το ήδη εξαντλημένο αίμα της «αγροτικής κοινότητας».

... Εν ολίγοις, το κράτος [εμφανίστηκε ως μεσάζων] συνέβαλε στην πρόωρη ανάπτυξη των τεχνικών και οικονομικών μέσων που ήταν τα καταλληλότερα για να διευκολύνουν και να επιταχύνουν την εκμετάλλευση των αγροτών –της μεγαλύτερης παραγωγικής δύναμης της Ρωσίας– και να πλουτίσουν τους «νέους πυλώνες της κοινωνίας».

(5) [Με μια ματιά μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι, αν δεν υπάρξει μια ισχυρή αντίδραση, αυτός ο συνδυασμός εχθρικών δυνάμεων θα οδηγήσει αναπόφευκτα στην καταστροφή της κοινότητας, απλώς και μόνο λόγω της πίεσης των γεγονότων.]

Εκτός αν ανατραπεί από μια ισχυρή αντίδραση, αυτός ο συνδυασμός καταστροφικών επιρροών πρέπει φυσιολογικά να οδηγήσει στο θάνατο της αγροτικής κοινότητας.

Μπορεί όμως να αναρωτηθεί κανείς: γιατί όλα αυτά τα συμφέροντα (και συμπεριλαμβάνω και τις μεγάλες βιομηχανίες που προστατεύονται από την κυβέρνηση) βρήκαν πλεονέκτημα στην παρούσα κατάσταση της αγροτικής κοινότητας; Γιατί να συνωμοτήσουν εν γνώσει τους για να σκοτώσουν τη χήνα που γεννά τα χρυσά αυγά; Ακριβώς επειδή αισθάνονται ότι «η παρούσα κατάσταση» δεν είναι πλέον βιώσιμη και ότι ο τρόπος με τον οποίο την εκμεταλλεύονται [δεν είναι επίσης βιώσιμος] και, ως εκ τούτου, δεν είναι πλέον στη μόδα. Η γη, μολυσμένη από τη φτώχεια των αγροτών, έχει ήδη αρχίσει να γίνεται άγονη. Οι καλές σοδειές [που οι ευνοϊκές καιρικές συνθήκες μερικές φορές αντλούν από τη γη] συνοδεύονται από περιόδους λιμού. Αντί να εξάγει, η Ρωσία πρέπει να εισάγει σιτηρά. Τα μέσα αποτελέσματα των τελευταίων δέκα ετών αποκαλύπτουν ένα επίπεδο γεωργικής παραγωγής που όχι μόνο είναι στάσιμο, αλλά και μειώνεται. Για πρώτη φορά, η Ρωσία πρέπει να εισάγει σιτηρά αντί να τα εξάγει. Επομένως, δεν υπάρχει πλέον χρόνος για χάσιμο. Πρέπει λοιπόν να δοθεί τέλος σε αυτή την κατάσταση. Η περισσότερο ή λιγότερο ευκατάστατη μειοψηφία των αγροτών πρέπει να μετατραπεί σε αγροτική μεσαία τάξη, ενώ η πλειοψηφία πρέπει απλώς να μετατραπεί σε προλετάριους [σε μισθωτούς εργάτες]. – Για το σκοπό αυτό, οι εκπρόσωποι των «νέων πυλώνων της κοινωνίας» καταγγέλλουν τα ίδια τα κακά που βαραίνουν την κοινότητα ως φυσικά συμπτώματα της παρακμής της.

Αφού τόσα διαφορετικά συμφέροντα, ιδίως οι νέοι «πυλώνες της κοινωνίας» που δημιουργήθηκαν υπό την αγαθή αυτοκρατορία του Αλεξάνδρου Β΄, βρίσκουν πλεονέκτημα στην παρούσα κατάσταση της αγροτικής κοινότητας, γιατί να συνωμοτήσουν εν γνώσει τους για να προκαλέσουν τον θάνατό της; Γιατί οι εκπρόσωποί τους καταγγέλλουν τα κακά που την βαραίνουν ως αδιάψευστη απόδειξη της φυσικής της παρακμής; Γιατί θέλουν να σκοτώσουν τη χήνα που γεννά τα χρυσά αυγά; Πολύ απλά, τα οικονομικά δεδομένα, τα οποία θα μου έπαιρνε πολύ χρόνο να αναλύσω, έχουν αποκαλύψει το μυστικό ότι η παρούσα κατάσταση της κοινότητας δεν είναι πλέον βιώσιμη και ότι, λόγω των περιστάσεων, ο σημερινός τρόπος εκμετάλλευσης των λαϊκών μαζών θα περάσει από τη μόδα. Έτσι, απαιτείται κάτι νέο· και αυτό το κάτι νέο, που υπονοείται με τις πιο διαφορετικές μορφές, καταλήγει πάντα στην κατάργηση της κοινοτικής ιδιοκτησίας, στη διαμόρφωση της περισσότερο ή λιγότερο ευκατάστατης μειοψηφίας των αγροτών σε μια αγροτική μεσαία τάξη και στην άμεση μετατροπή της πλειοψηφίας σε προλετάριους.

[Δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει το γεγονός ότι] Από τη μία πλευρά, η «αγροτική κοινότητα» βρίσκεται σχεδόν στο τέλος της, από την άλλη, μια ισχυρή συνωμοσία περιμένει στην άκρη για να της δώσει το τελειωτικό χτύπημα. Για να σωθεί η ρωσική κοινότητα, πρέπει να γίνει μια ρωσική επανάσταση. Από την πλευρά τους, όσοι κατέχουν την πολιτική και κοινωνική εξουσία κάνουν ό,τι μπορούν για να προετοιμάσουν τις μάζες για μια τέτοια καταστροφή. Ενώ η κοινότητα αιμορραγεί και βασανίζεται, τα εδάφη της αποψιλώνονται και φτωχαίνουν, οι λογοτεχνικοί λακέδες των «νέων πυλώνων της κοινωνίας» αναφέρονται ειρωνικά στα κακά που έχουν συσσωρευτεί στην κοινότητα σαν να ήταν συμπτώματα μιας αυθόρμητης, αναμφισβήτητης παρακμής, υποστηρίζοντας ότι πεθαίνει από φυσικά αίτια και ότι θα ήταν πράξη καλοσύνης να συντομευθεί η αγωνία της. Σε αυτό το επίπεδο, δεν πρόκειται πλέον για ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί, αλλά απλώς για έναν εχθρό που πρέπει να καταπολεμηθεί. Έτσι, δεν είναι πλέον ένα θεωρητικό πρόβλημα· [είναι ένα ζήτημα που πρέπει να επιλυθεί, είναι απλά ένας εχθρός που πρέπει να καταπολεμηθεί]. Για να σωθεί η ρωσική κοινότητα, πρέπει να γίνει μια ρωσική επανάσταση. Από την πλευρά τους, η ρωσική κυβέρνηση και οι «νέοι πυλώνες της κοινωνίας» κάνουν ό,τι μπορούν για να προετοιμάσουν τις μάζες για μια τέτοια καταστροφή. Αν η επανάσταση πραγματοποιηθεί εγκαίρως, αν συγκεντρώσει όλες τις δυνάμεις της [αν το διανοούμενο τμήμα της ρωσικής κοινωνίας] [αν η ρωσική διανόηση (l’intelligence russe) συγκεντρώσει όλες τις ζωντανές δυνάμεις της χώρας] για να εξασφαλίσει την ανεμπόδιστη άνοδο της αγροτικής κοινότητας, η τελευταία θα αναπτυχθεί σύντομα ως αναγεννητικό στοιχείο της ρωσικής κοινωνίας και στοιχείο υπεροχής έναντι των χωρών που έχουν υποδουλωθεί στο καπιταλιστικό καθεστώς.

Το «τρίτο» σχεδίασμα

Αγαπητή Πολίτισσα,

Για να εξετάσω σε βάθος τα ζητήματα που θέτετε στην επιστολή σας της 16ης Φεβρουαρίου, θα πρέπει να αναλύσω τις σχετικές λεπτομέρειες και να διακόψω κάποια επείγουσα εργασία. Ελπίζω, ωστόσο, ότι η σύντομη περιγραφή που έχω την τιμή να σας αποστέλλω θα αρκέσει για να διασαφηνίσει τυχόν παρεξηγήσεις σχετικά με τη λεγόμενη θεωρία μου.

(1) Αναλύοντας τη γένεση της καπιταλιστικής παραγωγής, είπα:

«Στον πυρήνα του καπιταλιστικού συστήματος βρίσκεται ο πλήρης διαχωρισμός του παραγωγού από τα μέσα παραγωγής... η απαλλοτρίωση του αγροτικού παραγωγού αποτελεί τη βάση ολόκληρης της διαδικασίας. Μόνο στην Αγγλία έχει επιτευχθεί με ριζοσπαστικό τρόπο... Όμως όλες οι άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης ακολουθούν την ίδια πορεία.» (Το Κεφάλαιο, γαλλική έκδοση, σελ. 315.)^[16]

Το «ιστορικά αναπόφευκτο» αυτής της πορείας περιορίζεται επομένως ρητά στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. [Στη συνέχεια, η αιτία.] Ο λόγος γι’ αυτόν τον περιορισμό αναφέρεται στο ακόλουθο απόσπασμα από το κεφάλαιο XXXII:

«Η ιδιωτική ιδιοκτησία, που βασίζεται στην προσωπική εργασία... η οποία αποκτάται προσωπικά... αντικαθίσταται από την καπιταλιστική ιδιωτική ιδιοκτησία, η οποία βασίζεται στην εκμετάλλευση της εργασίας των άλλων, στην μισθωτή εργασία».^[17]

Στην περίπτωση της Δύσης, λοιπόν, μια μορφή ιδιωτικής ιδιοκτησίας μετατρέπεται σε μια άλλη μορφή ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Στην περίπτωση των Ρώσων αγροτών, αντίθετα, η κοινοτική ιδιοκτησία τους θα έπρεπε να μετατραπεί σε ιδιωτική ιδιοκτησία. Ανεξάρτητα από το αν πιστεύει κανείς ότι μια τέτοια μετατροπή είναι αναπόφευκτη, οι λόγοι υπέρ και κατά δεν έχουν καμία σχέση με την ανάλυσή μου για τη γένεση του καπιταλιστικού συστήματος. Το πολύ, θα μπορούσε να συναχθεί το συμπέρασμα ότι, δεδομένης της παρούσας κατάστασης της μεγάλης πλειοψηφίας των Ρώσων αγροτών, η μετατροπή τους σε μικρούς ιδιοκτήτες γης θα ήταν απλώς ο πρόλογος της ταχείας απαλλοτρίωσής τους.

(II) Το πιο σοβαρό επιχείρημα που χρησιμοποιείται εναντίον της ρωσικής κοινότητας συνοψίζεται ως εξής:

Αν επιστρέψουμε στις ρίζες των δυτικών κοινωνιών, θα διαπιστώσουμε ότι παντού επικρατούσε η κοινοτική ιδιοκτησία της γης. Με την πρόοδο της κοινωνίας, αυτή έδωσε παντού τη θέση της στην ιδιωτική ιδιοκτησία. Επομένως, δεν μπορεί να ξεφύγει από την ίδια μοίρα μόνο η Ρωσία.

Θα εξετάσω αυτή τη συλλογιστική μόνο στο βαθμό που [αφορά την Ευρώπη] βασίζεται σε ευρωπαϊκές εμπειρίες. Όσον αφορά τις Ανατολικές Ινδίες, για παράδειγμα, όλοι εκτός από τον Σερ Χ. Μέιν και τους ομοϊδεάτες του γνωρίζουν ότι η κατάργηση της κοινοτικής γαιοκτησίας δεν ήταν παρά μια πράξη αγγλικού βανδαλισμού που οδήγησε τον αυτόχθονο πληθυσμό προς τα πίσω και όχι προς τα εμπρός.

Οι πρωτόγονες κοινότητες δεν είναι όλες ίδιες. Αντίθετα, αποτελούν μια σειρά κοινωνικών ομάδων που, διαφέρουν τόσο ως προς τον τύπο όσο και ως προς την ηλικία, και σηματοδοτούν διαδοχικές φάσεις εξέλιξης. Ένας από αυτούς τους τύπους, γνωστός ως αγροτική κοινότητα (la commune agricole), περιλαμβάνει και τη ρωσική κοινότητα. Το αντίστοιχο της στη Δύση είναι η πολύ πρόσφατη γερμανική κοινότητα. Αυτή δεν υπήρχε ακόμη την εποχή του Ιουλίου Καίσαρα και δεν υπήρχε πλέον όταν οι γερμανικές φυλές κατέκτησαν την Ιταλία, τη Γαλατία, την Ισπανία κ.λπ. Την εποχή του Ιουλίου Καίσαρα, η καλλιεργήσιμη γη ήδη κατανέμονταν σε ετήσια βάση μεταξύ διαφορετικών ομάδων, των γενών και των φυλών, αλλά όχι ακόμη μεταξύ των μεμονωμένων οικογενειών μιας κοινότητας. Πιθανώς η γη καλλιεργούνταν επίσης από ομάδες, από κοινού. Στις γερμανικές περιοχές, αυτός ο πιο αρχαϊκός τύπος κοινότητας μετατράπηκε, μέσω μιας φυσικής εξέλιξης, στην αγροτική κοινότητα που περιγράφει ο Τάκιτος. Ωστόσο, στη συνέχεια, έπαψε να υπάρχει, εξαφανιζόμενη εν μέσω συνεχών πολέμων και μεταναστεύσεων. Ίσως να υπέστη βίαιο θάνατο. Ωστόσο, η φυσική της ζωτικότητα αποδεικνύεται από δύο αδιαμφισβήτητα γεγονότα. Μερικά διάσπαρτα παραδείγματα αυτού του μοντέλου επέζησαν από όλες τις περιπέτειες του Μεσαίωνα και μπορούν να βρεθούν ακόμα και σήμερα, για παράδειγμα, στην περιοχή της Τρίερ, από όπου κατάγομαι. Ωστόσο, το πιο σημαντικό είναι ότι η «αγροτική κοινότητα» άφησε τόσο σαφή τα ίχνη της στη νέα κοινότητα που προέκυψε από αυτήν, ώστε ο Μάουρερ μπόρεσε να ανακατασκευάσει την πρώτη, ενώ προσπαθούσε να αποκρυπτογραφήσει τη δεύτερη. Η νέα κοινότητα –στην οποία η καλλιεργήσιμη γη ανήκει ιδιωτικά στους παραγωγούς, ενώ τα δάση, τα λιβάδια, τα εγκαταλελειμμένα εδάφη κ.λπ. παραμένουν κοινοτική ιδιοκτησία– εισήχθη από τους Γερμανούς σε όλες τις χώρες που κατέκτησαν. Χάρη σε ορισμένα χαρακτηριστικά που δανείστηκε από το πρωτότυπο, έγινε το μοναδικό κέντρο της λαϊκής ζωής και ελευθερίας σε όλο το Μεσαίωνα.

Η «αγροτική κοινότητα» μπορεί επίσης να βρεθεί στην Ασία, μεταξύ των Αφγανών κ.λπ. Αλλά παντού εμφανίζεται ως ο πιο πρόσφατος τύπος – η τελευταία λέξη, για να το πούμε έτσι, στην αρχαϊκή διαμόρφωση των κοινωνιών. Για να τονίσω αυτό το σημείο, αναφέρθηκα κάπως λεπτομερώς στη γερμανική κοινότητα.

Πρέπει τώρα να εξετάσουμε τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα που διαφοροποιούν την «αγροτική κοινότητα» από τις πιο αρχαϊκές κοινότητες:

(1) Όλες οι άλλες κοινότητες βασίζονται στις συγγενικές σχέσεις μεταξύ των μελών τους. Κανείς δεν μπορεί να γίνει μέλος αν δεν είναι φυσικός ή υιοθετημένος συγγενής. Αυτές οι κοινότητες έχουν τη δομή ενός γενεαλογικού δέντρου. Η «αγροτική κοινότητα» ήταν^(f) η πρώτη κοινωνική ομάδα ελεύθερων ανθρώπων που δεν συνδέονταν μεταξύ τους με συγγενικούς δεσμούς.

(2) Στην αγροτική κοινότητα, το σπίτι και ο κήπος που το συμπληρώνει ανήκουν στον μεμονωμένο αγρότη. Αντίθετα, οι κοινοτικές κατοικίες και η συλλογική διαβίωση αποτελούσαν την οικονομική βάση των πιο πρωτόγονων κοινοτήτων, πολύ πριν από την εισαγωγή της γεωργικής ή της κτηνοτροφικής ζωής. Βεβαίως, υπάρχουν ορισμένες αγροτικές κοινότητες στις οποίες τα σπίτια, αν και δεν είναι πλέον χώροι συλλογικής κατοικίας, αλλάζουν περιοδικά ιδιοκτήτες. Η προσωπική επικαρπία συνδυάζεται έτσι με την κοινοτική ιδιοκτησία. Ωστόσο, αυτές οι κοινότητες εξακολουθούν να φέρουν το σημάδι της γέννησής τους, καθώς βρίσκονται σε κατάσταση μετάβασης από μια πιο αρχαϊκή κοινότητα στην αγροτική κοινότητα καθαυτή.

(3) Η καλλιεργήσιμη γη, αναπαλλοτρίωτη και κοινή ιδιοκτησία, διαιρείται περιοδικά μεταξύ των μελών της αγροτικής κοινότητας, έτσι ώστε ο καθένας να καλλιεργεί για λογαριασμό του τα χωράφια που του έχουν κατανεμηθεί και να απολαμβάνει ιδιωτικά τους καρπούς τους. Στις παλαιότερες κοινότητες: η εργασία γινόταν από κοινού και, αφού αφαιρούνταν ένα μέρος για αναπαραγωγή, το κοινό προϊόν διανέμονταν ανάλογα με τις ανάγκες κατανάλωσης.

Είναι σαφές ότι ο δυϊσμός που ήταν εγγενής στη σύσταση της αγροτικής κοινότητας ήταν σε θέση να της προσδώσει μια δυναμική ζωή. Απελευθερωμένη από τους ισχυρούς αλλά στενούς δεσμούς της φυσικής συγγένειας, η κοινοτική ιδιοκτησία της γης και οι κοινωνικές σχέσεις που προέκυψαν από αυτήν παρείχαν μια σταθερή βάση, ενώ ταυτόχρονα το σπίτι και ο κήπος ως ατομική οικογενειακή ιδιοκτησία, μαζί με την καλλιέργεια μικρών κλήρων και την ιδιωτική ιδιοποίηση των καρπών της, ενθάρρυναν την ατομικότητα σε βαθμό ασυμβίβαστο με το πλαίσιο των πιο πρωτόγονων κοινοτήτων.

Ωστόσο, είναι εξίσου προφανές ότι αυτός ο δυϊσμός θα μπορούσε τελικά να μετατραπεί σε σπόρους αποσύνθεσης. Εκτός από όλες τις κακόβουλες εξωτερικές επιρροές, η κοινότητα έφερε μέσα της τα στοιχεία που δηλητηρίαζαν τη ζωή της. Όπως είδαμε, η ιδιωτική ιδιοκτησία γης είχε ήδη εισχωρήσει στην κοινότητα με τη μορφή ενός σπιτιού με δικό του κήπο, το οποίο μπορούσε να γίνει ορμητήριο για επίθεση κατά της κοινοτικής γης. Αλλά ο βασικός παράγοντας ήταν η κατακερματισμένη εργασία ως πηγή ιδιωτικής ιδιοποίησης. Αυτή οδήγησε στη συσσώρευση κινητών αγαθών όπως ζώα, χρήματα και, μερικές φορές, ακόμη και σκλάβους ή δουλοπάροικους. Αυτή η κινητή περιουσία, που δεν υπόκειτο σε κοινοτικό έλεγχο και ήταν ανοιχτή σε ατομικές συναλλαγές, στις οποίες υπήρχε μεγάλο περιθώριο για απάτη και τυχαία γεγονότα, άρχισε να επιβαρύνει όλο και περισσότερο ολόκληρη την αγροτική οικονομία. Αυτό ήταν το στοιχείο που διέλυσε την πρωτόγονη οικονομική και κοινωνική ισότητα. Εισήγαγε ετερογενή στοιχεία στην κοινότητα, προκαλώντας συγκρούσεις συμφερόντων και παθών που έπληξαν την κοινοτική ιδιοκτησία, πρώτα της καλλιεργήσιμης γης και στη συνέχεια των δασών, των βοσκοτόπων, των ερημικών εκτάσεων κ.λπ. Μόλις θα μετατραπούν σε κοινοτικά προσαρτήματα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, και αυτά θα καταρρεύσουν μακροπρόθεσμα.

Ως [η πιο πρόσφατη και] η τελευταία φάση της [αρχαϊκής] πρωτόγονης μορφής της κοινωνίας, η αγροτική κοινότητα [αντιπροσωπεύει φυσικά τη μετάβαση] είναι ταυτόχρονα μια φάση της μετάβασης στη δευτερογενή μορφή και, ως εκ τούτου, στη μετάβαση από μια κοινωνία βασισμένη στην κοινοτική ιδιοκτησία σε μια κοινωνία βασισμένη στην ιδιωτική ιδιοκτησία. Η δευτερογενής μορφή περιλαμβάνει, φυσικά, τη σειρά των κοινωνιών που βασίζονται στη δουλεία και τη δουλοπαροικία.

Αυτό σημαίνει, όμως, ότι η ιστορική πορεία της αγροτικής κοινότητας είναι καταδικασμένη να τελειώσει με αυτόν τον τρόπο; Καθόλου. Ο εγγενής δυϊσμός της επιτρέπει μια εναλλακτική λύση: είτε το στοιχείο της ιδιοκτησίας θα υπερισχύσει του συλλογικού στοιχείου, είτε θα συμβεί το αντίθετο. Όλα εξαρτώνται από το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται.

Ας αφήσουμε για την ώρα κατά μέρος τα δεινά που βαραίνουν τη ρωσική κοινότητα και ας εξετάσουμε απλώς τις εξελικτικές της δυνατότητες. Βρίσκεται σε μια μοναδική κατάσταση χωρίς προηγούμενο στην ιστορία. Μόνη στην Ευρώπη, εξακολουθεί να είναι η οργανική, κυρίαρχη μορφή αγροτικής ζωής σε μια τεράστια αυτοκρατορία. Η κοινοτική ιδιοκτησία της γης της προσφέρει τη φυσική βάση για συλλογική ιδιοποίηση, ενώ το ιστορικό της πλαίσιο –η σύγχρονη καπιταλιστική παραγωγή– της παρέχει τις έτοιμες υλικές συνθήκες για την οργάνωση μεγάλης κλίμακας συνεταιριστικής εργασίας. Μπορεί, επομένως, να ενσωματώσει τα θετικά επιτεύγματα που ανέπτυξε το καπιταλιστικό σύστημα, χωρίς να χρειάζεται να υποστεί τις σκληρές συνέπειες του. Μπορεί να αντικαταστήσει σταδιακά τη γεωργία μικρών αγροτεμαχίων με μια συνδυασμένη, μηχανοποιημένη γεωργία, την οποία ευνοεί η φυσική διαμόρφωση της ρωσικής γης. Αφού δημιουργηθούν οι κανονικές συνθήκες για την κοινότητα στην παρούσα μορφή της, μπορεί να γίνει το άμεσο σημείο εκκίνησης του οικονομικού συστήματος προς το οποίο τείνει η σύγχρονη κοινωνία. Μπορεί να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο που δεν θα ξεκινά με την αυτοκτονία της.

[Ωστόσο, αντιμετωπίζει την αντίσταση της γαιοκτησίας, η οποία έχει στα χέρια της σχεδόν το ήμισυ της γης {το καλύτερο μέρος, για να μην αναφέρουμε τις κρατικές εκτάσεις}, και μάλιστα το καλύτερο μέρος τους. Από αυτή την άποψη, η διατήρηση της αγροτικής κοινότητας μέσω της περαιτέρω ανάπτυξής της συγχωνεύεται με τη γενική πορεία της ρωσικής κοινωνίας: είναι, πράγματι, το τίμημα για την αναγέννησή της. {Ακόμη και από καθαρά οικονομική άποψη...} Η Ρωσία θα προσπαθούσε μάταια να βγει από το αδιέξοδο μέσω της αγγλικού τύπου καπιταλιστικής γεωργίας, ενάντια στην οποία θα εξεγείρονταν όλες οι κοινωνικές συνθήκες της χώρας. Οι ίδιοι οι Άγγλοι έκαναν παρόμοιες προσπάθειες στις Ανατολικές Ινδίες, αλλά κατάφεραν μόνο να καταστρέψουν την αυτόχθονη γεωργία και να αυξήσουν τον αριθμό και την ένταση των λιμών.]

Οι ίδιοι οι Άγγλοι έκαναν τέτοιες προσπάθειες στις Ανατολικές Ινδίες, αλλά το μόνο που κατάφεραν ήταν να καταστρέψουν την τοπική γεωργία και να αυξήσουν τον αριθμό και την ένταση των λιμών.

Αλλά τι γίνεται με την κατάρα που πλήττει την κοινότητα – την απομόνωσή της, την έλλειψη σύνδεσης μεταξύ της ζωής των διαφορετικών κοινοτήτων, αυτόν τον τοπικό μικρόκοσμο που μέχρι τώρα της έχει στερήσει κάθε ιστορική πρωτοβουλία; Θα εξαφανιστεί μέσα στη γενική αναταραχή της ρωσικής κοινωνίας.^[18]

Η εξοικείωση των Ρώσων αγροτών με το αρτέλ θα διευκόλυνε ιδιαίτερα τη μετάβαση από τον κατακερματισμένο στον συνεταιριστικό τρόπο εργασίας – μια μορφή που, σε κάποιο βαθμό [στα κοινόχρηστα λιβάδια και σε μερικές επιχειρήσεις γενικού συμφέροντος], ήδη εφαρμόζεται σε κοινοτικές δραστηριότητες όπως το άλεσμα και η ξήρανση του χόρτου. Μια εντελώς αρχαϊκή ιδιαιτερότητα, που αποτελεί το φόβητρο των σύγχρονων γεωπόνων, δείχνει επίσης προς αυτή την κατεύθυνση. Αν πάτε σε οποιαδήποτε περιοχή όπου η καλλιεργήσιμη γη παρουσιάζει μια περίεργη κατακερματισμένη μορφή, που της δίνει το σχήμα σκακιέρας αποτελούμενης από μικρά χωράφια, δεν θα έχετε καμία αμφιβολία ότι βρίσκεστε μπροστά στο έδαφος μιας νεκρής αγροτικής κοινότητας. Τα μέλη, χωρίς να μελετήσουν τη θεωρία της γαιομίσθωσης, συνειδητοποίησαν ότι η ίδια ποσότητα εργασίας που καταβάλλεται σε χωράφια με διαφορετική φυσική γονιμότητα και τοποθεσία θα παρήγαγε διαφορετικές αποδόσεις. Προκειμένου να [εξασφαλίσουν τα ίδια οικονομικά οφέλη] εξισώσουν τις ευκαιρίες για εργασία, χώρισαν τη γη σε διάφορες περιοχές ανάλογα με τις φυσικές και οικονομικές διαφορές και στη συνέχεια υποδιέσπασαν αυτές τις περιοχές σε τόσα αγροτεμάχια όσα ήταν και οι αγρότες. Τελικά, ο καθένας έλαβε ένα κομμάτι γης σε κάθε περιοχή. Είναι αυτονόητο ότι αυτή η ρύθμιση, που διατηρείται από την ρωσική κοινότητα μέχρι σήμερα, έρχεται σε αντίθεση με τις γεωπονικές απαιτήσεις [ανεξάρτητα από το αν η γεωργία είναι συλλογική ή ιδιωτική, ατομική]. Εκτός από άλλα μειονεκτήματα, επιβάλλει τη διάσπαση των δυνάμεων και του χρόνου. [Ωστόσο, έχει μεγάλα πλεονεκτήματα ως αφετηρία για τη συλλογική γεωργία. Επεκτείνετε τη γη στην οποία εργάζεται ο αγρότης και θα κυριαρχήσει.] Ωστόσο, ευνοεί [ως αφετηρία] τη μετάβαση στη συλλογική γεωργία, όσο και αν αυτό φαίνεται αδύνατο με την πρώτη ματιά. Το μικρό αγροτεμάχιο .…

Το τέταρτο σχεδίασμα

8 Μαρτίου 1881

Αγαπητή Πολίτισσα,

Ένα πρόβλημα νευρικής φύσεως που με ταλαιπωρεί περιοδικά τα τελευταία δέκα χρόνια με εμπόδισε να απαντήσω στην επιστολή σας της 16ης Φεβρουαρίου [που είχατε την ευγενή καλοσύνη να μου στείλετε].

Λυπάμαι που δεν μπορώ να σας δώσω μια συνοπτική περιγραφή για δημοσίευση [των προβλημάτων] του ζητήματος που [ευγενικά] μου κάνατε την τιμή να μου θέσετε. Πριν από δύο μήνες, είχα ήδη υποσχεθεί ένα κείμενο για το ίδιο θέμα στην επιτροπή της Αγίας Πετρούπολης.^[19] Ωστόσο, ελπίζω ότι μερικές γραμμές θα αρκέσουν για να μην σας αφήσουν καμία αμφιβολία [σχετικά με τα συμπεράσματα που έχουν εξαχθεί] για τον τρόπο με τον οποίο έχει παρεξηγηθεί η λεγόμενη θεωρία μου.

(1) Η ανάλυση στο Κεφάλαιο δεν παρέχει [τίποτα] κανένα λόγο που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί είτε υπέρ είτε κατά της ζωτικότητας της ρωσικής κοινότητας.

[Η προσωπική μου άποψη σχετικά με τη ρωσική κοινότητα, την οποία έχω μελετήσει για πολλά χρόνια στις πρωτότυπες πηγές, είναι η εξής.] [Αφού μελέτησα (για πολλά χρόνια) τη ρωσική κοινότητα στις πρωτότυπες πηγές για…]

[Για να έχει κανείς μια οριστική άποψη σχετικά με τις πιθανές εξελίξεις της ρωσικής κοινότητας, δεν αρκεί να έχει μόνο αόριστες ιστορικές αναλογίες. Πρέπει να τη μελετήσει.] [Την έχω μελετήσει για πολλά χρόνια.] [Έχω κάνει μια μελέτη για αυτήν.]

[Η προσωπική μου άποψη για την πιθανή τύχη της ρωσικής κοινότητας.]

Οι ειδικές μελέτες που έχω πραγματοποιήσει, συμπεριλαμβανομένης της αναζήτησης πρωτότυπου υλικού, με έχουν [οδηγήσει στο συμπέρασμα] με έχουν πείσει ότι η κοινότητα είναι το φυσικό [αφετηριακό σημείο] σημείο στήριξης για την κοινωνική αναγέννηση στη Ρωσία [για την αναγέννηση της ρωσικής κοινωνίας]. Αλλά [το πρώτο βήμα πρέπει, φυσικά, να είναι η δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών...] για να μπορέσει να λειτουργήσει ως τέτοια, πρέπει πρώτα να εξαλειφθούν οι επιβλαβείς επιρροές που την πλήττουν από όλες τις πλευρές και, στη συνέχεια, να εξασφαλιστούν οι συνθήκες για την αυθόρμητη ανάπτυξή της.

Καρλ Μαρξ

Απάντηση στη Ζασούλιτς

8 Μαρτίου 1881

Μέιτλαντ Παρκ Ρόουντ 41, Βορειοδυτικό Λονδίνο

Αγαπητή Πολίτισσα,

Ένα πρόβλημα νευρικής φύσεως που με ταλαιπωρεί περιοδικά τα τελευταία δέκα χρόνια με εμπόδισε να απαντήσω νωρίτερα στην επιστολή σας της 16ης Φεβρουαρίου. Λυπάμαι που δεν μπορώ να σας δώσω μια συνοπτική περιγραφή για δημοσίευση σχετικά με το ζήτημα που είχατε την τιμή να μου θέσετε. Πριν από μερικούς μήνες, είχα ήδη υποσχεθεί ένα κείμενο για το ίδιο θέμα στην Επιτροπή της Αγίας Πετρούπολης.^[20] Ωστόσο, ελπίζω ότι μερικές γραμμές θα αρκέσουν για να σας διαλύσουν κάθε αμφιβολία σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο έχει παρεξηγηθεί η λεγόμενη θεωρία μου.

Αναλύοντας τη γένεση της καπιταλιστικής παραγωγής, είπα:

«Στον πυρήνα του καπιταλιστικού συστήματος βρίσκεται ο πλήρης διαχωρισμός ... του παραγωγού από τα μέσα παραγωγής ... η απαλλοτρίωση του αγροτικού παραγωγού αποτελεί τη βάση ολόκληρης της διαδικασίας. Μόνο στην Αγγλία έχει επιτευχθεί με ριζοσπαστικό τρόπο. ... Όμως όλες οι άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης ακολουθούν την ίδια πορεία». (Το Κεφάλαιο, γαλλική έκδοση, σελ. 315.)^[21]

Το «ιστορικά αναπόφευκτο» αυτής της πορείας περιορίζεται επομένως ρητά στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Ο λόγος γι’ αυτόν τον περιορισμό αναφέρεται στο κεφάλαιο XXXII: «Η ιδιωτική ιδιοκτησία, που βασίζεται στην προσωπική εργασία [...] αντικαθίσταται από την καπιταλιστική ιδιωτική ιδιοκτησία, η οποία βασίζεται στην εκμετάλλευση της εργασίας των άλλων, στην μισθωτή εργασία». (ό.π., σελ. 340).^[22]

Στην περίπτωση της Δύσης, λοιπόν, μια μορφή ιδιωτικής ιδιοκτησίας μετατρέπεται σε μια άλλη μορφή ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Στην περίπτωση των Ρώσων αγροτών, ωστόσο, η κοινοτική ιδιοκτησία τους θα έπρεπε να μετατραπεί σε ιδιωτική ιδιοκτησία.

Η ανάλυση στο Κεφάλαιο δεν παρέχει επομένως κανένα επιχείρημα υπέρ ή κατά της ζωτικότητας της ρωσικής κοινότητας. Ωστόσο, η ειδική μελέτη που έχω πραγματοποιήσει, συμπεριλαμβανομένης της αναζήτησης πρωτότυπου υλικού, με έχει πείσει ότι η κοινότητα αποτελεί τον μοχλό της κοινωνικής αναγέννησης στη Ρωσία. Ωστόσο, για να μπορέσει να λειτουργήσει ως τέτοια, πρέπει πρώτα να εξαλειφθούν οι επιβλαβείς επιρροές που την πλήττουν από όλες τις πλευρές και, στη συνέχεια, να διασφαλιστούν οι κανονικές συνθήκες για την αυθόρμητη ανάπτυξή της.

Έχω την τιμή, αγαπητή Πολίτισσα, να παραμένω ειλικρινά δικός σας,

Καρλ Μαρξ

Μετάφραση: elaliberta.gr

“Marx-Zasulich Correspondence”, στο Teodor Shanin (επιμ.), Late Marx and the Russian Road, Marx and the ‘peripheries of capitalism’, Monthy Reivew Press, Νέα Υόρκη, 1983. Διαθέσιμη στο Marxists Internet Archive, 2014, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1881/zasulich/index.htm.

Σημειώσεις

^[1] [Όλες οι σημειώσεις από το Teodor Shanin (επιμ.), Late Marx and the Russian Road, Marx and the “peripheries of capitalism”, Monthy Reivew Press, Νέα Υόρκη, 1983] Για να αποφευχθεί η σύγχυση, η ονομασία των σχεδίων ως «πρώτο», «δεύτερο» κ.λπ. γίνεται σύμφωνα με τη χρήση της αρχικής έκδοσης του 1924 (και όπως επαναλαμβάνεται από όλες τις άλλες εκδόσεις μέχρι σήμερα). Στην πραγματικότητα, τα παρουσιάζουμε με διαφορετική σειρά, δηλαδή με τη σειρά με την οποία πιθανότατα γράφτηκαν, δηλαδή «δεύτερο», «πρώτο», «τρίτο» και «τέταρτο». Για τη συζήτηση στην οποία βασίζεται αυτή η αναδιάταξη, βλ. S. Hinada, “On the meaning in our time of the drafts of Marx’s letter to Vera Zasulich (1881)”, Τόκιο, 1975. Βλ. επίσης το άρθρο του H. Wada στο Μέρος Ι του (Haruki Wada, “Marx and revolutionary Russia”, στο Teodor Shanin (επιμ.), Late Marx and the Russian Road, Marx and the “peripheries of capitalism”, Monthy Reivew Press, Νέα Υόρκη, 1983, σελ. 64-5.). Η διαίρεση σε κείμενο και υποσημειώσεις ακολουθεί εκείνη της αρχικής έκδοσης του 1924. Οι αγκύλες –[]–στο κείμενο υποδηλώνουν αποσπάσματα που διαγράφηκαν από τον Μαρξ. Τα άγκιστρα –{}– υποδηλώνουν μικρότερα αποσπάσματα που διαγράφηκαν πρώτα μέσα σε ενότητες και στη συνέχεια διαγράφηκαν συνολικά.

^[2] Μεταφρασμένο απευθείας από τα αποσπάσματα του ίδιου του Μαρξ που ακολουθούν τη γαλλική έκδοση του Κεφαλαίου, 1ος τόμος (που εκδόθηκε το 1872). Το αντίστοιχο απόσπασμα στην ευρέως διαθέσιμη έκδοση του Κεφαλαίου από τον εκδοτικό οίκο Penguin (η οποία, ωστόσο, ακολουθεί την 4η γερμανική έκδοση του 1890 και διαφέρει από το κείμενο που προτιμούσε ο Μαρξ) βρίσκεται στο Karl Marx, Capital, Harmondsworth, 1976, Τόμος 1, σ. 876.

^[3] Ό.π.

^[4] Ό.π., σελ. 927.

^(a) Αυτή η πρόταση έχει υποστεί σημαντικές διορθώσεις. Το αρχικό κείμενο έχει ως εξής: «Έτσι, η διαδικασία για την οποία μιλάω τελικά μετατρέπει την ατομική, κατακερματισμένη ιδιοκτησία σε καπιταλιστική ιδιοκτησία, μετατρέπει ένα είδος ιδιοκτησίας σε ένα άλλο».

^(b) Αυτή η παράγραφος επανεμφανίζεται αργότερα στο σχέδιο με την ακόλουθη μορφή: «Από ιστορική άποψη, υπάρχει μόνο ένα σοβαρό επιχείρημα υπέρ της αναπόφευκτης διάλυσης της κομμουνιστικής ιδιοκτησίας στη Ρωσία. Είναι το εξής: η κομμουνιστική ιδιοκτησία υπήρχε παντού στη Δυτική Ευρώπη και παντού εξαφανίστηκε με την πρόοδο της κοινωνίας. Γιατί να γλιτώσει από την ίδια τύχη μόνο στη Ρωσία;»

^[5] Αρτέλ (ρωσικά): ομάδα που εργάζεται από κοινού, συνήθως υπό την ηγεσία ενός εκλεγμένου ηγέτη, και μοιράζεται τα καθαρά έσοδά της. Πρόκειται για μια προ-βιομηχανική εργασιακή ένωση, μια συνεταιριστική οργάνωση που λειτουργεί με παραδοσιακούς κανόνες, η οποία χρησιμοποιείται συχνά από τους Ρώσους αγροτοτεχνίτες και από τις ομάδες αγροτών-εργατών που εργάζονται εκτός των χωριών τους, π.χ. μια ομάδα εποχιακών εργατών οικοδομών, που προέρχονται από τον ίδιο τόπο, με σύμβαση για την κατασκευή ενός σπιτιού σε μια επαρχιακή πόλη. Ο όρος «σχέση αρτέλ» χρησιμοποιείται ευρέως για να αναφερθεί σε όλους τους τύπους παραδοσιακής συνεργασίας στην παραγωγή, την ιδιοκτησία και την κατοχή γης, συμπεριλαμβανομένης της αγροτικής κοινότητας γης (ομπστσίνα).

^[6] Βλ. Σημείωση 1 παραπάνω.

^[7] Βλ. Marx, ό.π., σσ. 874-5.

^[8] Ό.π.

^[9] Ό.π., σελ. 928.

^[10] Ο Μαρξ αναφέρεται εδώ στο έργο του L. Morgan, Ancient Society, Λονδίνο, 1887, σελ. 552.

^(c) Σε αυτό το σημείο, η ακόλουθη παράγραφος προσαρτάται στη σελίδα 13 του σχεδίου:

«Η ιστορία της παρακμής των πρωτόγονων κοινοτήτων δεν έχει ακόμη γραφτεί (θα ήταν λάθος να τις τοποθετήσουμε όλες στο ίδιο επίπεδο· όπως και στους γεωλογικούς σχηματισμούς, έτσι και στην ιστορία υπάρχει μια ολόκληρη σειρά πρωτογενών, δευτερογενών, τριτογενών και άλλων τύπων). Μέχρι στιγμής, έχουν γίνει μόνο πολύ πρόχειρες σκιαγραφίσεις. Ωστόσο, η έρευνα έχει προχωρήσει αρκετά ώστε να δικαιολογεί την ακόλουθη διαπίστωση: (1) οι πρωτόγονες κοινότητες είχαν ασύγκριτα μεγαλύτερη ζωτικότητα από τις σημιτικές, ελληνικές, ρωμαϊκές και, κατά συνέπεια, τις σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες· και (2) οι αιτίες της παρακμής τους έγκεινται σε οικονομικούς παράγοντες που τις εμπόδισαν να προχωρήσουν πέρα από ένα ορισμένο βαθμό ανάπτυξης, καθώς και σε ιστορικά πλαίσια εντελώς διαφορετικά από αυτά της σημερινής ρωσικής κοινότητας.

[Αρκετοί αστοί συγγραφείς –κυρίως αγγλικής καταγωγής, όπως ο Σερ Χένρι Μέιν– επιδιώκουν πάνω απ’ όλα να καταδείξουν την ανωτερότητα και να επαινέσουν την καπιταλιστική κοινωνία, το καπιταλιστικό σύστημα. Άνθρωποι ερωτευμένοι με αυτό το σύστημα, ανίκανοι να κατανοήσουν το...].

Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί όταν διαβάζουμε τις ιστορίες των πρωτόγονων κοινοτήτων που έχουν γραφτεί από αστούς συγγραφείς. Δεν διστάζουν [σε τίποτα], ακόμη και σε ψεύδη. Ο Σερ Χένρι Μέιν, για παράδειγμα, ο οποίος συνεργάστηκε με ενθουσιασμό με την αγγλική κυβέρνηση στην βίαιη καταστροφή των ινδικών κοινοτήτων, μας λέει υποκριτικά ότι όλες οι ευγενείς προσπάθειες της κυβέρνησης να διατηρήσει τις κοινότητες υπέκυψαν στην αυθόρμητη δύναμη των οικονομικών νόμων!»

^(d) Αυτές οι σκέψεις επανεμφανίζονται με ελαφρώς τροποποιημένη μορφή στη σελίδα 12 του σχεδίου:

«[Εκτός από οποιαδήποτε ενέργεια ενός εχθρικού περιβάλλοντος, η σταδιακή ανάπτυξη, η αύξηση της κινητής ιδιοκτησίας που δεν ανήκει στην κοινότητα αλλά σε μεμονωμένα μέλη - π.χ. πλούτος με τη μορφή ζωικού κεφαλαίου, και μερικές φορές ακόμη και δουλοπάροικων ή σκλάβων.... Ο ολοένα και πιο σημαντικός ρόλος της κινητής ιδιοκτησίας στην αγροτική οικονομία, μια τέτοια συσσώρευση μπορεί από μόνη της να οδηγήσει στη διάλυση....] Εκτός από την αντίδραση οποιουδήποτε άλλου επιβλαβούς στοιχείου, ενός εχθρικού περιβάλλοντος, η σταδιακή αύξηση της κινητής ιδιοκτησίας στα χέρια μεμονωμένων οικογενειών – π.χ. ο πλούτος τους σε ζώα, και μερικές φορές ακόμη και σε σκλάβους ή δουλοπάροικους – μια τέτοια ιδιωτική συσσώρευση είναι μακροπρόθεσμα επαρκής από μόνη της για να διαλύσει την πρωτόγονη οικονομική και κοινωνική ισότητα και να καλλιεργήσει στο επίκεντρο της κοινότητας μια σύγκρουση συμφερόντων που υπονομεύει την κοινοτική ιδιοκτησία, πρώτα της καλλιεργήσιμης γης και τελικά των δασών, των βοσκοτόπων, των ερημικών εκτάσεων κ.λπ., έχοντας ήδη μετατρέψει αυτά τα στοιχεία σε κοινοτικό προσάρτημα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.»

^[11] Βλ. Σημείωση 5 παραπάνω.

^[12] Ο Μαρξ αναφερόταν εδώ στις πόλεις-κράτη της Ρωσίας, από τις οποίες το Μεγάλο Νόβγκοροντ στα βορειοδυτικά ήταν η πιο σημαντική λόγω του πλούτου της και της εξελιγμένης αυτοδιοίκησής της.

^[13] Βολόστ (ρωσικά): κατά την εν λόγω περίοδο, μια εδαφική υποδιαίρεση της αγροτικής διοίκησης, η οποία περιλάμβανε έναν αριθμό αγροτικών κοινοτήτων. Ένα βολόστ διοικούνταν από πρεσβύτερους χωρικούς και τοπικούς δικαστές που ελέγχονταν στενά από την κρατική διοίκηση. Μόνο οι χωρικοί υπάγονταν στη δικαιοδοσία του.

^(e) Μια δυσανάγνωστη λέξη: ίσως culdesac (αδιέξοδο). Στο Τρίτο «Σχεδίασμα», η λέξη impasse (αδιέξοδο) εμφανίζεται στην αντίστοιχη θέση.

^[14] Βλ. Σημείωση 5 παραπάνω.

^[15] Ρωσική μονάδα μέτρησης έκτασης γης = 1,09 εκτάρια = 2,7 στρέμματα.

^[16] Βλ. Σημείωση 7 παραπάνω.

^[17] Βλ. Marx, ό.π., σελ. 928.

^(f) Χρησιμοποιώντας ένα μπλε μολύβι, ο Μαρξ διόρθωσε την τελευταία πρόταση και την αρχή αυτής της πρότασης, ώστε να διαβάζεται όπως παραπάνω. Το αρχικό κείμενο έχει ως εξής: «Αυτοί οι οργανισμοί έχουν τη δομή ενός γενεαλογικού δέντρου. Κόβοντας τον ομφάλιο λώρο που τους συνέδεε με τη φύση, η “αγροτική κοινότητα” έγινε κ.λπ...».

^[18] Μια επιπλέον υποσημείωση προστέθηκε εδώ από τον D. Ryazanov, ο οποίος προσπάθησε να αποκρυπτογραφήσει ένα μεμονωμένο διαγραμμένο απόσπασμα, χωρίς όμως να καταφέρει να δημιουργήσει συνεκτικές προτάσεις μέσα σε αυτό.

^[19] Ο Μαρξ αναφέρεται στην Εκτελεστική Επιτροπή της οργάνωσης «Η Λαϊκή Θέληση». Για μια ερμηνεία που αμφισβητεί ότι η Εκτελεστική Επιτροπή προσέγγισε πράγματι τον Μαρξ με αυτόν τον τρόπο, βλ. το άρθρο του Wada, σελ. 68, ό.π. Ο B. Nikolaevskii έχει υποδείξει ότι το «πρώτο» και το «δεύτερο» σχέδιο που παρουσιάστηκαν δεν είχαν στην πραγματικότητα καμία σχέση με την επιστολή του Μαρξ προς τη Ζασούλιτς και αποτελούσαν μέρος των προετοιμασιών για ένα ξεχωριστό φυλλάδιο σχετικά με τη ρωσική αγροτική κοινότητα, κατόπιν αιτήματος της Εκτελεστικής Επιτροπής της Λαϊκής Βούλησης (B. Nikolaevskii, «Legenda ob “utaenmom pis’me” Marksa», Sotsialisticheskii Vestnik, 1957, τόμος 37, τεύχος 5 (705), σελ. 96), αλλά τα διαθέσιμα στοιχεία φαίνεται να διαψεύδουν αυτή την άποψη.

^[20] Ό.π.

^[21] Βλ. σημείωση 7 παραπάνω.

^[22] Ό.π.