Οι εξεγερμένοι καίνε ένα πορτρέτο του Σάχη σε μια διαδήλωση κατά τη διάρκεια της επανάστασης που ανέτρεψε την μοναρχία στο Ιράν. Τεχεράνη. Δεκέμβριος 1978. Abbas Magnum Photos

Εισαγωγικό σημείωμα elaliberta.gr: Το άρθρο αυτό γράφτηκε λίγες μέρες μετά την ισραηλινοαμερικανική επίθεση στο Ιράν τον Ιούνιο του 2025 και έξι μήνες πριν την εξέγερση του ιρανικού λαού ενάντια στην κληρικοστρατιωτική δικτατορία. Κατά την εξέγερση αυτή, ο γιος του σάχη που ανατράπηκε από την επανάσταση του 1979, αυτοπροβλήθηκε ως ηγέτης του έθνους, καλώντας τους διαδηλωτές να ανατρέψουν το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας και να φέρουν τον ίδιο στο θρόνο του πατέρα του. Στην πραγματικότητα όμως, επειδή και ο ίδιος γνωρίζει ότι ο λαός του Ιράν τον απεχθάνεται όσο απεχθάνεται και το ισλαμιστικό κληρικοστρατιωτικό καθεστώς, ελπίζει ότι θα μπορέσει να επιστρέψει στη χώρα, φυτεμένος από τις αμερικανικές και ισραηλινές βόμβες.

Golnar Nikpour

Eskandar Sadeghi-Boroujerdi

Ο αποτυχημένος διάδοχος της έκπτωτης ιρανικής μοναρχίας

Καθώς οι ισραηλινές στρατιωτικές επιθέσεις συγκλόνιζαν πόλεις σε ολόκληρο το Ιράν, ο Ρεζά Παχλαβί –γιος του πρώην σάχη της χώρας– ξεκίνησε τη δική του εκστρατεία. Την περασμένη εβδομάδα, προσκλήθηκε σε τηλεοπτικά κανάλια της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών για να διακηρύξει ότι οι απλοί Ιρανοί «υποδέχτηκαν με χαρά» τους βομβαρδισμούς της χώρας τους. Με φόντο τις αεροπορικές επιθέσεις, τις βόμβες σε αυτοκίνητα και τις απεγνωσμένες προσπάθειες των πάνω από δέκα εκατομμυρίων κατοίκων της Τεχεράνης να τηρήσουν τις παράλογες εντολές εκκένωσης του Ντόναλντ Τραμπ και του Ισραήλ, ο πρώην πρίγκιπας υποσχέθηκε ότι ένα «ελεύθερο και ακμάζον» Ιράν βρίσκεται προ των πυλών. Δεν αρκέστηκε σε αυτές τις λαμπερές κοινοτοπίες, αλλά προχώρησε στην παρουσίαση αυτού που περιέγραψε ως το «μεταβατικό σχέδιο» εκατό ημερών για το Ιράν στην εφημερίδα Jerusalem Post – μια εφημερίδα της οποίας η συντακτική ομάδα δημοσίευσε ταυτόχρονα ένα κάλεσμα για τον διαμελισμό του Ιράν σε ένα μωσαϊκό εθνοτικών κρατιδίων. Το γεγονός ότι ο Παχλαβί επέλεξε ένα τέτοιο μέσο, σε μια τέτοια στιγμή, λέει πολλά για τον σκοπό του και τα μεγαλεπήβολα σχέδια που εξυπηρετεί.

Ο Παχλαβί είναι, από κάθε άποψη, ο κλασικός αποτυχημένος γιος. Ποτέ δεν είχε δουλειά, ποτέ δεν ηγήθηκε μιας σοβαρής οργάνωσης και ποτέ δεν κατάφερε να εξασφαλίσει σημαντική πολιτική υποστήριξη μεταξύ των Ιρανών εντός της χώρας. Για χρόνια, οι εμφανίσεις του ελέγχονταν προσεκτικά μέσα σε μια μικρή φούσκα των μέσων ενημέρωσης, συνήθως ανάμεσα σε θαυμαστές και συμπαθούντες δεξιούς οικοδεσπότες που υποστηρίζουν το νεοσυντηρητικό σχέδιο αλλαγής καθεστώτος υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Σε συνέντευξή του στο podcast του Πάτρικ Μπεντ-Ντέιβιντ, δημοφιλές στο δεξιό YouTube και στον χώρο των «εναλλακτικών μέσων ενημέρωσης», ο Παχλαβί παραδέχτηκε ότι μπορούσε να φανταστεί να επιστρέφει στο Ιράν μόνο με μερική απασχόληση, καθώς η κοινωνική του ζωή και οι προσωπικές του δεσμεύσεις ήταν ριζωμένες στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου έχει ζήσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Ήταν μια από τις λίγες στιγμές που ο Παχλαβί έβγαλε τη μάσκα του, αποκαλύπτοντας ακούσια πόσο μακριά βρίσκεται από τη χώρα για την οποία ισχυρίζεται ότι μιλάει.

Τον Απρίλιο του 2023, ο Παχλαβί επισκέφθηκε το Ισραήλ. Ήταν ένα παράξενο θέαμα. Με οικοδεσπότη τον υπουργό πληροφοριών Γκίλα Γκαμλιέλ του κόμματος Λικούντ –ο οποίος θα προκαλούσε αναταραχή αργότερα εκείνο το έτος ζητώντας δημοσίως την αναγκαστική απέλαση των Παλαιστινίων από τη Γάζα– ο Παχλαβί περιόδευσε στο Ισραήλ δηλώνοντας τον θαυμασμό του για τις «κοινές αξίες» μεταξύ Ισραηλινών και Ιρανών. Το ύφος του ήταν υποτακτικό, όχι διπλωματικό. Η επίσκεψη δεν είχε καμία σχέση με την πραγματική πολιτική, αλλά είχε να κάνει αποκλειστικά με την προσπάθεια να κερδίσει την εύνοια ενός κράτους που ορισμένοι από την εξόριστη μοναρχική αντιπολίτευση θεωρούν ως την τελευταία, απελπισμένη ελπίδα τους.

Αυτή δεν ήταν η πρώτη προσπάθεια του Παχλαβί να ζητήσει πολιτική υποστήριξη από τους Ισραηλινούς. Οι σχέσεις του με το Ισραήλ και τους συμμάχους του στην Ουάσινγκτον χρονολογούνται από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν πρότεινε στον τότε υπουργό Άμυνας του Ισραήλ, Αριέλ Σαρόν, ένα σχέδιο για την ανατροπή των κληρικών του Ιράν. Με την άνοδο των νεοσυντηρητικών της κυβέρνησης Μπους, ο Παχλαβί προσπάθησε να ανανεώσει αυτές τις σχέσεις, βασιζόμενος σε φιλοϊσραηλινές ομάδες για να προωθήσει το μήνυμά του στην Ουάσινγκτον. Αυτές οι ομάδες, με τη σειρά τους, είδαν το πλεονέκτημα της προώθησης ενός ιρανού προσώπου για την αλλαγή του καθεστώτος. Παρά τις συναντήσεις με προσωπικότητες όπως ο Σαρόν, ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου και ο Μοσέ Κατσάβ, ο Παχλαβί δεν κατάφερε να εντυπωσιάσει, καθώς ο ενθουσιασμός του υπερίσχυε των πολιτικών του ικανοτήτων. Η προσπάθειά του να μιλήσει στη διάσκεψη του 2003 της Αμερικανοϊσραηλινή Επιτροπή Δημοσίων Υποθέσεων (AIPAC / American Israel Public Affairs Committee) τελικά αποθαρρύνθηκε από τους ίδιους τους αξιωματούχους του φιλοϊσραηλινού λόμπι, οι οποίοι μετέφεραν στον αδέξιο Παχλαβί ότι θα διακινδύνευε να αποξενώσει την ιρανοαμερικανική του βάση.

Η μοναρχική αντιπολίτευση της διασποράς ονειρεύεται εδώ και χρόνια την επιστροφή στην εξουσία με τη βοήθεια ξένης επέμβασης. Κατά κανόνα, δεν φαντάζονται την αλλαγή μέσω μαζικής κινητοποίησης των Ιρανών ή εσωτερικού πολιτικού αγώνα. Αντ’ αυτού, περιμένουν έναν αυτοκρατορικό από μηχανής θεό. Πολλοί από αυτούς εξακολουθούν να αρνούνται να δεχτούν ότι η επανάσταση του 1979 ήταν, στην πραγματικότητα, μια επανάσταση. Εμμένουν στην αβάσιμη και ανυπόστατη ιδέα ότι ο σάχης ανατράπηκε από μια βρετανική ή/και αμερικανική συνωμοσία ή ότι προδόθηκε από την ασταθή και αδύναμη κυβέρνηση Κάρτερ. Αρνούνται ότι εκατομμύρια άνθρωποι διαδήλωσαν στους δρόμους, ότι στρατιώτες αποστάτησαν μαζικά, ότι εργάτες σε όλη τη χώρα πραγματοποίησαν απεργίες ή ότι μια αντιδημοφιλής και διεφθαρμένη δικτατορία ανατράπηκε πράγματι από ένα λαϊκό μαζικό κίνημα. Αντίθετα, ισχυρίζονται ότι ο σάχης είχε απλώς γίνει «υπερβολικά ισχυρός» και η Δύση έπρεπε να τον απομακρύνει. Αυτές οι θεωρίες συνωμοσίας ξεκίνησαν από τον ίδιο τον ανατραπέντα Μοχαμμάντ Ρεζά Σαχ, ο οποίος κάποτε είπε με χιούμορ ότι «αν σηκώσεις τη γενειάδα του Χομεϊνί, θα βρεις γραμμένο κάτω από το πηγούνι του “Made in England”». Αυτοί οι ισχυρισμοί δεν είναι μόνο ανιστόριτοι, αλλά και δεν αναγνωρίζουν την δράση και τους αγώνες εκατομμυρίων Ιρανών, καθώς και τις διαφορετικές κοινωνικές δυνάμεις που συμμετείχαν σε μια επανάσταση παγκόσμιας ιστορικής σημασίας.

Δεδομένης της αντιπάθειας τους προς τη μαζική πολιτική, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι μοναρχικοί βρίσκονται πλέον σε σύγκρουση με τις ίδιες ομάδες της κοινωνίας των πολιτών και τους δημοκρατικούς ακτιβιστές στο Ιράν –συμπεριλαμβανομένων των συνδικαλιστών, της Ένωσης Ιρανών Συγγραφέων, των θρησκευτικών διανοουμένων, των πρώην υποστηρικτών του καθεστώτος και των πιο γνωστών πολιτικών κρατουμένων– οι οποίοι έχουν πληρώσει το πιο ακριβό τίμημα στον αγώνα για τα πολιτικά και δημοκρατικά δικαιώματα. Τις τελευταίες ημέρες, πολλές από αυτές τις προσωπικότητες –μεταξύ των πιο εξέχοντων επικριτών της Ισλαμικής Δημοκρατίας– έχουν εκφράσει την αντίθεσή τους στην επιθετικότητα του Ισραήλ και των ΗΠΑ, σε ορισμένες περιπτώσεις από τις ίδιες τις φυλακές, από τις οποίες ο Παχλαβί ισχυρίζεται τώρα ότι οι βόμβες θα τους απελευθερώσουν.

Το γεγονός ότι τέτοιες αβάσιμες ιστορικές συνωμοσίες εξακολουθούν να κυκλοφορούν ως κοινή λογική των μοναρχικών είναι αποκαλυπτικό. Δείχνει έναν βαθιά ριζωμένο φόβο για τη μαζική πολιτική και τη δημοκρατική προοπτική, καθώς και μια διαρκή λατρεία για την αυτοκρατορική εξουσία και τη βία που αυτή προβάλλει σε όλο τον κόσμο. Στα μάτια τους, μόνο οι δυτικές δυνάμεις έχουν τη δύναμη να δημιουργούν ή να καταστρέφουν καθεστώτα. Μπορεί κανείς να συμφωνήσει με αυτή την άποψη μέχρι ενός σημείου: τελικά, η Βρετανία βοήθησε στην ανάδειξη και στη συνέχεια στην καθαίρεση του πρώτου βασιλιά Παχλαβί κατά το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, και το 1953 οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία ανέτρεψαν έναν δημοφιλή πρωθυπουργό, επαναφέροντας τους Παχλαβί στην εξουσία. Και έτσι, οι σημερινοί μοναρχικοί αναρωτιούνται, γιατί οι Αμερικανοί δεν μπορούν απλά να βάλουν τον Ρεζά Παχλαβί και την κλίκα του στο θρόνο; Θα πέσουν μερικές βόμβες, οι Αμερικανοί θα χτυπήσουν δυνατά τα δάχτυλά τους και το Ιράν θα επιστρέψει στην προηγούμενη κατάσταση. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τόσοι πολλοί από αυτούς υποστηρίζουν τώρα ανοιχτά τον πόλεμο εναντίον της ίδιας τους της χώρας, παρά το καταστροφικό ανθρώπινο κόστος που ένας τέτοιος πόλεμος θα έχει σίγουρα. Ο Παχλαβί και οι ομοϊδεάτες του επιδεικνύουν εκπληκτικά μικρή επίγνωση των συνεχιζόμενων καταστροφών που προκαλεί η Αμερική στις γειτονικές χώρες του Ιράν, το Ιράκ και το Αφγανιστάν, για να μην αναφέρουμε την εντελώς αποτυχημένη προσπάθεια να αναλάβουν την εξουσία στο Ιράκ ευέλικτοι yes-men όπως ο Αχμάντ Τσαλαμπί.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ο Ρεζά Παχλαβί υποστηρίζει συστηματικά ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να «σταματήσουν να κατευνάζουν» την Ισλαμική Δημοκρατία, να επιβάλουν αυστηρές κυρώσεις και να προχωρήσουν με το νεοσυντηρητικό όνειρο ενός πολέμου για την αλλαγή του καθεστώτος. Παρά τις κούφιες δηλώσεις του Παχλαβί για το αντίθετο, ο στόχος του είναι η αποκατάσταση του δυναστικού απολυταρχισμού που ασκούσε κάποτε ο πατέρας του και που σήμερα εκπροσωπούν οι γείτονες του Ιράν (και σύμμαχοι των ΗΠΑ) στον Κόλπο, και όχι μια αληθινή δέσμευση για δημοκρατική αυτοδιοίκηση. Ο πατέρας του αγνοούσε συστηματικά το σύνταγμα του Ιράν, το οποίο είχε σχεδιαστεί για να περιορίζει τη μοναρχική εξουσία και να διασφαλίζει ότι ο σάχης θα βασιλεύει, αλλά δεν θα κυβερνά. Αντ’ αυτού, ο σάχης ίδρυσε ένα μονοκομματικό κράτος και έναν αδίστακτο μηχανισμό ασφαλείας με την εκπαίδευση και την υποστήριξη των ΗΠΑ και του Ισραήλ.

Οι σημερινοί μοναρχικοί ταλαντεύονται μεταξύ της υπεράσπισης και της υποβάθμισης αυτών των δυσάρεστων πτυχών της ιστορίας του Παχλαβί. Το 2023, ο Παρβίζ Σαμπετί –πρώην επικεφαλής της διαβόητης Τρίτης Διεύθυνσης της υπηρεσίας πληροφοριών του Σάχη, η οποία ήταν υπεύθυνη για τα βασανιστήρια και τις εκτελέσεις των αντιφρονούντων– έκανε μια σπάνια δημόσια εμφάνιση σε μια διαδήλωση στις Ηνωμένες Πολιτείες πουπροκλήθηκε από το κίνημα «Γυναίκες, Ζωή, Ελευθερία». Οι μοναρχικοί άρπαξαν την ευκαιρία να συνυπάρξουν στις διαδηλώσεις και χαιρέτισαν τον πρώην επικεφαλής βασανιστή του Ιράν ως «ζωντανό μύθο». Σε μια συγκέντρωση στο Μόναχο, κρατούσαν αφίσες με την εικόνα του Σαμπετί μαζί με μηνύματα που υπόσχονταν ότι θα ήταν «ο εφιάλτης των μελλοντικών τρομοκρατών» σε ένα επανιδρυμένο μοναρχικό Ιράν. Λίγο αργότερα, το τηλεοπτικό δίκτυο της διασποράς Manoto TV –στενά συνδεδεμένο με τους μοναρχικούς και για το οποίο από καιρό πιστεύεται ότι χρηματοδοτείται από ξένες πηγές– πρόβαλε ένα πολυμερές ντοκιμαντέρ για τον Σαμπετί, στο οποίο αποσιωπούσε την κληρονομιά των βασανιστηρίων και των εξωδικαστικών εκτελέσεων που αυτός αντιπροσωπεύει.

Η ειρωνεία είναι ότι, συμμαχώντας με τις ίδιες χώρες που τώρα επιτίθενται στο Ιράν, οι εξόριστοι μοναρχικοί ακολουθούν τα βήματα ενός από τους παλαιότερους πολιτικούς τους αντιπάλους: του Μοτζαχεντίν-ε Χαλκ (ΜΕΧ). Κάποτε υποστηρικτές ενός εκλεκτικού μείγματος σιιτικού ισλαμικού ριζοσπαστισμού, μαρξισμού-λενινισμού και ένοπλης πάλης, οι ΜΕΧ έχουν έκτοτε εκφυλιστεί σε μια οργάνωση προσωπολατρείας και μισθοφορικού στρατού, η οποία μεταφέρθηκε βολικά στην Αλβανία μετά την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ. Πιστεύεται ευρέως ότι συνεργάζεται στενά με εχθρικές υπηρεσίες πληροφοριών, συμμετέχοντας σε κυβερνοπόλεμο, εκστρατείες παραπληροφόρησης και μυστικές επιχειρήσεις στο εσωτερικό του Ιράν. Κατά τη διάρκεια του εξαντλητικού οκταετούς πολέμου Ιράν-Ιράκ, που ξεκίνησε το 1980 από τον Σαντάμ Χουσεΐν, οι εξόριστοι Μοτζαχεντίν αποφάσισαν να πολεμήσουν στο πλευρό του Ιράκ εναντίον των συμπατριωτών τους. Αυτή η απόφαση, που ελήφθη από τον τότε ηγέτη του MEK, Μασούντ Ρατζαβί, αποδείχθηκε καταστροφική για την οργάνωση και καταστροφική για την ιρανική αντιπολίτευση που βρισκόταν ακόμη εντός της χώρας. Η δημοτικότητα των Μοτζαχεντίν έπεσε κατακόρυφα και δεν ανέκαμψε ποτέ. Διατηρεί στενούς δεσμούς με μια ομάδα Αμερικανών νεοσυντηρητικών, όπως ο Μάικ Πομπέο, ο Τζον Μπόλτον και ο Ρούντι Τζουλιάνι, οι οποίοι μιλούν τακτικά στην ετήσια διάσκεψη της οργάνωσης, αλλά δεν προκαλεί τίποτα άλλο παρά αποστροφή στους Ιρανούς όλων των πολιτικών και κοινωνικών τάσεων.

Αν και η στενή σχέση που έχει αναπτύξει ο Παχλαβί με το Ισραήλ υπό τον Νετανιάχου είναι σίγουρα ένας γάμος συμφέροντος, στηρίζεται επίσης σε μια σημαντική ιδεολογική συμπόρευση. Η ιδεολογία που στηρίζει τη μοναρχική πολιτική σήμερα είναι ένα τοξικό μείγμα φυλετικού σοβινισμού και αποικιακής αυτοαπέχθειας, νοσταλγίας για την αυτοκρατορική μεγαλοπρέπεια και αυταρχικού εθνικισμού. Οι μοναρχικοί συχνά απεικονίζουν το Ιράν ως ένα θεμελιωδώς περσικό και άριο κράτος, αγνοώντας ή υποτιμώντας το πλούσιο μωσαϊκό της εθνοτικής και γλωσσικής πολυμορφίας της χώρας. Αυτή η αξίωση για άρια καθαρότητα αγνοεί επίσης το προφανές πρόβλημα: ότι οιανοιχτές αξιώσεις για «άρια καθαρότητα» δεν έχουν διατυπωθεί σε αξιοπρεπείς κύκλους μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, για λόγους που είναι προφανείς. Ο ιρανικός «αριανισμός» βασίζεται σε έναν χονδροειδή εθνοτικό εθνικισμό που φαντασιώνεται μια καθαρή εθνική ταυτότητα – μια κληρονομιά των εθνικιστικών στερεοτύπων που διαδόθηκαν υπό τον πρώτο Παχλαβί βασιλιά, τον Ρεζά Σαχ.

Υπό αυτή την έννοια, η κοσμοθεωρία τους συμπίπτει απόλυτα με εκείνη του σιωνιστικού αποικιοκρατικού κινήματος και της ισραηλινής ακροδεξιάς, που επίσης εστιάζουν στη βιοπολιτική του δημογραφικού ελέγχου και της εθνοτικής-φυλετικής ομοιογένειας. Αυτό εξηγεί γιατί η προεπαναστατική σημαία με το λιοντάρι και τον ήλιο έχει γίνει σταθερό στοιχείο στις αντιδιαδηλώσεις κατά των συγκεντρώσεων αλληλεγγύης προς τους Παλαιστινίους –ακόμη και όταν οι ίδιοι οι διαδηλωτές δεν αναφέρουν καθόλου το Ιράν– και γιατί οι ακροδεξιοί Ιρανοαμερικανοί αυτόκλητοι τιμωροί [vigilantes] συγκαταλέγονται μεταξύ εκείνων που επιτέθηκαν βίαια στους φοιτητές που διαδήλωναν κατά της γενοκτονίας στα πανεπιστήμια των ΗΠΑ το 2024. Η συνέργεια μεταξύ αυτών των κινημάτων δεν πηγάζει απλώς από το κοινό αντι-ισλαμικό συναίσθημα, πόσο μάλλον από την ανησυχία για το ενδεχόμενο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Πρόκειται για μια πολιτική ευθυγράμμιση με μια θεμελιωδώς εθνοτική-εθνικιστικήοπτική της περιφερειακής τάξης, η οποία λειτουργεί βολικά ως πρόθυμος υπεργολάβος της αμερικανικής δύναμης και της προβολής της σε ολόκληρη την περιοχή.

Αυτή η σύγκλιση έχει δημιουργήσει γόνιμο έδαφος για την προπαγανδιστική μηχανή της ισραηλινής χασμπαρά. Οι μοναρχικοί ινφλουένσερς και οι προσωπικότητες των μέσων ενημέρωσης επαναλαμβάνουν συχνά τα ισραηλινά επιχειρήματα, παρουσιάζοντας το Ιράν ως την κύρια απειλή για την ειρήνη στην περιοχή και ακόμη και στον κόσμο, ενώ η γενοκτονική εκστρατεία του Ισραήλ εναντίον των Παλαιστινίων και οι συνεχείς βομβαρδισμοί του Λιβάνου, της Συρίας και της Υεμένης συνεχίζονται αμείωτοι. Σε αντάλλαγμα, οι ισραηλινοί πολιτικοί ικανοποιούν τις αυταπάτες των μοναρχικών για μελλοντική επιρροή.

Ωστόσο, η πιο πρόσφατη ισραηλινή επιθετικότητα έχει αποκαλύψει την ευθραυστότητα αυτής της συμμαχίας. Μεταξύ των Ιρανών, συμπεριλαμβανομένων πολλών που είναι βαθιά απογοητευμένοι από την Ισλαμική Δημοκρατία, οι αεροπορικές επιδρομές θεωρήθηκαν σε μεγάλο βαθμό όχι ως χτυπήματα κατά του καθεστώτος, αλλά ως επίθεση κατά της χώρας, των πολιτών της και της εδαφικής της ακεραιότητας. Οι ειδικοί για το Ιράν έχουν επισημάνει το φαινόμενο της «συγκέντρωσης γύρω από τη σημαία» που προκάλεσαν οι βομβαρδισμοί στους Ιρανούς. Αυτό το φαινόμενο θα μπορούσε να κατανοηθεί καλύτερα ως φαινόμενο «συγκέντρωσης γύρω από την πατρίδα». Ακόμη και οι σθεναροί επικριτές της Ισλαμικής Δημοκρατίας κατανοούν τη διαφορά μεταξύ της αντίθεσης στο καθεστώς και της υποστήριξης της ξένης επιθετικότητας από εκείνους που επιθυμούν να διαμελίσουν τη χώρα ή να καταστρέψουν την ίδια την ικανότητά της να λειτουργεί ως αποτελεσματικό κράτος με όλα όσα αυτό συνεπάγεται. Η ιδέα ότι οι ισραηλινές βόμβες θα μπορούσαν να φέρουν τη δημοκρατία στο Ιράν δεν είναι μόνο φανταστική, αλλά και βαθιά προσβλητική για όσους αγωνίζονται στη χώρα εδώ και δεκαετίες για ένα καλύτερο μέλλον ενάντια στο κύμα των κυρώσεων, του πολέμου και της πολιτικής καταπίεσης.

Η αλήθεια είναι ότι το μοναρχικό σχέδιο είναι δειλό και κενό, και αυτό ισχύει εδώ και αρκετό καιρό. Δεν κατάφερε να προσελκύσει τους νέους σε μεγάλους αριθμούς, δεν κατάφερε να δημιουργήσει συνασπισμούς που να ξεπερνούν τις εθνοτικές, θρησκευτικές, ταξικές και πολιτικές διαχωριστικές γραμμές του Ιράν, και δεν κατάφερε να παρουσιάσει κανένα ίχνος αξιόπιστου πολιτικού προγράμματος. Ο ηγέτης του επιλέγεται με βάση την καταγωγή του, όχι με βάση τα δικά του επιτεύγματα, πόσο μάλλον με βάση δημοκρατικές διαβουλεύσεις. Οι περισσότεροι από τους διάσημους υποστηρικτές του βρίσκονται εκτός Ιράν εδώ και χρόνια, ακόμα και δεκαετίες, και ως εκ τούτου δεν έχουν ουσιαστικούς δεσμούς με τη σύγχρονη ιρανική κοινωνία των πολιτών. Η εσωτερική του κουλτούρα χαρακτηρίζεται από παράνοια, μισογυνισμό και αυταρχισμό, με τους υποστηρικτές του να καταφεύγουν σε απειλές βιασμού και θανάτου εναντίον οποιουδήποτε, συμπεριλαμβανομένων δημοσιογράφων και ακαδημαϊκών, με τους οποίους διαφωνούν. Δεν διαθέτει συνεκτική κοινωνική βάση και εξαρτάται από έναν χώρο μέσων ενημέρωσης και έναν στρατό διαδικτυακών bot που φαίνεται να χρηματοδοτείται από ξένες δυνάμεις με δικές τους ατζέντες. Ο ισχυρισμός του για νομιμότητα βασίζεται εξ ολοκλήρου σε μια οπισθοδρομική νοσταλγία για ένα παρελθόν που δεν υπήρξε ποτέ –τουλάχιστον όχι για τη συντριπτική πλειοψηφία των Ιρανών– και σε επιτηδευμένες οριενταλιστικές φαντασιώσεις για ένα εξιδανικευμένο Ιράν «πριν από τους μουλάδες». Ο Ρεζά Παχλαβί είναι πάνω απ’ όλα ένα άβαταρ αυτών των μυριάδων αποτυχιών.

Αν το Ιράν θέλει να έχει ένα δημοκρατικό και κυρίαρχο μέλλον, αυτό δεν θα προέλθει από τη νοσταλγία για τη μοναρχία ή από την ισραηλινή και αμερικανική στρατιωτική επέμβαση. Θα προέλθει από τη σκληρή δουλειά του συλλογικού πολιτικού αγώνα, που διαμορφώνεται από όσους ζουν στο Ιράν και είναι πρόθυμοι να αγωνιστούν για ένα καλύτερο μέλλον χωρίς να πουλήσουν την αξιοπρέπεια της χώρας τους. Δεν υπάρχει σύντομος δρόμος προς την απελευθέρωση μέσω πολεμικών αεροσκαφών ή σκονισμένων βασιλικών τίτλων. Με τις ισραηλινές βόμβες να πέφτουν σε όλο το Ιράν και την παράνομη στρατιωτική επίθεση της κυβέρνησης Τραμπ κατά του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, ένα πραγματικά ελεύθερο και ακμάζον Ιράν φαίνεται πιο μακρινό από ποτέ. Μόνο με τον τερματισμό της αυθαίρετης στρατιωτικής επιθετικότητας θα δοθεί στους Ιρανούς η δυνατότητα να προσπαθήσουν να χτίσουν κάποτε το δικό τους μέλλον.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Golnar Nikpour, Eskandar Sadeghi-Boroujerdi, “The Failson and the Flag”, Jacobin, 23 Ιουνίου 2025, https://jacobin.com/2025/06/reza-pahlavi-iran-israel-intervention.

Η Golnar Nikpour είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια ιστορίας στο Μπάρτμοθ Κόλετζ. Είναι συγγραφέας του βιβλίου, The Incarcerated Modern: Prisons and Public Life in Iran.

Ο Eskandar Sadeghi-Boroujerdi είναι ανώτερος λέκτορας (αναπληρωτής καθηγητής) σύγχρονης ιστορίας της Μέσης Ανατολής στο Πανεπιστήμιο του Γιορκ. Είναι συγγραφέας του βιβλίου Revolution and Its Discontents: Political Thought and Reform in Iran.