Steve Jones
Η «Ρόζα Λούξεμπουργκ» της Μαργκαρέτε φον Τρότα
Αυτή η ταινία ξεκίνησε ως έργο του Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ. Μετά τον πρόωρο θάνατό του, όμως, το έργο πέρασε στη φον Τρότα. Παρά τις επιφυλάξεις της ότι δεν ήταν αρκετά έμπειρη για να χειριστεί ένα τόσο σημαντικό θέμα, η σκηνοθέτρια αποφάσισε να το αναλάβει.
Η φον Τρότα εγκατέλειψε το σενάριο που επρόκειτο να χρησιμοποιήσει ο Φασμπίντερ, υποστηρίζοντας ότι ήταν «πολύ μελοδραματικό». Αντ’ αυτού ετοίμασε το δικό της, βασισμένο σε πολυετή έρευνα. Αυτό φαίνεται στην τελική ταινία, όπου κάθε λεπτομέρεια βασίζεται σε γεγονότα. Για παράδειγμα, υπάρχει μια σκηνή όπου η Λούξεμπουργκ τρώει ένα μοναχικό δείπνο με τη γάτα της στο τραπέζι. Αυτή η σκηνή βασίζεται σε πληροφορίες που δόθηκαν σε μια συνέντευξη που πήρε η φον Τρότα από ένα άτομο που είχε πραγματικά συναντήσει και γνωρίσει τη Ρόζα Λούξεμπουργκ.
Η ταινία της φον Τρότα έχει ως στόχο να δείξει όχι μόνο το πρόσωπο της Λούξεμπουργκ, ιδίως όσον αφορά τη θυελλώδη προσωπική της σχέση με τον Λέο Γόγκισες, αλλά και την πολιτική της Ρόζας και το γιατί η υπόθεση της σοσιαλιστικής επανάστασης είχε τόση σημασία γι’ αυτήν.
Η Μπάρμπαρα Σουκόβα δεν μοιάζει ιδιαίτερα με τη Ρόζα Λούξεμπουργκ. Κάνει όμως εξαιρετική δουλειά στο να αποτυπώσει το πνεύμα της, δείχνοντας τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία της. Μπορούμε να δούμε πώς τα χρόνια του αγώνα και της θυσίας την επιβαρύνουν σιγά σιγά σωματικά. Στις μεταγενέστερες σκηνές, η Σούκοβα εισάγει μια πολύ ελαφριά χωλότητα, σχεδόν απαρατήρητη, για να το υπογραμμίσει αυτό.
Ο αγώνας
Τα πρώτα δύο τρίτα της ταινίας διαδραματίζονται στις σκληρές χειμωνιάτικες συνθήκες μιας γερμανικής φυλακής. Εκεί η Λούξεμπουργκ φυλακίστηκε από τις αρχές λόγω της αντίθεσής της στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Από εδώ μεταφερόμαστε σε διάφορα περιστατικά της ζωής της μέχρι εκείνο το σημείο. Σε αυτά περιλαμβάνονται η προηγούμενη φυλάκισή της από τις πολωνικές αρχές και η δράση της στη γερμανική Σοσιαλδημοκρατία (SDP). Αν και Πολωνή, κατανόησε την ανάγκη να συμμετάσχει σε αυτό που ήταν τότε το μεγαλύτερο και ισχυρότερο κόμμα της εργατικής τάξης στην Ευρώπη.
Για να εκτιμήσει κανείς πλήρως την ταινία, βοηθάει να γνωρίζει λίγα πράγματα για την πολιτική ιστορία της εποχής, προκειμένου να παρακολουθήσει σωστά τις διάφορες συζητήσεις και τους αγώνες που απεικονίζονται. Παρ’ όλα αυτά, η ταινία κάνει ό,τι μπορεί για να προσπαθήσει να τα εξηγήσει αυτά, παρά το γεγονός ότι διαθέτει μόνο δύο ώρες για να το κάνει.
Έχουμε, για παράδειγμα, τη σκηνή ενός παράξενου πρωτοχρονιάτικου χορού που διοργάνωσε το SDP το 1900, όπου παρουσιάζεται η συζήτηση της Λούξεμπουργκ με τον Έντουαρντ Μπερνστάιν, ο οποίος ήθελε να απομακρύνει το κόμμα από τον μαρξισμό. Βλέπουμε επίσης την πρώιμη συνεργασία της με τον Καρλ Κάουτσκι, καθώς και το σημείο όπου έρχεται σε ρήξη μαζί του πολιτικά, αν και διατηρεί στενή φιλία με τη σύζυγό του.
Μεταρρύθμιση εναντίον Επανάστασης
Σαν ένα νήμα που διατρέχει την ταινία φαίνεται η αυξανόμενη ανησυχία και ο θυμός της για την παθητικότητα και τον ρεφορμισμό της ηγεσίας του SDP, την αποτυχία της να διδαχθεί από τη Ρωσική Επανάσταση του 1905 και την αντίδρασή της στις νέες μεθόδους.
Κάποια στιγμή, κατά τη διάρκεια ενός δείπνου με ηγετικά στελέχη του SDP, κάνει πρόποση «στην επανάσταση!», με αποτέλεσμα ένας από τους καλεσμένους να πνιγεί με το κρασί του από τον τρόμο. Αργότερα, ο ηγέτης του SDP Έμπερτ σχολιάζει στη Λούξεμπουργκ ότι κάποια στιγμή μπορεί να καταλήξουν στις αντίθετες πλευρές των οδοφραγμάτων, με ό,τι αυτό μπορεί να συνεπάγεται. Το πραγματικό νόημα γίνεται πλήρως σαφές μόνο στο τέλος της ταινίας.
Καθώς η ταινία εξελίσσεται, η Λούξεμπουργκ ανησυχεί όλο και περισσότερο για την άνοδο του γερμανικού μιλιταρισμού και την αυξανόμενη απειλή πολέμου. Μιλάει σε δημόσιες συγκεντρώσεις και στο συνέδριο «Πόλεμος κατά του πολέμου», όπου ο Ζαν Ζωρές επαινεί τη στάση της.
Οι φόβοι της για τον πολιτικό εκφυλισμό του SDP επαληθεύονται το 1914. Όρθιος έξω από το γερμανικό Ράιχσταγκ, ο Καρλ Λίμπκνεχτ (η άλλη πρωταγωνιστική φωνή του SDP κατά του πολέμου) ενημερώνει τη Λούξεμπουργκ για τη συνθηκολόγηση της ηγεσίας με τον εθνικό σοβινισμό, ψηφίζοντας υπέρ των πολεμικών πιστώσεων.
Μαζί με τη στενή φίλη της Ρόζα, Κλάρα Ζέτκιν, αρχίζουν να συζητούν το ζήτημα της δημιουργίας μιας νέας ομάδας: των Σπαρτακιστών.
Πολιτική κρατούμενη
Φυσικά, το αντιπολεμικό κίνημα γίνεται σύντομα αντικείμενο καταστολής από τις αρχές, με τους ηγέτες του να συλλαμβάνονται ή να επιστρατεύονται στις ένοπλες δυνάμεις. Στη φυλακή, αν και η Ρόζα Λούξεμπουργκ επιτρέπεται να έχει βιβλία, επιστολές και περιστασιακές επισκέψεις, συνήθως κρατείται στην απομόνωση για να μην «διαφθείρει» τους άλλους κρατούμενους.
Το 1918 επέρχεται η κατάρρευση του παλαιού καθεστώτος του Κάιζερ, το τέλος του πολέμου και η ανάληψη της εξουσίας από μια νέα κυβέρνηση με επικεφαλής το SDP.
Ωστόσο, η Ρόζα δεν αποφυλακίζεται μαζί με τους άλλους πολιτικούς κρατούμενους και υποψιάζεται ότι η ηγεσία του SDP προσπαθεί να την εμποδίσει να παρέμβει στους αγώνες που εκτυλίσσονται. Χρειάζονται τρεις εβδομάδες για να καταφέρει να αναγκάσει τις αρχές της φυλακής να την αφήσουν να βγει.
Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα
Η τελευταία ενότητα της ταινίας ασχολείται με τα γεγονότα της αποτυχημένης Γερμανικής Επανάστασης και την εξέγερση των εργατών στο Βερολίνο. Αυτό το μέρος της ταινίας φαίνεται βιαστικό, δείχνοντας τα όρια του προϋπολογισμού μέσα στα οποία δούλευε ο φον Τρότα. Κατά κύριο λόγο, χρησιμοποιούνται μόνο παλιά πλάνα από ειδησεογραφικά φιλμ για να δείξουν τη σύγκρουση στους δρόμους.
Η Λούξεμπουργκ φαίνεται να διαφωνεί με τον Καρλ Λίμπκνεχτ για το αν η δράση του Βερολίνου τον Ιανουάριο του 1919 είναι πρόωρη και συνεπώς καταδικασμένη σε αποτυχία ή όχι. Του επιτίθεται επειδή προχώρησε χωρίς κατάλληλη συζήτηση.
Ωστόσο, αντί να φύγει όταν η εξέγερση αποτυγχάνει, επιλέγει να μείνει με τον Λίμπκνεχτ στο Βερολίνο για να συνεχίσει τον πολιτικό αγώνα. Και οι δύο συλλαμβάνονται από τα ακροδεξιά Freikorps και, όπως γνωρίζουμε, δολοφονούνται γρήγορα. Η τελευταία σκηνή δείχνει τους στρατιώτες να πετούν το πτώμα της Ρόζας στο κανάλι, απ’ όπου θα ανασυρθεί μερικούς μήνες αργότερα.
Η μόνη αποτυχία της ταινίας είναι ότι δεν υπογραμμίζει αρκετά ξεκάθαρα τον προδοτικό ρόλο που έπαιξε η ηγεσία του SDP σε αυτή τη δολοφονία. Η πρόβλεψη του Έμπερτ ήταν πάρα πολύ αληθινή.
Πριν συλληφθούν και οι δύο, βλέπουμε τη Ρόζα να διαβάζει στον Καρλ τις τελευταίες λέξεις του άρθρου της που θα αποδεικνυόταν το τελευταίο της. Απευθυνόμενη στις φαινομενικά νικηφόρες δυνάμεις της αντίδρασης λέει:
«Αύριο η επανάσταση θα υψωθεί ξανά και βροντώντας τα όπλα της με τις σάλπιγγες να αντηχούν θα αναγγείλει προκαλώντας σας τρόμο: Ήμουν, είμαι, θα είμαι!».
Μετάφραση: elaliberta.gr
Steve Jones, “Margarethe von Trotta’s “Rosa Luxemburg”, Socialist Appeal, 20 Φεβρουαρίου 2019, https://socialist.net/review-margarethe-von-trotta-s-rosa-luxemburg/.
