Ορισμένες σκέψεις με αφορμή την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή «Καποδίστριας»
Του Χρήστου Ρέππα
ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ από το περιοδικό selidodeiktis.edu.gr
Τις μέρες αυτές παίζεται στους κινηματογράφους η ταινία του Γιάννη Σμαραγδή «Καποδίστριας» που προσπαθεί να σκιαγραφήσει την προσωπικότητα και το έργο του πρώτου κυβερνήτη του νεοελληνικού κράτους.
Στην παρουσίαση της ιστορικής πραγματικότητας κυριαρχεί η απλοϊκότητα και η ιδεολογική αφέλεια ότι το πρόσωπο και ο χαρακτήρας του, ανεξάρτητα από τις κοινωνικοπολιτικές αντιθέσεις μιας εποχής και τους αντίστοιχους συσχετισμούς δυνάμεων που επικρατούν σ’ αυτή μπορεί να διαμορφώσει τους πολιτικούς προσανατολισμούς και τη συγκρότηση της κρατικής εξουσίας. Μέσα απ’ αυτό το μεθοδολογικό πρίσμα παρουσιάζεται το πολιτικό έργο του Καποδίστρια. Έτσι ο καλός τίμιος και ακέραιος Καποδίστριας βρίσκεται απέναντι στους ιδιοτελείς και συμφεροντολόγους κοτζαμπάσηδες και τους δόλιους ξένους. Οι πολιτικές και ταξικές συγκρούσεις που διαμορφώνουν πολιτικά και κοινωνικά την υπόσταση μιας εποχής εμφανίζονται ως προσωπικές συμπεριφορές και ως πάλη του «καλού» με το «κακό». Η μεταφυσική αυτή εκδοχή στην ερμηνεία της ιστορίας αναμεμειγμένη στον μέγιστο βαθμό με το θρησκευτικό στοιχείο είναι αυτό που κυριαρχεί όχι μόνο ως εικόνα αλλά και ως ερμηνεία της εποχής και της πολιτικής του Καποδίστρια.
Εύκολα κανείς, με στοιχειώδη ορθολογική, δηλ. επιστημονική γνώση της εποχής και των συγκρούσεων της αντιλαμβάνεται τα σοβαρά λάθη και τις μεγάλες διαστρεβλώσεις της πραγματικότητας, την εμμονική πρόθεση του σκηνοθέτη να υπερπροβάλλει ορισμένα θέματα από τη ζωή και τη δράση του Καποδίστρια , όπως η θρησκευτικότητά του, ενώ ουσιαστικά στην ταινία υπήρχαν ελάχιστες αναφορές στο έργο του κατά την περίοδο της διακυβέρνησής του.
Η ταινία ξεπερνάει κατά πολύ τη συνηθισμένη κινηματογραφική μυθοπλασία και έρχεται να συναντηθεί με συνηθισμένους εθνικιστικούς μύθους και να τους αναπαράγει στο σήμερα. Για όλα φταίνε οι ξένοι (Ο Μέτερνιχ εμφανίζεται ως ενορχηστρωτής και καθοδηγητής της δολοφονίας του Καποδίστρια, από ποια στοιχεία προκύπτει άραγε κάτι τέτοιο;), οι διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις που αποτέλεσαν την καποδιστριακή αντιπολίτευση τσουβαλιάζονται κάτω από τον όρο «κοτζαμπάσηδες» ( ο Πολυζωίδης ήταν άραγε κοτζαμπάσης ή οι Κουντουριώτηδες της Ύδρας είχαν την ίδια ταξική υπόσταση με τους κοτζαμπάσηδες της Πελοποννήσου; Aσφαλώς όχι.) Συσκοτίζεται έτσι σοβαρά η κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα της εποχής. Η αντιπολίτευση απέναντι στον Καποδίστρια υπήρξε ιδεολογικά και πολιτικά διαφορετική και ενοποιήθηκε εναντίον του μόνο συγκυριακά. Ήταν διαφορετική τόσο ως προς τις πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που τη συγκροτούσαν όσο και προς τα αιτήματα που αυτές πρόβαλλαν.
Ο σκηνοθέτης στέκεται άκριτα απέναντι στον Καποδίστρια και το έργο του, τον αγιοποιεί και θεωρεί ό,τι έγινε απ’ αυτόν ήταν απόλυτα σωστό. Του αποδίδονται πράγματα που δεν έχουν σχέση μ’ αυτόν και αποσιωπούνται, άλλα που έγιναν και δηλώνουν την αυταρχικότητα της εξουσίας του. Έτσι ο Καποδίστριας εμφανίζεται να ορκίζει τους Φιλικούς, ενώ είναι γνωστό ότι δεν είχε καμιά σχέση με τη Φιλική Εταιρεία και θεωρούσε άκαιρο το ξέσπασμα της επανάστασης με βάση την εποχή που ξέσπασε. Η κατάργηση του δημοκρατικότερου Συντάγματος της ελληνικής πολιτικής ιστορίας, του Συντάγματος της Τροιζήνας (1827) ούτε καν αναφέρεται. Είναι δε γνωστό ότι απέναντι στο Σύνταγμα ο Καποδίστριας έτρεφε ιδεολογική απέχθεια ως «περιέχων απάσας τας δημαγωγικάς αρχάς των επαναστατών του 1793» (Δ.Δημούλης ΘΕΣΕΙΣ, 2000) και δεν οδηγήθηκε στην κατάργησή του μόνο ως αποτέλεσμα των συνθηκών που επικρατούσαν το 1827 αλλά κυρίως από ιδεολογική και πολιτική πεποίθηση. Με την κατάργηση του Συντάγματος της Τροιζήνας που ο ίδιος ο Καποδίστριας ζήτησε από τη Βουλή έβαλε τις βάσεις για την εγκαθίδρυση απολυταρχίας στην Ελλάδα που κράτησε μέχρι το1844 (Αλ.Σβώλος, Η συνταγματική ιστορία της Ελλάδας, σελ. 28-29 , ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ, 1972). H δική του περίοδος εξουσίας ενσάρκωσε ένα βοναπαρτικό πολιτικό καθεστώς που προέκυψε μέσα από τη στρατιωτική ήττα της επανάστασης και την αδυναμία να λυθεί το πρόβλημα της εξουσίας.
Παρά τους δύο εμφύλιους πολέμους, τα στρατόπεδα που συγκρούστηκαν σ’ αυτούς βρέθηκαν το 1827 σε μια κατάσταση καταστροφικής ισορροπίας όπου κανένα από τα δύο δεν ήταν τόσο δυνατό να επιτύχει την κυριαρχία πάνω στο άλλο, αλλά και κανένα δεν ήταν τόσο αδύναμο ώστε να επιτρέψει την κυριαρχία του άλλου. Η λύση σ’ αυτή την κατάσταση οδηγούσε στην αναζήτηση ενός προσώπου που θα κυβερνούσε με συγκέντρωση εξουσίας στο πρόσωπό του και με τήρηση της συνθήκης για ίσες αποστάσεις και από τους δύο πόλους, αντλώντας δύναμη από την αδυναμία τους να κυριαρχήσουν. (Γ. Μηλιός , Ιχνηλατώντας το έθνος, το Κράτος, τη Μεγάλη Ιδέα, σελ. 147-148). Αυτό ακριβώς αντιπροσώπευσε η λύση Καποδίστρια που προτάθηκε στην Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας και συμφώνησαν όλες οι πλευρές της Εθνοσυνέλευσης σ’ αυτήν.
Κάθε ερμηνεία και διαμάχη για το παρελθόν είναι διαμάχη για τον προσανατολισμό στο μέλλον. Το πρότυπο της πεφωτισμένης δεσποτείας με την εξιδανικευμένη εικόνα ενός κυβερνήτη αλάνθαστου, που επικροτείται σήμερα από εθνικιστικούς κύκλους της δεξιάς, της ακροδεξιάς και θρησκευτικούς, προτείνεται ως πολιτειακό πρότυπο και για το αύριο. Δεν ψάχνουμε για σωτήρες ούτε για το σήμερα ούτε για το αύριο.
Η ταινία δεν προσφέρει τίποτα το ουσιαστικό, αποτελεί μια ιδεολογική χρήση της ιστορίας, κατάλληλη για την αναπαραγωγή εθνικιστικών – συντηρητικών μύθων που συντηρούν τις πιο σκοταδιστικές και οπισθοδρομικές για το ιστορικό παρελθόν και επιπλέον κλείνουν το δρόμο για κριτική σκέψη και προβληματισμό πάνω σ’ αυτό.
