Νικολάι Φράντσεβιτς Ντανιέλσον (Николай Францевич Даниельсон), τη δεκαετία του 1880.
Φρίντριχ Ένγκελς
Επιστολή στον Νικολάι Ντανιέλσον
24 Φεβρουαρίου 1893
Φαίνεται ότι συμφωνούμε σε όλα τα σημεία εκτός από ένα, το οποίο αναφέρετε και στις δύο επιστολές σας της 3ης Οκτωβρίου και της 27ης Ιανουαρίου, αν και σε κάθε μία από διαφορετική οπτική γωνία.
Στην πρώτη ρωτάτε: η οικονομική αλλαγή που μετά το 1854 είχε καταστεί αναπόφευκτη, ήταν τέτοιας φύσης που, αντί να αναπτύξει τους ιστορικούς θεσμούς της Ρωσίας, αντίθετα τους έπληξε στη ρίζα τους; Με άλλα λόγια, δεν θα μπορούσε η αγροτική κοινότητα να αποτελέσει τη βάση της νέας οικονομικής ανάπτυξης;
Και, στις 27 Ιανουαρίου, εκφράζετε την ίδια ιδέα με την εξής μορφή: η grande industrie είχε καταστεί αναγκαιότητα για τη Ρωσία, αλλά ήταν αναπόφευκτο να αναπτυχθεί με καπιταλιστική μορφή;
Λοιπόν, το 1854 περίπου, η Ρωσία ξεκίνησε με την κοινότητα από τη μία πλευρά και την ανάγκη για τη μεγάλη βιομηχανία από την άλλη. Τώρα, αν λάβετε υπόψη την κατάσταση της χώρας σας συνολικά, όπως ήταν εκείνη την εποχή, βλέπετε καμία πιθανότητα η μεγάλη βιομηχανία να ενσωματωθεί στην αγροτική κοινότητα με μια μορφή που, από τη μία πλευρά, θα καθιστούσε δυνατή την ανάπτυξη αυτής της μεγάλης βιομηχανίας και, από την άλλη, θα ανέβαζε την πρωτόγονη κοινότητα στο επίπεδο ενός κοινωνικού θεσμού ανώτερου από οτιδήποτε έχει δει μέχρι τώρα ο κόσμος; Και αυτό ενώ ολόκληρη η Δύση ζούσε ακόμα υπό το καπιταλιστικό καθεστώς; Μου φαίνεται ότι μια τέτοια εξέλιξη, που θα ξεπερνούσε οτιδήποτε γνωστό στην ιστορία, απαιτούσε άλλες οικονομικές, πολιτικές και πνευματικές συνθήκες από αυτές που επικρατούσαν εκείνη την εποχή στη Ρωσία.
Χωρίς αμφιβολία, η κοινότητα και, σε κάποιο βαθμό, το αρτέλ, περιείχαν σπόρους που, υπό ορισμένες συνθήκες, θα μπορούσαν να αναπτυχθούν και να γλιτώσουν τη Ρωσία από την ανάγκη να περάσει από τα βασανιστήρια του καπιταλιστικού καθεστώτος. Συμφωνώ απόλυτα με την επιστολή του συγγραφέα μας σχετικά με τον Ζουκόφσκι[1]. Αλλά κατά τη γνώμη του, όπως και κατά τη δική μου, η πρώτη προϋπόθεση για να συμβεί αυτό ήταν η ώθηση από έξω, η αλλαγή του οικονομικού συστήματος στη Δυτική Ευρώπη, η καταστροφή του καπιταλιστικού συστήματος στις χώρες όπου είχε δημιουργηθεί. Ο συγγραφέας μας είπε σε ένα πρόλογο σε ένα παλιό μανιφέστο, τον Ιανουάριο του 1882, απαντώντας στο ερώτημα αν η ρωσική κοινότητα θα μπορούσε να αποτελέσει την αφετηρία μιας ανώτερης κοινωνικής ανάπτυξης: αν η αλλαγή του οικονομικού συστήματος στη Ρωσία συμπέσει με μια αλλαγή του οικονομικού συστήματος στη Δύση, έτσι ώστε τα δύο να αλληλοσυμπληρώνονται, τότε η σύγχρονη ρωσική γαιοκτησία μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία μιας νέας κοινωνικής ανάπτυξης.
Αν εμείς στη Δύση είχαμε προχωρήσει πιο γρήγορα στην οικονομική μας ανάπτυξη, αν είχαμε καταφέρει να ανατρέψουμε το καπιταλιστικό καθεστώς πριν από δέκα ή είκοσι χρόνια, ίσως να υπήρχε ακόμα χρόνος για τη Ρωσία να ανακόψει την τάση της προς τον καπιταλισμό. Δυστυχώς, είμαστε πολύ αργοί, και οι οικονομικές συνέπειες του καπιταλιστικού συστήματος, που θα το οδηγήσουν σε κρίσιμο σημείο, μόλις τώρα αρχίζουν να εμφανίζονται στις διάφορες χώρες γύρω μας: ενώ η Αγγλία χάνει γρήγορα το βιομηχανικό της μονοπώλιο, η Γαλλία και η Γερμανία πλησιάζουν το βιομηχανικό επίπεδο της Αγγλίας, και η Αμερική φαίνεται να είναι σε θέση να τις εκτοπίσει όλες από την παγκόσμια αγορά τόσο των βιομηχανικών όσο και των γεωργικών προϊόντων. Η εισαγωγή μιας, τουλάχιστον σχετικής, πολιτικής ελεύθερου εμπορίου στην Αμερική, είναι βέβαιο ότι θα ολοκληρώσει την καταστροφή του βιομηχανικού μονοπωλίου της Αγγλίας και θα καταστρέψει, ταυτόχρονα, το βιομηχανικό εξαγωγικό εμπόριο της Γερμανίας και της Γαλλίας. Τότε η κρίση θα είναι αναπόφευκτη, tout ce qu’il a de plus fin de siècle. Εν τω μεταξύ, όμως, σε σας η κοινότητα εξασθενεί και μπορούμε μόνο να ελπίζουμε ότι η αλλαγή προς ένα καλύτερο σύστημα, σε εμάς, θα έρθει αρκετά σύντομα ώστε να σώσει, τουλάχιστον σε ορισμένα από τα πιο απομακρυσμένα μέρη της χώρας σας, θεσμούς που, υπό αυτές τις συνθήκες, μπορεί να κληθούν να εκπληρώσουν ένα μεγάλο μέλλον. Αλλά τα γεγονότα είναι γεγονότα και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτές οι πιθανότητες μειώνονται όλο και περισσότερο κάθε χρόνο.
Για τα υπόλοιπα, συμφωνώ μαζί σας ότι το γεγονός ότι η Ρωσία είναι η τελευταία χώρα που κατακτήθηκε από τη μεγάλη καπιταλιστική βιομηχανία και ταυτόχρονα η χώρα με τον μεγαλύτερο αγροτικό πληθυσμό, καθιστά την αναταραχή που προκάλεσε αυτή η οικονομική αλλαγή πιο έντονη από ό,τι οπουδήποτε αλλού. Η διαδικασία αντικατάστασης περίπου 500.000 πομεστσίκι (ιδιοκτητών γης) και περίπου ογδόντα εκατομμυρίων αγροτών από μια νέα τάξη αστών γαιοκτημόνων δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί παρά μόνο με τρομερά δεινά και αναταραχές. Αλλά η ιστορία είναι η πιο σκληρή από όλες τις θεές και οδηγεί το θριαμβευτικό της άρμα πάνω από σωρούς πτωμάτων, όχι μόνο στον πόλεμο, αλλά και στην «ειρηνική» οικονομική ανάπτυξη. Και εμείς, άνδρες και γυναίκες, είμαστε δυστυχώς τόσο ηλίθιοι που δεν μπορούμε ποτέ να βρούμε το θάρρος για μια πραγματική πρόοδο, εκτός αν μας ωθήσουν σε αυτήν βάσανα που φαίνονται σχεδόν δυσανάλογα.
Μετάφραση: elaliberta.gr
“Engels to Nikolai Danielson”, Marx and Engels Correspondence, 1968. Αναδημοσίευση: Marxists Internet Archive, 2000, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1893/letters/93_02_24.htm
Σημειώσεις
[1] [Σ.τ.Μ.] Ο «συγγραφέας μας» είναι ο Μαρξ και η «επιστολή σχετικά με τον Ζουκόφσκι» είναι η επιστολή του Μαρξ προς τη συντακτική επιτροπή του Οτετσεστβένιε Ζαπίσκι. (Καρλ Μαρξ, «Επιστολή στο Οτετσεστβένιε Ζαπίσκι» [Νοέμβριος 1877], e la libertà, 22 Απριλίου 2025, https://www.elaliberta.gr/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CE%B8%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%B1/%CE%B8%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%B1/10101-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BB%CE%AE-%CF%83%CF%84%CE%BF-%C2%AB%CE%BF%CF%84%CE%B5%CF%84%CF%83%CE%B5%CF%83%CF%84%CE%B2%CE%AD%CE%BD%CE%B9%CE%B5-%CE%B6%CE%B1%CF%80%CE%AF%CF%83%CE%BA%CE%B9%C2%BB).
