Κυριακή, 13 Ιουνίου 2021 13:45

Ένας οδηγός για τη Γαλλική Επανάσταση

 

 

Jonah Walters

 

Ένας οδηγός για τη Γαλλική Επανάσταση

 

 

Σήμερα οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο γιορτάζουν την έφοδο της Βαστίλης του Σαιν-Αντουάν το 1789 – μια συγκλονιστική λαϊκή εξέγερση που πυροδότησε τη Γαλλική Επανάσταση.

Τι ήταν όμως η Γαλλική Επανάσταση, πώς αναδιαμόρφωσε την Ευρώπη και τον κόσμο και ποια σημασία έχει για το εργατικό κίνημα σήμερα; Ακολουθεί ένα σύντομο εισαγωγικό κείμενο, το οποίο συνέταξε με σεβασμό το Jacobin με αφορμή την επέτειό της [το 2015].

Τι ήταν η Γαλλική Επανάσταση;

Η Γαλλική Επανάσταση ήταν μια από τις πιο συγκλονιστικές κοινωνικές ανακατατάξεις στην ιστορία. Το 1856, ο Γάλλος κοινωνιολόγος Αλεξίς ντε Τοκβίλ εξέτασε τα λεγόμενα «βιβλία παραπόνων»1 – καταλόγους αιτημάτων που είχαν συνταχθεί από τα διάφορα κοινωνικά στρώματα της Γαλλίας εν όψει της Γενικής Συνέλευσης2, της συνέλευσης που θα υπονόμευε τη βασιλεία του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄ και θα οδηγούσε τελικά στην επανάσταση. Αυτό που ανακάλυψε τον ξάφνιασε.

«Ωστόσο, όταν έχω πια εξαντλήσει αυτόν τον μακρύ κατάλογο αιτημάτων, διαπιστώνω, σχεδόν έντρομος, ότι το άθροισμά τους οδηγεί σε ό,τι ισοδυναμεί με ταυτόχρονη και συστηματική κατάργηση όλων των νόμων και των εθιμικών ρυθμίσεων που ίσχυαν στη χώρα, ότι το αποτέλεσμα δεν μπορεί παρά να είναι μια από τις πιο εκτεταμένες και επικίνδυνες επαναστάσεις που έχουν ποτέ γίνει στον κόσμο!»3

Η επαναστατική διαδικασία ξεκίνησε με ανοιχτή εξέγερση το καλοκαίρι του 1789 – στην οποία συμπεριλαμβανόταν και η εισβολή στη Βαστίλη στις 14 Ιουλίου. Σε λίγο καιρό θα ανέτρεπε την απόλυτη μοναρχία του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄, θα αφαιρούσε από τους ευγενείς την κληρονομική τους εξουσία και θα υπονόμευε πλήρως την πολιτική επιρροή της Καθολικής Εκκλησίας.

Αυτή η συγκλονιστική αλλαγή της γαλλικής κοινωνίας απελευθέρωσε μια χαοτική διαδικασία επαναστατικής προόδου και αντιδραστικών παλινδρομήσεων. Οι δυνάμεις της ιδιοκτησίας δεν ήταν διατεθειμένες να μείνουν αδρανείς καθώς απειλούνταν τα τεράστια προνόμιά τους· προσπάθησαν να αναιρέσουν όλες τις ριζοσπαστικές αλλαγές που προκάλεσε η επανάσταση και να επαναφέρουν τις παλιές κοινωνικές ιεραρχίες, ακόμη και όταν οι επαναστάτες εργάζονταν για να συγκροτήσουν ένα εντελώς διαφορετικό είδος κοινωνίας βασισμένο σε πιο εξισωτικά ιδανικά.

Από αυτό το ασταθές χωνευτήρι προέκυψε τελικά ο Ναπολέων, ο οποίος θα οικοδομούσε το βοναπαρτιστικό κράτος4 μέσω του πολέμου και της αυτοκρατορίας, οδηγώντας τελικά στην εκ νέου υποταγή της Γαλλίας από τις παλιές δυνάμεις της Ευρώπης και στην παλινόρθωση της μοναρχίας.

Πώς ήταν η Γαλλία πριν από την επανάσταση;

Η συντριπτική πλειονότητα του λαού στη Γαλλία ζούσε σε συνθήκες εξαθλίωσης, με ελάχιστες πιθανότητες να ξεφύγει από την κατάστασή της. Οι αγρότες βρίσκονταν εξ ολοκλήρου στο έλεος των ευγενών, οι οποίοι είχαν διατηρήσει μεγάλο μέρος της παραδοσιακής σχέσης εξουσίας της φεουδαρχίας. Όπως περιέγραψε ο Ζαν Ζωρές το 1901, η οικονομική καταπίεση στην ύπαιθρο ήταν εκτεταμένη:

«Δεν υπήρχε ούτε μια δραστηριότητα στην αγροτική ζωή για την οποία οι αγρότες δεν έπρεπε να πληρώσουν λύτρα... Τα φεουδαρχικά δικαιώματα επέκτειναν έτσι τα νύχια τους σε κάθε δύναμη της φύσης, σε οτιδήποτε φυτρώνει, κινείται, αναπνέει [...] ακόμη και στη φωτιά που καίει στο φούρνο για να ψήσει το φτωχικό ψωμί του αγρότη.»5

Αυτό οδήγησε σε σχεδόν καθολική φτώχεια στην ύπαιθρο. Ο Άγγλος γεωπόνος Άρθουρ Γιανγκ παρατηρούσε τότε:

«Οι φτωχοί φαίνονται πραγματικά φτωχοί˙ τα παιδιά είναι τρομερά κουρελιασμένα, ίσως χειρότερα ντυμένα από ό,τι αν δεν είχαν καθόλου ρούχα˙ τα παπούτσια και οι κάλτσες είναι πολυτέλειες... Το ένα τρίτο της επαρχίας αυτής που έχω δει μοιάζει ακαλλιέργητο και σχεδόν το σύνολο βρίσκεται σε εξαθλίωση. Τι έχουν να απαντήσουν για τις προκαταλήψεις τους οι βασιλείς, οι υπουργοί, τα κοινοβούλια και τα κράτη, βλέποντας εκατομμύρια χέρια που θα ήταν παραγωγικά, να αδρανούν και να λιμοκτονούν, εξαιτίας των απαράδεκτων αρχών του δεσποτισμού ή των εξίσου απεχθών προκαταλήψεων μιας φεουδαρχικής αριστοκρατίας;»6

Ο αστικός πληθυσμός των μαστόρων και των εργαζόμενων τεχνιτών βίωσε παρόμοιες δυσκολίες. Οι οικονομικές ανακατατάξεις στο βασίλειο απείλησαν το σύστημα της μαθητείας, θέτοντας σε κίνδυνο τη δυνατότητα των τεχνιτών να ελέγχουν την εργασία τους. Οι μεροκαματιάρηδες –που τους επιτρεπόταν να ζουν στις πόλεις μόνο όταν μπορούσαν να προσκομίσουν έγγραφα που να αποδεικνύουν την απασχόλησή τους– καταδιώκονταν από τη βασιλική αστυνομία.

Ταυτόχρονα, ένα κύμα μετανάστευσης έφερε δραματικές δημογραφικές αλλαγές στο Παρίσι. Ο ιστορικός Ερίκ Αζάν7 εκτιμά ότι το 1789 οι μετανάστες αριθμούσαν περίπου τα δύο τρίτα του πληθυσμού της πόλης, και ο καθένας τους έπρεπε «να υποβάλει αίτηση για διαβατήριο στην περιοχή καταγωγής του για να αποφύγει να συλληφθεί καθ’ οδόν ως αλήτης και να σταλεί στις αποικίες των ζητιάνων».

Ο κλήρος και οι ευγενείς, που μαζί αποτελούσαν περίπου το 1,6% του πληθυσμού, τα πήγαιναν μια χαρά – οι περισσότεροι ευγενείς ζούσαν σε εξαιρετική χλιδή και κατείχαν τις θέσεις τους κληρονομικά. Η Καθολική Εκκλησία ήλεγχε, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, το 8% του συνολικού ιδιωτικού πλούτου.

Όμως, στα χρόνια αμέσως πριν από την επανάσταση, μια νέα τάξη χρηματιστών –κατά κανόνα ανερχόμενοι τεχνίτες ή γαιοκτήμονες αγρότες– άρχισε να αναπτύσσεται στις πόλεις, απειλώντας να αντικαταστήσει τους ευγενείς που ήταν το πιο παρακμιακό κοινωνικό στρώμα.

Εν τω μεταξύ, το βασίλειο βρισκόταν εν μέσω μιας καταστροφικής οικονομικής κρίσης. Ο βασιλιάς ήταν απένταρος και το δημοσιονομικό σύστημα που είχε αναπτυχθεί χαοτικά κατά τη διάρκεια του Επταετούς Πολέμου8 καθιστούσε τους υπαλλήλους του ανίκανους να υπολογίσουν τον πλούτο του βασιλείου μέχρι που αυτός είχε σχεδόν εξαφανιστεί. Οι ξένοι χρηματοδότες υπενθύμιζαν τα χρέη τους, η σοδειά του 1788 αποδεκατίστηκε από μια ξηρασία και μια σειρά από χαλαζοθύελλες, και η συμφωνία ελεύθερου εμπορίου9 που συνήφθη μεταξύ της Γαλλίας και της Μεγάλης Βρετανίας στο τέλος του Επταετούς Πολέμου πλημμύρισε τη γαλλική αγορά με βρετανικά υφάσματα, καταστρέφοντας τη γαλλική παραγωγή ενδυμάτων.

Τα πράγματα ήταν άσχημα. Πανικόβλητος από την οικονομική κρίση, ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ πίεζε ακόμη περισσότερο τον λαό, απαιτώντας αυξημένους φόρους από όλα τα κοινωνικά στρώματα.

Υπήρχαν, όμως, σημάδια αντίστασης, τόσο στις πόλεις όσο και στην ύπαιθρο. Οι άνθρωποι των ελίτ, όπως ο Λουί-Σεμπαστιάν Μαρσιέ, εξέφραζαν τον αποτροπιασμό τους για την ανυπακοή των εργατών των πόλεων:

«Υπήρχε ορατή ανυπακοή μεταξύ του λαού εδώ και αρκετά χρόνια, και ιδιαίτερα στα εμπορικά επαγγέλματα. Οι μαθητευόμενοι και οι νεαροί θέλουν να επιδείξουν την ανεξαρτησία τους, δεν σέβονται τους δασκάλους, σχηματίζουν εταιρίες [ενώσεις], αυτή η περιφρόνηση των παλαιών κανόνων είναι αντίθετη με την τάξη... Οι εργάτες μετατρέπουν το τυπογραφείο σε πραγματικό καπνιστήριο.»

Και οι αγρότες, από τους οποίους αναμενόταν ακόμα να θυσιάζουν ως και τα πιο βασικά τους τρόφιμα ως φόρο τιμής στον βασιλιά και την εκκλησία, πήραν την κατάσταση στα χέρια τους καθώς η πείνα τους απειλούσε. Όπως παρατήρησε ένας δήμαρχος μιας αγροτικής περιοχής: «Είναι αδύνατο να βρει κανείς σε ακτίνα μισής λεύγας έναν άνθρωπο έτοιμο να οδηγήσει ένα κάρο με σιτάρι. Ο πληθυσμός είναι τόσο εξαγριωμένος που θα σκότωνε για ένα μόδι». Οι λιμοκτονούντες αγρότες δεν ήταν πρόθυμοι να παραδώσουν αλεύρι στους φεουδάρχες τους για να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις ενός τεράστιου πολεμικού χρέους – αντίθετα, προτιμούσαν να το φάνε.

Υπήρχε άλλη λύση από την επανάσταση10;

Τι συνέβη στις 14 Ιουλίου 1789;

Η έφοδος στη Βαστίλη στις 14 Ιουλίου 1789 αποτελεί την εναρκτήρια στιγμή της λαϊκής επανάστασης. Ενθαρρυμένες από τον γρήγορο ρυθμό των μεταρρυθμίσεων –και εξοργισμένες με την απροθυμία της Εθνοσυνέλευσης να ακολουθήσει σκληρότερη γραμμή απέναντι στον αδιάλλακτο βασιλιά– μάζες τεχνιτών και εργαζομένων επιτέθηκαν στη Βαστίλη του Σεν-Αντουάν, κατέλαβαν την πυριτιδαποθήκη της και απελευθέρωσαν τους λίγους κρατούμενους που βρίσκονταν εκεί.

Διεκδικώντας το φρούριο για λογαριασμό της επανάστασης, έστειλαν ένα ισχυρό μήνυμα στις δυνάμεις του παλιού πλούτου που κυριαρχούσαν ακόμη στο βασίλειο – η αναταραχή στη Γαλλία δεν θα ήταν μια απλή νομοθετική αναδιοργάνωση, αλλά μάλλον μια κοινωνική επανάσταση. Από αυτό το σημείο και έπειτα, η γαλλική επαναστατική διαδικασία θα καθοδηγούνταν, κατά πολλούς τρόπους, από μια ευμετάβλητη λαϊκή εξέγερση που αναζωπυρωνόταν ξανά κάθε φορά που απειλούνταν τα κεκτημένα της.

Ο Αζάν το περιγράφει ως εξής:

«Η έφοδος στη Βαστίλη είναι το πιο διάσημο γεγονός της Γαλλικής Επανάστασης και επιπλέον έχει γίνει το σύμβολό της σε όλο τον κόσμο. Αλλά αυτή η δόξα διαστρεβλώνει μάλλον την ιστορική της σημασία. Δεν ήταν ούτε μια στιγμή θαύματος, ούτε μια καταληκτική στιγμή, ούτε το αποκορύφωμα της “καλής” επανάστασης πριν από την έναρξη της “κακής”, αυτής του 1793 και της Τρομοκρατίας· η έφοδος στη Βαστίλη ήταν ένα λαμπρό σημείο στην τροχιά της εξέγερσης του Παρισιού, η οποία συνέχισε την ανοδική της καμπύλη...» (Eric Hazan, A People’s History of the French Revolution, ό.π.)

Προαναγγέλλοντας τη δραματική κατάληψη τουΠαλατιού του Κεραμεικού από χιλιάδες Αβράκωτους [sans-culottes] το 1792 –η οποία θα εγκαθίδρυε την εξεγερσιακή Κομμούνα και τελικά θα εκθρόνιζε τον βασιλιά– η έφοδος στη Βαστίλη δεν αποτελεί ούτε το αποκορύφωμα ούτε τον καταλύτη της Γαλλικής Επανάστασης. Αντίθετα, ήταν μια στιγμή κατά την οποία μάζες καταπιεσμένων Παριζιάνων εισέβαλαν στη διαδικασία μεταρρυθμίσεων που ήταν ήδη σε εξέλιξη στη Γαλλία, αμφισβητώντας την απολυταρχία του βασιλιά καθώς και την εξουσία των υπερπροσεκτικών νομοθετικών συνελεύσεων. Με αυτόν τον τρόπο, συνέβαλαν στη μετατροπή μιας περιόδου που θα μπορούσε να είναι μια περίοδος προσεκτικών μεταρρυθμίσεων σε περίοδο γνήσιας επανάστασης.

Ποιοι ήταν οι Αβράκωτοι;

Οι Αβράκωτοι ήταν το εξεγερσιακό «κίνημα των εργαζόμενων φτωχών» που, σύμφωνα με τα λόγια του ιστορικού Έρικ Χόμπσμπαουμ, «αποτέλεσαν την κύρια δύναμη κρούσης της επανάστασης»11. Οι Αβράκωτοι, που ονομάστηκαν έτσι επειδή δεν φορούσαν τα χαρακτηριστικά παντελόνια [culottes] που φορούσαν οι ελίτ, κατοικούσαν στο πολιτικό έδαφος του δρόμου και της πλατείας, καθώς οι αστοί επαναστάτες επιτελούσαν το πολιτικό τους έργο στις αίθουσες συνελεύσεων και μέσα από τα νομοθετικά σώματα.

Κυρίως, οι Αβράκωτοι ενδιαφέρθηκαν για την εγκαθίδρυση ενός συστήματος άμεσης, τοπικής δημοκρατίας που θα μπορούσε να εγγυηθεί μια σταθερή τιμή για τις ζωτικής σημασίας προμήθειες – οι φτωχοί επιθυμούσαν την ίδια επισιτιστική ασφάλεια με τους ευγενείς και δυσανασχετούσαν με τη μεγάλη διαφορά μεταξύ του ψωμιού που κατανάλωναν οι πλούσιες ελίτ και του ψωμιού που είχαν στη διάθεσή τους οι απλοί εργάτες.

Μια λαϊκή εξέγερση έδιωξε τον Λουδοβίκο ΙΣΤ΄ από την τελευταία του κρυψώνα στο Παλάτι του Κεραμεικού στις 10 Αυγούστου 179212 μια τεράστια νίκη για τις στρατιές των Αβράκωτων που κινητοποιήθηκαν μαζικά εναντίον του βασιλιά, κατηγορώντας τον (δικαίως) για προδοτική συνωμοσία με ξένες μοναρχίες για να καταπνίξουν την επανάσταση στο εσωτερικό. Μετά από αυτή τη νίκη, οι Αβράκωτοι σχημάτισαν την Επαναστατική Κομμούνα και πρότειναν μια σαρωτική μεταρρύθμιση: «ισότητα και ψωμί». Έγραφαν: «Ο πλούτος και η φτώχεια πρέπει να εξαφανιστούν σε έναν κόσμο που βασίζεται στην ισότητα. Στο μέλλον οι πλούσιοι δεν θα έχουν το ψωμί τους φτιαγμένο από αλεύρι σιταριού, ενώ οι φτωχοί το δικό τους από πίτουρο».

Οι Αβράκωτοι κινητοποιήθηκαν από δύο προσδοκίες: την ελευθερία από την τυραννία και την πρόσβαση στο ψωμί.

Το αίτημα των Αβράκωτων για σταθερές τιμές στα τρόφιμα προσφέρει μια εικόνα της εξέλιξης της γαλλικής οικονομίας κατά την περίοδο αυτή, καθώς όλο και περισσότεροι τεχνίτες στερούνταν την αυτάρκειά τους και αναγκάζονταν να εργαστούν με μισθωτή εργασία, ανακαλύπτοντας ότι δεν μπορούσαν να αγοράσουν ούτε καν τα βασικά καταναλωτικά αγαθά. Για τους Αβράκωτους, η απαίτηση για χαμηλότερες τιμές τροφίμων –και όχι για υψηλότερους μισθούς– ήταν η διαισθητική απάντηση στη μετάβαση στη μισθωτή εργασία.

Συχνά οπλισμένοι μόνο με παλούκια –χρήσιμα για να παρελαύνουν στους δρόμους με τα κομμένα κεφάλια αυτών που έκρυβαν τα τρόφιμα για να θησαυρίσουν ή των μοναρχικών, όπως ήταν η συνήθειά τους– οι Αβράκωτοι δεν αποτελούσαν απλώς μια σοβαρή απειλή για τις παλιές ιεραρχίες της μοναρχίας. Ανάγκασαν επίσης τα επίσημα επαναστατικά όργανα, όπως τη Νομοθετική Συνέλευση, να υιοθετήσουν πιο ριζοσπαστικές θέσεις για να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των ανικανοποίητων και εξεγερμένων φτωχών.

Αν και ο ιστορικόςΑλμπέρ Σομπούλ13 προσπάθησε να υποστηρίξει ότι οι Αβράκωτοι ήταν ένα ιδιότυπο είδος προλεταριάτου –όπως έκανε και ο σοσιαλιστής Ζαν Ζωρές14– αυτή η κατηγοριοποίηση δεν έχει νόημα στο πλαίσιο της γαλλικής κοινωνίας του 18ου αιώνα. Αντίθετα, οι Αβράκωτοι ήταν ένας κοινωνικός συνασπισμός που αποτελούνταν από εκείνους που είχαν πληγεί περισσότερο από την μεταβαλλόμενη γαλλική οικονομία, συμπεριλαμβανομένων των μεροκαματιάρηδων που βρίσκονταν διαρκώς σε αναζήτηση κακοπληρωμένης εργασίας, των τεχνιτών (όπως οι κατασκευαστές ενδυμάτων) των οποίων τα προς το ζην απειλούνταν από τη μετάβαση σε πιο βιομηχανικούς τρόπους παραγωγής, και των μαθητευόμενων που δεν επιτρεπόταν πλέον να σχηματίζουν «εταιρείες» (επαγγελματικές ενώσεις).

Στερούμενοι συστηματικά τη δημοκρατία και την αφθονία που υποσχόταν η επανάσταση, οι Αβράκωτοι έπαιρναν επανειλημμένα τα πράγματα στα χέρια τους, προωθώντας την επαναστατική δυναμική κάθε φορά που η αστική τάξη αποδεικνυόταν διστακτική στο να αμφισβητήσει περαιτέρω το status quo. Ανεξάρτητα από την ιδιαίτερη ταξική τους θέση, η συμβολή τους στην επανάσταση ήταν βαθιά. Όπως γράφει ο Αζάν:

«Είναι αλήθεια ότι η έννοια [Αβράκωτος] είναι αρκετά ελαστική, άλλοτε φέρνοντας στη μνήμη μας μετωνυμικά τον κόσμο του λαϊκού Παρισιού, άλλοτε τα πλήθη των μεγάλων επαναστατικών journeés,15 άλλοτε πάλι τους αγωνιστές που κυριαρχούσαν στη ζωή των τμημάτων. Αλλά οι συχνά βίαιες συγκρούσεις με τις συνελεύσεις και τις κατεστημένες αρχές δεν ήταν αποτέλεσμα ενός στερεότυπου ιδανικού: δείχνουν την πολύ πραγματική παρουσία αυτού του όντος με σάρκα και οστά, του Παριζιάνου Αβράκωτου(Eric Hazan, A People’s History of the French Revolution, ό.π.)

Ο Αβράκωτος είναι αυτό που κάνει ο Αβράκωτος. Η συνεχής αντιπαράθεση με τους προνομιούχους, συχνά βίαιη και στο δρόμο, η απαίτηση για έναν κόσμο όπου το φαγητό είναι εύκολα διαθέσιμο και η δημοκρατία απλή και άμεση – αυτός ο προσανατολισμός, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, κάνει έναν Αβράκωτο.

Ποιοι ήταν οι Γιακωβίνοι;

Μετά τη μαζική εξέγερση των Αβράκωτων που ουσιαστικά διέλυσε τη μοναρχία και έφερε στην εξουσία την ένοπλη αστική τάξη, οι ευρωπαϊκές μοναρχίες φοβήθηκαν ότι το γαλλικό παράδειγμα θα αποσταθεροποιούσε την εξουσία τους στις χώρες τους. Η Αυστρία τάχθηκε με το μέρος του καθεστώτος που είχε ανατραπεί, όπως και η Πρωσία. Η επαναστατική Γαλλία απάντησε με κήρυξη πολέμου το 1792.

Εν τω μεταξύ, οι Αβράκωτοι –έχοντας πρόσφατα μάθει τη δύναμη της ένοπλης κινητοποίησης– συνέχισαν να προβάλλουν διεκδικήσεις από την επαναστατική κυβέρνηση, απειλώντας όχι μόνο τις παλιές μορφές του παλαιού καθεστώτος αλλά και την ανερχόμενη αστική τάξη.

Η απάντηση σε αυτή την κρίση ήταν η συγκρότηση της Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας,16 του προπύργιου ενάντια στην επιθετικότητα των πλουσίων, τόσο των Γάλλων όσο και των ξένων. Η Επιτροπή συγκλήθηκε υπό την ηγεσία του πιο μαχητικού τμήματος της επαναστατικής αστικής τάξης, των Γιακωβίνων.

Επίσημα αποκαλούμενη Εταιρεία των Φίλων του Συντάγματος, η Λέσχη των Γιακωβίνων κατά την περίοδο του Μαξιμιλιανού Ροβεσπιέρου17 ενσάρκωσε την πιο ριζοσπαστική απάντηση στην επαναστατική κρίση για να νικήσουν τις δυνάμεις της αντίδρασης, βρέθηκαν αναγκασμένοι να λάβουν ριζοσπαστικά μέτρα, που περιελάμβαναν τον έλεγχο των τιμών, τις κατασχέσεις τροφίμων και την περίοδο της τακτικής της βίας που επρόκειτο να μείνει γνωστή ως η «Βασιλεία της Τρομοκρατίας». Ενώ στις πρώτες περιόδους η Λέσχη των Γιακωβίνων περιελάμβανε πιο μετριοπαθείς παράγοντες18, η ριζοσπαστική πτέρυγα που συσπειρώθηκε γύρω από τον Ροβεσπιέρο –γνωστοί ως Ορεινοί– έγινε τελικά η κυρίαρχη τάση στις τάξεις των Γιακωβίνων.19

Πολιτικά, αυτοί οι Γιακωβίνοι ήταν ριζικά διαφορετικοί από τις δυνάμεις που κατείχαν την εξουσία στα προηγούμενα στάδια της επανάστασης – συνταγματικοί μοναρχικοί όπως ο Λαφαγιέτ20 (ο οποίος περιφρονούσε τους Γιακωβίνους, αποκαλώντας τους «μια αίρεση που παραβιάζει την κυριαρχία και τυραννά τους πολίτες»), φιλελεύθεροι όπως ο αστρονόμος δήμαρχος του Παρισιού Ζαν-Σιλβέν Μπαγύ και πιο συντηρητικοί ρεπουμπλικάνοι όπως ο μιλιταριστής Ζακ-Πιερ Μπρισό.21

Παρόλο που η ηγεσία τους προερχόταν από τις γραμμές της αστικής διανόησης –όχι των Αβράκωτων οι Γιακωβίνοι ήταν προσηλωμένοι στο διαχωρισμό του δικαιώματος της πολιτικής συμμετοχής από την ιδιοκτησία. Ο Ροβεσπιέρος έγραφε το 1791: «κάθε πολίτης έχει το δικαίωμα να συμμετέχει στη νομοθετική διαδικασία, και ως εκ τούτου να εκλέγει ή να εκλέγεται, χωρίς διάκριση περιουσίας».

Στην πραγματικότητα, η Λέσχη των Γιακωβίνων –μαζί με τα δίκτυα των οργανώσεων αδελφοτήτων22 που δημιουργήθηκαν για τη διάδοση των επαναστατικών διδαγμάτων– είχε συμβάλει καθοριστικά στην διαμόρφωση των ίδιων των ριζοσπαστικοποιημένων εργατικών στρωμάτων που αργότερα θα γίνονταν γνωστά ως Αβράκωτοι. Ελλείψει πολιτικών κομμάτων, όπως τα αντιλαμβανόμαστε σήμερα, οι Αβράκωτοι έπαιρναν την πολιτική τους εκπαίδευση από επαναστατικές εταιρείες όπως οι Γιακωβίνοι, οι οποίες παρήγαγαν εφημερίδες και συγκαλούσαν συγκεντρώσεις όπου διαβάζονταν δυνατά η επαναστατική προπαγάνδα.

Η Λέσχη των Γιακωβίνων, λόγω του μεγέθους και της μαχητικότητάς της, είχε επηρεάσει ακόμη και τις συζητήσεις στην Εθνοσυνέλευση κατά τα πρώτα στάδια της επανάστασης. Όπως υπενθυμίζει ο αββάς Γκρεγκουάρ:

«Οι Γιακωβίνοι το ανέφεραν [ένα ζήτημα που αποδοκιμάστηκε από τη συντηρητική πλειοψηφία της Συνέλευσης] στις εγκύκλιες προκηρύξεις τους ή στις εφημερίδες τους· συζητήθηκε από τετρακόσιες ή πεντακόσιες συνδεδεμένες εταιρείες, και τρεις εβδομάδες αργότερα οι ομιλίες κατέκλυσαν τη Συνέλευση ζητώντας ένα διάταγμα για ένα ζήτημα που αρχικά είχε απορριφθεί, αλλά το οποίο η Συνέλευση στη συνέχεια αποδέχτηκε με μεγάλη πλειοψηφία, αφού η κοινή γνώμη είχε ωριμάσει με τη συζήτηση.»23

Ο Ερίκ Αζάν εξηγεί: «Η εταιρεία και τα παραρτήματά της λειτούργησαν ως σύστημα διάδοσης των επαναστατικών ιδεών σε όλη τη χώρα. Τίποτα δεν είναι πιο παράλογο από την ιδέα του “Γιακωβινισμού” ως μιας αυταρχικής και χαοτικής παρισινής δικτατορίας.» (Eric Hazan, ό.π.)

Πάνω απ’ όλα, οι Γιακωβίνοι ασχολήθηκαν έντονα με τη μετατροπή του επαναστατικού ενθουσιασμού του 1789 σε μια ανθεκτική και βιώσιμη επαναστατική κοινωνία. Θεωρούσαν ότι ο ρόλος τους ήταν να ενισχύσουν και να εμβαθύνουν τα ριζοσπαστικά ιδεώδη της Επανάστασης, προστατεύοντάς την παράλληλα από επιθέσεις. Όπως έγραψε ο Ροβεσπιέρος το 1794:

«Όμως, όταν, από θαυμαστές προσπάθειες της τόλμης και του λόγου, ένας λαός σπάει τις αλυσίδες του δεσποτισμού για να τις κάνει τρόπαια της ελευθερίας· όταν από τη δύναμη της ηθικής του ιδιοσυγκρασίας βγαίνει, κατά κάποιο τρόπο, από την αγκαλιά του θανάτου, για να ξαναποκτήσει όλην ικμάδα της νιότης· όταν στέκει άλλοτε ευαίσθητος και υπερήφανος, άλλοτε ατίθασος κι άλλοτε δεκτικός, τότε δεν μπορεί να σταματηθεί ούτε από τα πιο απόρθητα οχυρά ούτε από τις αναρίθμητες στρατιές των τυράννων που στρατεύτηκαν εναντίον του, αλλά σταματάει μόνος του μπροστά στην την εικόνα του νόμου. Αν δεν εκτοξευθεί γρήγορα στο ύψος του πεπρωμένου του, υπαίτιοι θα είναι εκείνοι που τον κυβερνούν.»24

Πώς πρέπει να δούμε τη «Βασιλεία της Τρομοκρατίας»;

Η «Βασιλεία της Τρομοκρατίας» ήταν μια περίοδος έντονης βίας υπό την ηγεσία των Γιακωβίνων του Ροβεσπιέρου, κατά την οποία η γκιλοτίνα έγινε το πιο ισχυρό πολιτικό εργαλείο και η καταστολή το πιο ζωτικό πολιτικό καθήκον. Αν και πολύ λιγότεροι από τα εκατομμύρια που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων, 17.000 άνθρωποι –αντεπαναστάτες καθώς και διαφωνούντες στοχαστές εντός της επανάστασης– εκτελέστηκαν με τη γκιλοτίνα. Δεκάδες χιλιάδες άλλοι σκοτώθηκαν χωρίς δίκη ή πέθαναν στη φυλακή· ο ιστορικός Τίμοθι Τάκετ εκτιμά ότι ο συνολικός αριθμός των νεκρών πλησιάζει τις 40.00025.

Η κληρονομιά αυτής της περιόδου εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο πολλών συζητήσεων26. Αλλά είναι δύσκολο να αμφισβητήσει κανείς ότι η τρομοκρατία προέκυψε ως απάντηση στην επιτακτική ανάγκη για πολιτική και στρατιωτική άμυνα. Οι παλιές φυσιογνωμίες του ancien regime ήταν κάτι περισσότερο από απλά σύμβολα χλιδής ή ιστορικής τυραννίας· πολλοί ήταν ενεργοί αντίπαλοι της επανάστασης, που εργάζονταν για να διαλύσουν την πρόοδό της και να δολοφονήσουν τους στρατιώτες της ακριβώς τη στιγμή που ο επαναστατικός μετασχηματισμός ήταν πιο ευάλωτος.

Ο Ροβεσπιέρος έγραφε το 1794:

«Αν ελατήριο της λαϊκής κυβέρνησης σε κατάσταση ειρήνης είναι η αρετή, ελατήριο της λαϊκής κυβέρνησης σε επαναστατική κατάσταση είναι ταυτόχρονα η αρετή και ο τρόμος: η αρετή, δίχως την οποία ο τρόμος είναι ολέθριος· ο τρόμος, δίχως τον οποίο η αρετή είναι ανίσχυρη. Ο τρόμος δεν είναι άλλο πράγμα από την καίρια, αυστηρή και άτεγκτη δικαιοσύνη. Είναι απόρροια της αρετής. Είναι λιγότερο μια επιμέρους αρχή και περισσότερο συνέπεια της γενικής αρχής της δημοκρατίας εφαρμοσμένης στις επιτακτικές ανάγκες της πατρίδας μας.

Ειπώθηκε ότι ο τρόμος ήταν το ελατήριο της δεσποτικής κυβέρνησης. Μοιάζει λοιπόν το δικό σας κίνητρο με δεσποτισμό; Ναι, με τον ίδιο τρόπο που το ξίφος που λάμπει στα χέρια των ηρώων της ελευθερίας μοιάζει με το ξίφος που βαστούν οι δορυφόροι της τυραννίας. Ας κυβερνάει ο δεσπότης τους εξαχρειωμένους υποτελείς του με τον τρόμο. Σαν δεσπότης, έχει δίκιο. Αναχαιτίστε με τον τρόμο τους εχθρούς της ελευθερίας. Και θα έχετε δίκιο, ως θεμελιωτές της Λαϊκής Πολιτείας. Η κυβέρνηση της επανάστασης είναι ο δεσποτισμός της ελευθερίας ενάντια στην τυραννία. Η ισχύς είναι άραγε φτιαγμένη μόνο για να προστατεύει το έγκλημα; Κι ο κεραυνός δεν είναι άραγε προορισμένος να χτυπά τα αλαζονικά κεφάλια;

[…] Επιείκεια στους βασιλόφρονες, φωνάζουν ορισμένοι. Χάρη για τους κακούργους! Όχι: χάρη για την αθωότητα, χάρη για τους αδύναμους, χάρη για τους δυστυχείς, χάρη για την ανθρωπότητα!»27

Ένα ακόμη πράγμα φαίνεται σχεδόν βέβαιο: το να στέλνουν στην γκιλοτίνα τους πολιτικούς αντιπάλους μέσα από τις τάξεις των επαναστατών –τους Δαντονιστές, τους Εμπερτιστές28– ήταν μια αντανάκλαση της πολιτικής αδυναμίας που άφησε τον Ροβεσπιέρο απομονωμένο και τελικά ανυπεράσπιστο απέναντι στις συνωμοσίες που τόσο φοβόταν.

Αργότερα, ο Ένγκελς έγραψε σε μια επιστολή του προς τον Μαρξ το 1870 ότι:

«Αυτοί οι αιώνιοι μικροί πανικοί των Γάλλων –οι οποίοι πηγάζουν όλοι από το φόβο της στιγμής που θα πρέπει πραγματικά να μάθουν την αλήθεια –δίνουν μια πολύ καλύτερη ιδέα για τη Βασιλεία της Τρομοκρατίας. Νομίζουμε ότι είναι η βασιλεία των ανθρώπων που εμπνέουν τρόμο· αντίθετα, είναι η βασιλεία των ανθρώπων που τρομοκρατούνται οι ίδιοι.

Η τρομοκρατία αποτελείται κυρίως από άσκοπες σκληρότητες που διαπράττουν φοβισμένοι άνθρωποι για να καθησυχάσουν τον εαυτό τους. Είμαι πεπεισμένος ότι για την Τρομοκρατία του 1793 ευθύνεται σχεδόν αποκλειστικά ο υπεραγχωμένος αστός, που ταπεινώνεται ως πατριώτης...»29

Ο ίδιος ο Μαρξ, αν και σίγουρα επικριτικός απέναντι στις ιδιαίτερες λεπτομέρειες της «επαναστατικής τρομοκρατίας», όπως αυτή εκδηλώθηκε στη Γαλλία, κράτησε μια λιγότερο διφορούμενη στάση απέναντι στη βία για την υπεράσπιση της επανάστασης:

«Υπάρχει μόνο ένας τρόπος με τον οποίο μπορούν να συντομευτούν, να απλοποιηθούν και να συμπυκνωθούν οι φονικές επιθανάτιες αγωνίες της παλιάς κοινωνίας και οι αιματηρές ωδίνες της γέννησης της νέας κοινωνίας, και αυτός ο τρόπος είναι η επαναστατική τρομοκρατία».30

Ποιος κατέστρεψε τη Γαλλική Επανάσταση;

Μέχρι το καλοκαίρι του 1794 –πέντε χρόνια μετά το καλοκαίρι των αναταραχών που οδήγησαν στη σύγκληση της Γενικής Συνέλευσης, στη συγκρότηση της Εθνοσυνέλευσης και στην έφοδο στη Βαστίλη– η επανάσταση είχε κατακερματιστεί και ο Ροβεσπιέρος απομονωνόταν όλο και περισσότερο, παραμένοντας να καταλαμβάνει την αριστερή πλευρά της επαναστατικής ηγεσίας που στερούνταν σε μεγάλο βαθμό συμμάχων ή υποστήριξης.

Φοβούμενος συνωμοσίες κατά της ζωής του, ο Ροβεσπιέρος είχε υποστηρίξει την εκτέλεση συντρόφων του επαναστατών ηγετών όπως ο Εμπέρ και ο Νταντόν, ενώ προήδρευε της Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας. Ίσως όπως ήταν αναμενόμενο, ο Ροβεσπιέρος έπεσε θύμα συνωμοσίας από τα δεξιά του και η έλλειψη πιθανών συμμάχων –οι τάξεις των μετριοπαθών και της αριστερής πτέρυγας είχαν συρρικνωθεί σοβαρά από τις αποστολές του ίδιου του Ροβεσπιέρου στην γκιλοτίνα– σφράγισε την καταδίκη του.

Στις 9 Θερμιδόρ (27 Ιουλίου) 1794, η Εθνική Συνέλευση, υπό την καθοδήγηση του Ζαν-Λαμπέρτ Ταλλιέν, καταδίκασε σε θάνατο τον Ροβεσπιέρο και άλλους τρεις ριζοσπάστες Γιακωβίνους. Μετά από μια βραχύβια εξέγερση κατά της Εθνοσυνέλευσης –υπό την ηγεσία της Παρισινής Κομμούνας, της συνέλευσης που είχαν σχηματίσει οι Αβράκωτοι και οι αστοί σύμμαχοί τους μετά τη νίκη στο Παλάτι του Κεραμεικού δύο χρόνια νωρίτερα– ο Ροβεσπιέρος και οι σύμμαχοί του συνελήφθησαν. Την επόμενη ημέρα, εκτελέστηκαν στη γκιλοτίνα.

Ακολούθησε μια βίαιη εκκαθάριση της Κομμούνας. Από τους ενενήντα πέντε ηγέτες της που ήταν παρόντες τη στιγμή της σύλληψης του Ροβεσπιέρου, ογδόντα επτά πέθαναν στη γκιλοτίνα. Όπως γράφει ο Ερίκ Αζάν, «Μια νέα Τρομοκρατία είχε αρχίσει».

Ο Φιλίππο Μπουοναρότι, ένας αρθρογράφος σύγχρονος του Ροβεσπιέρου και φίλος του, θρήνησε τη μνημειώδη ήττα, ερμηνεύοντάς την ως αποτέλεσμα μιας χυδαίας συμμαχίας μεταξύ των διασωθέντων στοιχείων της παλαιάς αριστοκρατίας και των καιροσκόπων επαναστατών της δεξιάς πτέρυγας. Για να δικαιολογήσουν τις ενέργειές τους, ισχυρίζεται, οι ηγέτες της λεγόμενης «θερμιδοριανής αντίδρασης» έπρεπε να διαστρεβλώσουν τις παρακαταθήκες εκείνων που αντιμάχονταν, διαστρεβλώνοντας κυνικά τις επαναστατικές αρχές στην υπηρεσία των προνομίων. Έγραψε:

«Οι συμφεροντολόγοι καθηγητές της δημοκρατίας και οι αρχαίοι οπαδοί της αριστοκρατίας βρέθηκαν να συμφωνούν για άλλη μια φορά. Ορισμένες κραυγές συσπείρωσης που υπενθύμιζαν τις αρχές και τους θεσμούς της ισότητας, θεωρούνταν τώρα ως οι ακάθαρτες κραυγές της αναρχίας, της ληστείας και της τρομοκρατίας».

Ο Ερίκ Αζάν, γράφοντας αιώνες αργότερα, είναι εξίσου απαισιόδοξος:

«Αυτό που ολοκληρώθηκε με βάναυσο τρόπο με το Θερμιδόρ είναι η πυρακτωμένη φάση της Επανάστασης, κατά την οποία οι άνδρες της κυβέρνησης, άλλοτε ακολουθούμενοι και άλλοτε ωθούμενοι από το πιο συνειδητοποιημένο τμήμα του λαού, προσπάθησαν να αλλάξουν τις υλικές ανισότητες, τις κοινωνικές σχέσεις και τους τρόπους ζωής. Σίγουρα δεν τα κατάφεραν».

Χωρίς την προστασία της λαϊκής εξέγερσης των Αβράκωτων που, σε μια προηγούμενη εποχή, θα μπορούσε να τον βοηθήσει, ο Ροβεσπιέρος πέθανε χωρίς να δει την ολοκλήρωση του επαναστατικού σχεδίου που ενσάρκωνε, και η Γαλλική Επανάσταση πέθανε αμέσως μετά.

Το αποδυναμωμένο γαλλικό κράτος, απογυμνωμένο από τόσο μεγάλο μέρος των δημοκρατικών δυνατοτήτων του, δεν μπόρεσε να εκπληρώσει τις υποσχέσεις της επανάστασης και αφέθηκε στον έλεγχο εκείνων που ήθελαν να δουν τις πιο ριζοσπαστικές προόδους της επανάστασης να ανατρέπονται. Από αυτό το πολιτικό πλαίσιο προέκυψε σύντομα ο Ναπολέων Βοναπάρτης και η επανάσταση μεταλλάχθηκε σύντομα στο βοναπαρτιστικό κράτος, που οικοδομήθηκε μέσω του πολέμου και της αυτοκρατορίας στο εξωτερικό και της αριστοκρατικής τυραννίας στο εσωτερικό. Στο πιο διαστροφικό ίσως παράδειγμα της αντιστροφής των επαναστατικών αρχών που επισήμανε ο Μπουοναρότι, το επαναστατικό πρόγραμμα της ελευθερίας και της ισότητας μετατράπηκε σε δόγμα παγκόσμιας κυριαρχίας μέσω των αυτοκρατορικών εκστρατειών του Ναπολέοντα.

Η επανάσταση ηττήθηκε από πολλές απόψεις – αν και οι αναμνήσεις της εξακολουθούσαν να παρακινούν δημοκρατικές εξεγέρσεις όπως η Κομμούνα του Παρισιού υπό την ηγεσία των εργατών δεκαετίες αργότερα.

Πώς είδε η υπόλοιπη Ευρώπη την επανάσταση;

Η εξέγερση των Αβράκωτων και η φιλελευθεροποίηση του γαλλικού πολιτικού συστήματος είχαν βαθιές επιπτώσεις στις γύρω μοναρχίες. Όπως ήταν αναμενόμενο, η αντίδραση των μοναρχών ήταν πολύ διαφορετική από την αντίδραση των μαζών.

Οι μονάρχες της Αυστρίας και της Πρωσίας, συμπεριλαμβανομένου του Λεοπόλδου Β΄, συγγενή των Γάλλων βασιλέων, έδειξαν άμεσο ενδιαφέρον για τη λαϊκή αναταραχή που αποσταθεροποιούσε το γειτονικό τους βασίλειο, συνωμοτώντας μάλιστα με τον Λουδοβίκο ΙΣΤ΄ και τη Μαρία-Αντουανέτα για να ενορχηστρώσουν έναν ενδοβασιλικό πόλεμο με σκοπό την αποδυνάμωση του συνταγματικού κράτους.

Αφού ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ εμποδίστηκε να διαφύγει από τη χώρα από εξαγριωμένους χωρικούς και ανακαλύφθηκαν στο Παρίσι στοιχεία για την προδοσία του, ο γαλλικός λαός εξοργίστηκε τόσο πολύ που κατέλαβε το Παλάτι του Κεραμεικού και καθαίρεσε τον βασιλιά, προκαλώντας σύγκρουση με τους γειτονικούς μονάρχες.

Αλλά οι απλοί άνθρωποι σε γειτονικές περιοχές είδαν στον γαλλικό λαϊκό αγώνα έμπνευση για τη δική τους απελευθέρωση. Οι Ελβετοί φρουροί –που είχαν προσληφθεί ως μισθοφόροι για να υπερασπιστούν τον Λουδοβίκο ΙΣΤ΄– αυτομόλησαν μαζικά στις τάξεις των Αβράκωτων κατά τη διάρκεια της κατάληψης του Παλατιού του Κεραμεικού, και υπήρξαν παρόμοια περιστατικά αλλαγής στρατοπέδου κατά μήκος των συνόρων, καθώς οι στρατιώτες που εκπροσωπούσαν το γαλλικό έθνος απορρόφησαν αντικαθεστωτικούς ξένους στρατιώτες.

Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, λαϊκές εξεγέρσεις σημειώθηκαν επίσης στην Ιταλία και την Ελβετία, επικαλούμενες τον γαλλικό αγώνα ως ιδεολογικό και στρατιωτικό παράδειγμα.

Ποια ήταν η σχέση μεταξύ της Γαλλικής Επανάστασης και της Επανάστασης της Αϊτής;

Μεταξύ του 1791 και του 1804 –κατά την ίδια περίοδο της επαναστατικής αναταραχής στη μητρόπολη– οι σκλάβοι στο γαλλικό νησί του Αγίου Δομίνικου εξεγέρθηκαν ενάντια στο σύστημα των φυτειών που διαιώνιζε τη δυστυχία τους, διεκδικώντας για τους εαυτούς τους τα δικαιώματα του πολίτη. Οι εξεγερμένοι σκλάβοι στέρησαν από την τάξη των καλλιεργητών τον πλούτο της, εκτέλεσαν τους εναπομείναντες ιδιοκτήτες του νησιού, κατάργησαν τη δουλεία και ίδρυσαν την Αϊτή, την πρώτη ελεύθερη δημοκρατία στην αμερικανική ήπειρο.

Μεταξύ των ιδρυτικών κειμένων του νέου έθνους υπήρχε μια επίκληση στο πιο θεμελιώδες από τα γαλλικά επαναστατικά κείμενα: τη «Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη».

Θα πρέπει να θυμόμαστε την προειδοποίηση του Μαρξ: «Οι ιδέες δεν μπορούν ποτέ να οδηγήσουν πέρα από την παλιά τάξη πραγμάτων, αλλά μόνο πέρα από τις ιδέες της παλιάς τάξης πραγμάτων. Οι ιδέες δεν μπορούν να υλοποιήσουν τίποτα απολύτως. Για να υλοποιηθούν οι ιδέες χρειάζονται οι άνθρωποι που μπορούν να ασκήσουν πρακτική βία»31. Επομένως, χρειάζεται προσοχή προκειμένου να αποφευχθεί η υπερτίμηση του ρόλου της γαλλικής επαναστατικής ιδεολογίας στη διαμόρφωση της εξέγερσης των σκλάβων στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού – της πιο συγκλονιστικής πρόκλησης που παρουσιάστηκε ποτέ απέναντι στην ηγεμονία της ευρωπαϊκής δουλείας.

Είναι όμως σαφές ότι επαναστατικά φυλλάδια από τη Γαλλία –που ήταν πολλά– έφτασαν στα χέρια των σκλάβων στον Άγιο Δομίνικο. Και σίγουρα τα αιτήματα των σκλάβων να ενταχθούν στο επαναστατικό σχέδιο της μητροπολιτικής Γαλλίας –για να μην αναφέρουμε την απαίτηση για ένταξη στην κοινότητα των λεγόμενων «αξιών του Διαφωτισμού»– διαμόρφωσαν την εξέλιξη της επανάστασης στην Ευρώπη, προκαλώντας την να διευρύνει την αντίληψή της τόσο για τον άνθρωπο όσο και για τον πολίτη. Ο Σ.Λ.Ρ. Τζέιμς γράφει:

«Αν εξαιρέσουμε τις μάζες του Παρισιού, κανένα τμήμα της γαλλικής αυτοκρατορίας δεν έπαιξε, αναλογικά με το μέγεθός του, τόσο σπουδαίο ρόλο στη Γαλλική Επανάσταση όσο το μισό εκατομμύριο των μαύρων και των μιγάδων στα απομακρυσμένα νησιά της Δυτικής Ινδίας»32.

Πώς έβλεπαν οι Μπολσεβίκοι τους Γιακωβίνους;

Ήταν θαυμαστές τους.

Παρόλο που οι Μπολσεβίκοι έχτιζαν ένα μαζικό κόμμα εργατών για να φέρουν μια σοσιαλιστική κοινωνία, κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που επεδίωκαν να επιτύχουν οι Γιακωβίνοι, ο Λένιν βρήκε πολλά να θαυμάσει στο επαναστατικό τους παράδειγμα. Έγραψε το 1917:

«Οι ιστορικοί του προλεταριάτου βλέπουν στον Γιακωβινισμό μια από τις υψηλότερες ανόδους της καταπιεζόμενης τάξης στον αγώνα της για απελευθέρωση. Οι γιακωβίνοι έδοσαν στη Γαλλία τα καλύτερα πρότυπα δημοκρατικής επανάστασης και αντίστασης στο συνασπισμό των μοναρχών κατά της δημοκρατίας. Δεν ήταν γραφτό να νικήσουν ολοκληρωτικά οι γιακωβίνοι, κυρίως επειδή η Γαλλία του 18ου αιώνα ήταν περικυκλωμένη στην ηπειρωτική Ευρώπη από πολύ καθυστερημένες χώρες και επειδή στην ίδια τη Γαλλία δεν υπήρχαν οι υλικές βάσεις για το σοσιαλισμό, δεν υπήρχαν τράπεζες, συνδικάτα καπιταλιστών, μηχανική βιομηχανία, σιδηρόδρομοι.

Στον 20 αιώνα ο “γιακωβινισμός” στην Ευρώπη ή στα σύνορα Ευρώπης και Ασίας θα σήμαινε κυριαρχία της επαναστατικής τάξης, του προλεταριάτου που, υποστηριζόμενο από τη φτωχή αγροτιά και στηριζόμενο στην ύπαρξη υλικών βάσεων για την κίνηση προς το σοσιαλισμό, θα μπορούσε όχι μόνο να δόσει όλο εκείνο το μεγάλο, το αξερίζωτο, το αξέχαστο, που έδοσαν οι γιακωβίνοι του 18ου αιώνα, μα και να οδηγήσει στη σταθερή νίκη των εργαζομένων σε παγκόσμια κλίμακα.

Ιδιότητα της αστικής τάξης είναι να μισεί τον γιακωβινισμό. Ιδιότητα της μικροαστικής τάξης είναι να τον φοβάται. Οι συνειδητοί εργάτες και εργαζόμενοι πιστεύουν στο πέρασμα της εξουσίας στην επαναστατική, καταπιεζόμενη τάξη, γιατί σ’ αυτό συνίσταται η ουσία του γιακωβινισμού, η μοναδική διέξοδος από την κρίση, η απαλλαγή από το οικονομικό ξεχαρβάλωμα και από τον πόλεμο.»33

Πώς πρέπει να θυμόμαστε τη Γαλλική Επανάσταση;

Η Γαλλική Επανάσταση ήταν μια τεράστια κοινωνική αναδιοργάνωση που επηρέασε περίπου είκοσι πέντε εκατομμύρια ανθρώπους στη Γαλλία και αμέτρητους άλλους σε περιοχές τόσο απομακρυσμένες γεωγραφικά όσο η Αϊτή. Κατά τη διάρκεια των πέντε χρόνων που διήρκεσε η αντιπαράθεση μεταξύ των δυνάμεων της αντίδρασης και της θέλησης των επαναστατών, οι απλοί άνθρωποι βίωσαν μεγάλες δυσκολίες, αλλά και την πρωτοφανή, από πολλές απόψεις, ευκαιρία να παρέμβουν σε ζητήματα εθνικής πολιτικής και να διαρρήξουν τις εκμεταλλευτικές σχέσεις εξουσίας που καθόριζαν τη ζωή τους. Όπως μας υπενθυμίζει ο Χόμπσμπαουμ:

«Δεν ήταν εύκολη φάση για κανέναν, γιατί οι πιο πολλοί ήταν πεινασμένοι και πολλοί φοβισμένοι. Ήταν όμως φαινόμενο τόσο τρομακτικό και αμετάκλητο όπως η πρώτη πυρηνική έκρηξη, και άλλαξε οριστικά ολόκληρη την ιστορία. Η ενέργεια που γέννησε ήταν αρκετή για να σκορπίσει σαν άχυρα τους στρατούς των παλαιών καθεστώτων της Ευρώπης.»34

Ο Ερίκ Αζάν ολοκληρώνει το βιβλίο του με μια άλλη υπενθύμιση: η Γαλλική Επανάσταση, από πολλές απόψεις, κατέληξε σε ήττα. Η κυρίαρχη ιστορία είναι η ιστορία των νικητών, των δυνάμεων της αντίδρασης που κατάφεραν να καταπνίξουν την επανάσταση στις 9 Θερμιδόρ. Έτσι, το καθήκον μας είναι να ξεθάψουμε την ιστορία της μεγάλης επανάστασης της Γαλλίας, που τώρα είναι θαμμένη κάτω από περισσότερους από δύο αιώνες μόνιμης αντεπανάστασης. Γράφει:

«Οι κληρονόμοι των Θερμιδοριανών, που μας κυβερνούν και μας διαπαιδαγωγούν συνεχώς από τότε, επιδιώκουν να συκοφαντήσουν αυτή την ιστορία. Απέναντί τους, ας κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη και ας μη χάσουμε ποτέ την έμπνευση μιας εποχής που άκουγε κανείς να λένε ότι “οι δυστυχισμένοι είναι οι δυνατοί της Γης”, ότι “η ουσία του Δημοκρατικού κράτους ή της δημοκρατίας είναι η ισότητα” και ότι “σκοπός της κοινωνίας είναι η κοινή ευτυχία”».

Εμπρός προς την κοινή ευτυχία. Ευτυχισμένη Ημέρα της Βαστίλης!

 

 

Μετάφραση: e la libertà

Jonah Walters, «A Guide to the French Revolution», Jacobin, 14 Ιουλίου 2015, https://www.jacobinmag.com/2015/07/french-revolution-bastille-day-guide-jacobins-terror-bonaparte/.

 

 

Σημειώσεις

1 Βλ.: «Cahier of 1789, The Third Estate of Versailles», στο: Merrick Whitcombe (επιμ.), «Typical Cahiers of 1789», στο Translations and Reprints From The Original Sources of European History (Philadelphia: Dept. of History, Univ. of Pennsylvania, 1898) τ. 4, αρ. 5, σσ. 24-36. – Hanover Historical Texts Collection, Μάρτιος 2001, https://history.hanover.edu/texts/cahiers3.html.

2 [Σ.τ.Μ.:] Στα γαλλικά: «États généraux». Αποδίδεται συνήθως ως Γενική Συνέλευση, ή Γενικές Συνελεύσεις, ή Γενικές Τάξεις. Ήταν ένα συμβουλευτικό ως επί το πλείστον σώμα (για την έγκριση πχ. νέων φορολογικών μέτρων), που συγκαλούνταν και διαλύονταν με απόφαση του βασιλιά. Αποτελούνταν από τις τρεις «Τάξεις», των αριστοκρατών, των κληρικών και των πλουσίων που δεν ανήκαν στις παραπάνω κατηγορίες (η «Τρίτη Τάξη»). Συγκλήθηκε για πρώτη φορά το 1302 από τον Φίλιππο Δ΄, ο οποίος επέβαλε και τη συγκρότηση της «Τρίτης Τάξης» για να περιορίσει τη δύναμη των ευγενών και του κλήρου. Μέχρι το 1789, συγκλήθηκε μόνο 18 φορές, με την προτελευταία να είναι το 1614. Το 1789, καθώς το κράτος βρισκόταν στα πρόθυρα της οικονομικής κατάρρευσης, ο υπουργός των οικονομικών έπεισε τον βασιλιά να συγκαλέσει τη Γενική Συνέλευση των Τάξεων, προκειμένου να πιεστούν οι ευγενείς και ο κλήρος και να αποδεχτούν φορολόγηση και των δικών τους εισοδημάτων. Κατά την έναρξη σχεδόν των διεργασιών της, υπήρξε σύγκρουση μεταξύ της Τρίτης Τάξης και της Πρώτης Τάξης (την οποία υποστήριξε ο βασιλιάς) και έτσι η Τρίτη Τάξη αυτοανακηρύχθηκε σε Εθνική Συνέλευση (ολόκληρου του έθνους). Για τη Γενική Συνέλευση: E. A. Mignet, Ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης, τ. Α΄, Δωρικός, Αθήνα, χχέ., σσ.15, 17. Για τη Γαλλική Επανάσταση, βλ.: Βάλτερ Μάρκοφ, Αλμπέρ Σομπούλ, 1789. Η Μεγάλη Επανάσταση των Γάλλων, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1990, μετάφραση Καίτη Μάρακα – George Lefebvre, Η Γαλλική Επανάσταση, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2003, μετάφραση Σπύρος Μαρκέτος.]

3 Alexis de Tocqueville, The Old Regime and the Revolution, Harper & Brothers Publishers, Νέα Υόρκη 1856, σελ. 176. Ηλεκτρονική αναπαραγωγή: Internet Archive, https://archive.org/details/oldregimeandrev00tocqgoog/page/n186/mode/2up. [(Σ.τ.Μ.:) Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση, Πόλις, Αθήνα 2006, σσ. 256, 257, μετάφραση Ανδρέας Παππάς].

4 Leon Trotsky, «The Bonapartist Philosophy of the State», The New International, τ. 5, αρ. 6, Ιούνιος 1939, σσ. 166-169 - Marxists Internet Archive, 2005, https://www.marxists.org/archive/trotsky/1939/05/bonapartism.htm. [(Σ.Τ.μ.:) Λέον Τρότσκι, «Η βοναπαρτιστική φιλοσοφία του κράτους», στο: Λέον Τρότσκι, Κείμενα για τον σταλινισμό 1927-1940, Μαρξιστική Φωνή, Αθήνα 2010, σσ. 193-203. Αναλυτικά για το φαινόμενο του βοναπαρτισμού και του βοναπαρτιστικού κράτους, βλ.: Καρλ Μαρξ, Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα.]

5 Jean Jaurès, «Introduction», στο: Jean Jaurès, Socialist History of the French Revolution, [Histoire Socialiste de la Révolution Française, 1901], Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/archive/jaures/index.htm#1901.

6 Arthur Young, Travels in France during the Years 1787, 1788, 1789, George Bell and Sons, Λονδίνο 1909. [(Σ.τ.Μ.:) Ηλεκτρονική αναπαραγωγή: Arthur Young, Travels in France and Italy during the years 1787, 1788 and 1789, σελ 100, 101: https://socialsciences.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/youngart/france.pdf].

7 Eric Hazan, A People’s History of the French Revolution, Verso 2014.

8 «Seven Years’ War», History.com, https://www.history.com/topics/france/seven-years-war .

9 «Treaty of Paris 1763», Yale Law School. Avalon Project - Documents in Law, History and Diplomacy, https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris763.asp.

10 Eric Hazan, «Yes, the French Revolution Was Necessary», Jacobin, 14 Ιουλίου 2016, https://www.jacobinmag.com/2016/07/yes-the-french-revolution-was-necessary.

11 Eric Hobsbawm, The Age of Revolution 1789-1848, Vintage Books, Νέα Υόρκη 1996, σελ. 63 [(Σ.τ.Μ.:) Α΄ έκδοση: A Mentor Book. New American Library, ΗΠΑ και Καναδάς 1962. Στα ελληνικά: E. J. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων, Μορφωτικό Ίδυρμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992, σελ. 97. Για τους Αβράκωτους, βλ.: George Lefebvre, Η Γαλλική Επανάσταση, Μορφωτικό Ίδυρμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2004, σσ. 350-358. Μετάφραση Σπύρος Μαρκέτος.]

12 «The Attack on the Tuileries (10 August 1792)», Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution, https://revolution.chnm.org/d/319/.

13 Albert Soboul, The Sans-culottes: The Popular Movement and Revolutionary Government, 1793-1794, Princeton University Press, 1980, σελ. 21.

14 Jean Jaurès, «The Insurrection of August 10, 1792», στο: Jean Jaurès, Socialist History of the French Revolution, [Histoire Socialiste de la Révolution Française, 1901], Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/archive/jaures/index.htm#1901.

15 [Σ.τ.Μ.:] Στο πολιτικό λεξιλόγιο της Γαλλικής Επανάστασης ονόμαζαν journeés (ημέρες), τις ημέρες που συνέβησαν οι μεγάλες κινητοποιήσεις, κατά τις οποίες οι λαϊκές μάζες του Παρισιού παρενέβαιναν δυναμικά για να καθορίσουν την πορεία της επανάστασης. Για παράδειγμα: «Journée du 10 août 1792», η εισβολή των λαϊκών μαζών στο παλάτι του Κεραμεικού που οδήγησε στην κατάργηση της μοναρχίας και την ανακήρυξη της δημοκρατίας· «Journées du 31 mai et du 2 juin 1793», η εξέγερση που οδήγησε στην πτώση των Γιρονδίνων.

16 Robespierre, «For the Defense of the Committee of Public Safety», Marxists Internet Archive, 2004, https://www.marxists.org/history/france/revolution/robespierre/1793/defense-committee.htm. [(Σ.τ.Μ.:) «Απόσπασμα από το “Προς υπεράσπιση της Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας και εναντίον του Μπριεζ” (25 Σεπτεμβρίου 1792)», στο: Σλάβοϊ Ζίζεκ (επιμέλεια), Ροβεσπιέρος. Αρετή και τρομοκρατία, σελ. 164-173].

17 «Maximillien Robespierre Archive», Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/history/france/revolution/robespierre/.

18 [Σ.τ.Μ.:] Οι «πιο μετριοπαθείς» της Λέσχης των Γιακωβίνων ήταν οι Γιρονδίνοι, οι οποίοι «[κ]ατάγονταν κυρίως από τη μεσαία αστική τάξη και διατηρούσαν επαφή με τον εμπορικό κόσμο των πλούσιων λιμανιών και γενικά της επαρχίας: εφοπλιστές, μεγαλεμπόρους και βιομηχάνους. Ενώ σύμφωνα με την καταγωγή και τη μόρφωσή τους έκλιναν προς τη φιλελεύθερη εκδοχή της αστικής δημοκρατίας, από την άλλη διατηρούσαν τις κοινωνικές τους σχέσεις, γιατί σέβονταν τον πλούτο τον οποίο τελικά υπηρετούσαν.» Ονομάστηκαν έτσι, επειδή «[σ]τη Συνέλευση εμφανίστηκαν στο προσκήνιο μερικά λαμπρά ταλέντα ρητορικής από το Μπορντό στο διαμέρισμα της Γιρόνδης...» Βάλτερ Μάρκοφ, Αλμπέρ Σομπούλ, 1789. Η Μεγάλη Επανάσταση των Γάλλων, ό.π., σελ. 172.

19 [Σ.τ.Μ.:] Για τους Γιακωβίνους και τον Γιακωβινισμό: George Lefebvre, Η Γαλλική Επανάσταση, ό.π., σσ. 416-424.]

20 Lafayette, «Declaration of the Rights of Man and of the Citizen», Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/history/france/revolution/rights-man.htm.

21 Sylvia Neely, «The Uses of Power: Lafayette and Brissot in 1792», Journal of the Western Society for French History, τόμος 34, 2006. https://quod.lib.umich.edu/w/wsfh/0642292.0034.006/--uses-of-power-lafayette-and-brissot-in-1792?rgn=main;view=fulltext.

22 «Club of the Cordeliers», Britannica, https://www.britannica.com/topic/Club-of-the-Cordeliers.

23 Alyssa Goldstein Sepinwal, The Abbe Gregoire and the French Revolution: The Making of Modern Universalism, University of California Press, 2005.

24 «Περί των αρχών της πολιτικής ηθικής που πρέπει να καθοδηγούν την Εθνική Συμβατική στην εσωτερική διοίκηση της Λαϊκής Πολιτείας», στο: Σλάβοϊ Ζίζεκ (επιμέλεια), Ροβεσπιέρος. Αρετή και τρομοκρατία, σελ. 224. Το ίδιο και σε διαφορετική μετάφραση: Μάριος Βαρέτας, Μαρά – Σεν-Ζιστ – Ροβεσπιέρος, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1989, σελ. 237.

25 Timothy Tackett, The Coming of the Terror in the French Revolution, The Belknap Press of Harvard University Press, Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη, και Λονδίνο 2015, σελ. 330.

26 Gavin Jacobson, «In Defense of Jacobin Rage», Jacobin, 29 Ιανουαρίου 2013, https://www.jacobinmag.com/2013/01/in-defense-of-jacobin-rage/.

27 «Περί των αρχών της πολιτικής ηθικής...», στο: Σλάβοϊ Ζίζεκ (επ.), ό.π., σσ. 226 και 228. Επίσης, στο: Μάριος Βαρέτας, ό.π., σσ. 238, 239.

28 Για τια απόψεις του Ζακ Εμπέρ, ενδεικτικά άρθρο του: Jacques Hébert, «Deputy to the Second Legislature» [Le Père Duchesne, φ. 66, του 1790], Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/history/france/revolution/hebert/1790/second-legislature.htm

29 Marx and Engels Correspondence, International Publishers, 1968. Ηλεκτρονική Αναδημοσίευση: Marxists Internet Archive, 1999, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1870/letters/70_09_04.htm.

30 Karl Marx, «The Victory of the Counter-Revolution in Vienna» [Neue Rheinische Zeitung, φ. 136, Νοέμβριος 1848], Marxists Internet Archive, 1994, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/11/06.htm.

31 Karl Marx and Frederick Engels, The Holy Family or Critique of Critical Criticism. Against Bruno Bauer and Company, στο Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/holy-family/. [(Σ.τ.Μ.:) Στα ελληνικά: Καρλ Μαρξ, Φρίντριχ Ένγκελς, Η αγία οικογένεια ή Κριτική της κριτικής), Αναγνωστίδης, Αθήνα, χχέ., σελ. 149.]

32 C. L. R. James, «Revolution and the Negro», New International, τόμος V, Δεκέμβριος 1939, σσ. 339-343. Αναδημοσίευση: Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/archive/james-clr/works/1939/12/negro-revolution.htm. Επίσης: C. L. R. James, The Black Jacobins, Vintage Books, Νέα Υόρκη 1989.

33 V. I. Lenin, «Can “Jacobinism” Frighten the Working Class?», Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/jul/07a.htm. [Β. Ι. Λένιν, «Μπορεί να φοβίσει κανείς την εργατική τάξη με τον “Γιακωβινισμό”;», σε: Β. Ι. Λένιν, Άπαντα, τ. 32, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, σσ. 374, 375. Το άρθρο του Λένιν γράφτηκε στις 24 Ιούνη (7 Ιούλη) 1917 στην Πράβντα.]

34 Eric Hobsbawm, The Age of Revolution 1789-1848, ό.π., σελ. 72 [(Σ.τ.Μ.:) Στα ελληνικά: E. J. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων, ό.π., σελ. 110].

Τελευταία τροποποίηση στις Κυριακή, 13 Ιουνίου 2021 14:05

Προσθήκη σχολίου

Το e la libertà.gr σέβεται όλες τις απόψεις, αλλά διατηρεί το δικαίωμά του να μην αναρτά σχόλια με υβριστικό, ρατσιστικό, σεξιστικό φασιστικό περιεχόμενο ή σχόλια μη σχετικά με το κείμενο.