Ο Αντρέου Νιν στο συνέδριο της Ισπανικής Κομμουνιστικής Αριστεράς (ICE / Izquierda Comunista Española), 1932

Andy Durgan

Ο μαρξισμός του Αντρέου Νιν και τα μεγάλα ζητήματα της ισπανικής και καταλανικής πολιτικής

Ο Αντρέου Νιν, ηγέτης του POUM, δολοφονήθηκε από πράκτορες του Στάλιν κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Η κληρονομιά του Νιν έχει σχέση με ζητήματα που εξακολουθούν να είναι επίκαιρα σήμερα, από το δικαίωμα της Καταλονίας στην αυτοδιάθεση μέχρι τον κίνδυνο της ακροδεξιάς.

Ο Αντρέου Νιν ήταν ο ηγέτης του Partido Obrero de Unificación Marxista (Εργατικό Κόμμα Μαρξιστικής Ενότητας ή POUM) κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Ο Νιν δολοφονήθηκε από σταλινικούς πράκτορες τον Ιούνιο του 1937 στο πλαίσιο μιας ευρύτερης εκστρατείας καταστολής του POUM, την οποία κατέγραψε ο Τζορτζ Όργουελ στο βιβλίο του Προσκύνημα στην Καταλονία^[1]. Υπάρχει μια πλάκα προς τιμήν του Νιν στην κεντρική λεωφόρο της Βαρκελώνης, τη Ράμπλα, κοντά στο σημείο όπου απήχθη σε ηλικία σαράντα πέντε ετών.

Η συμβολή του Νιν στη μαρξιστική σκέψη δεν είναι τόσο ευρέως γνωστή όσο οι συνθήκες του θανάτου του. Πρέπει να αξιολογήσουμε αυτή τη συμβολή σε σχέση με το γενικά φτωχό τοπίο του ισπανικού μαρξισμού στη δεκαετία του 1930. Όπως υποστήριξε ο βιογράφος του Νιν, ο Pelai Pagès, διακρίθηκε επανεξετάζοντας τα πολιτικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν η Ισπανία και η Καταλονία «μέσα από το πρίσμα ενός κριτικού μαρξισμού, βασίζοντας την ανάλυσή του στις σύγχρονες διεθνείς εμπειρίες και συζητήσεις»^[2].

Πολλά από τα ερωτήματα που έθεσε ο Νιν, από τον κίνδυνο του φασισμού μέχρι την αυτοδιάθεση των εθνικών μειονοτήτων, εξακολουθούν να βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό στην πολιτική ατζέντα σήμερα. Στην ίδια την Ισπανία, την τελευταία δεκαετία οι ηγέτες του καταλανικού κινήματος ανεξαρτησίας διώχθηκαν ή οδηγήθηκαν στην εξορία από το κράτος, ενώ το ακροδεξιό κόμμα Vox έγινε κυβερνητικός εταίρος των συστημικών συντηρητικών. Αυτό το άρθρο θα εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο ο Νιν προσέγγισε αυτά τα ζητήματα στο πλαίσιο της εποχής του.

Πολιτική μαθητεία

Ο Νιν άρχισε να δραστηριοποιείται πολιτικά σε ηλικία δεκαεννέα ετών το 1911, όταν εντάχθηκε σε μια καταλανική δημοκρατική οργάνωση, την Unió Federal Nacionalista Republicana^[3]. Καθώς τον απασχολούσαν όλο και περισσότερο τα κοινωνικά ζητήματα, έγινε μέλος του Ισπανικού Σοσιαλιστικού Κόμματος (PSOE) δύο χρόνια αργότερα. Έχοντας απογοητευτεί από τον ισπανικό συγκεντρωτισμό και την πολιτική μετριοπάθεια του PSOE, και επηρεασμένος από τα επαναστατικά γεγονότα στη Ρωσία, εντάχθηκε στην αναρχοσυνδικαλιστική Confederación Nacional del Trabajo (CNT) του συνδικαλιστικού κινήματος το 1919, όπου διετέλεσε για λίγο γενικός γραμματέας.

Ως ένας από τους ηγέτες της φιλομπολσεβίκικης μειοψηφίας μέσα στην CNT, ο Νιν ταξίδεψε στη Μόσχα τον Ιούλιο του 1921 για να συμμετάσχει στο Τρίτο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς και στην ίδρυση της Κόκκινης Διεθνούς των Εργατικών Συνδικάτων (RILU / Red International of Labour Unions [Προφιντέρν]). Μη μπορώντας να επιστρέψει στην Ισπανία, παρέμεινε στη Μόσχα, έγινε βοηθός γενικός γραμματέας της Προφιντέρν και μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ).

Το 1923, ο Νιν συντάχθηκε με τον Λέον Τρότσκι στον αγώνα εντός του ΚΚΣΕ (αν και ποτέ δεν εργάστηκε ως γραμματέας του Τρότσκι, όπως συχνά υποστηρίζεται). Το 1928, ως μέλος της ηττημένης Αριστερής Αντιπολίτευσης του Τρότσκι, ο Νιν βρέθηκε να απομακρύνεται από όλες τις θέσεις πολιτικής ευθύνης. Επέζησε στη Μόσχα για τα επόμενα δύο χρόνια δουλεύοντας ως μεταφραστής Ρώσων μυθιστοριογράφων όπως ο Λέων Τολστόι και ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι στα καταλανικά.

Αφού επέστρεψε στη Βαρκελώνη, ο Νιν υπήρξε ηγετικό μέλος της ισπανικής τροτσκιστικής οργάνωσης Izquierda Comunista de España. Το 1935, η ομάδα του συγχωνεύτηκε με το Μπλοκ Εργατών και Αγροτών για να σχηματίσουν το POUM. Όταν άρχισε ο εμφύλιος πόλεμος τον Ιούλιο του 1936, ο ηγέτης του POUM Χοακίν Μαουρίν παγιδεύτηκε σε εχθρικό έδαφος. Ο Νιν έγινε ο κύριος εκπρόσωπος του κόμματος μέχρι τη δολοφονία του έντεκα μήνες αργότερα.

Αναρχισμός, συνδικαλισμός και εργατική ενότητα

Ως ηγέτης της Προφιντέρν, ο Νιν έγραψε και μίλησε εκτενώς για τα προβλήματα που αντιμετώπιζε το διεθνές συνδικαλιστικό κίνημα. Μόλις πέρασε το επαναστατικό κύμα των αρχών της δεκαετίας του 1920, ο Νιν ανησυχούσε για τους κινδύνους που εγκυμονούσε ο σχηματισμός μικρών «κόκκινων συνδικάτων» από κομμουνιστές και η απομόνωσή τους από τη μάζα των εργαζομένων στα σοσιαλδημοκρατικά ή ακόμη και στα χριστιανικά συνδικάτα. Για τον Νιν και τη Προφιντέρν, έπρεπε να γίνεται ξεκάθαρο ότι οι ρεφορμιστές ηγέτες ήταν αυτοί που διαιρούσαν το συνδικαλιστικό κίνημα και όχι οι κομμουνιστές.

Ο Γιόζεφ Στάλιν, μετά τη νίκη του επί των μπολσεβίκων αντιπάλων του, κατεύθυνε το κομμουνιστικό κίνημα σε μια υπεραριστερή στροφή, γνωστή ως Τρίτη Περίοδος, η οποία τερμάτισε τον προσανατολισμό που υποστήριζε ο Νιν. Τα διδάγματα που πήρε ο Νιν κατά τα πρώτα χρόνια της Προφιντέρν τροφοδότησαν τα μετέπειτα γραπτά του για το συνδικαλιστικό ζήτημα, τα οποία συνόψισε στο Las organizaciones obreras internacionales (1933).

Τον Σεπτέμβριο του 1930, ο Νιν επέστρεψε στην Καταλονία, η οποία ήταν μακράν το σημαντικότερο βιομηχανικό κέντρο της Ισπανίας εκείνη την εποχή. Στο συνδικαλιστικό κίνημα κυριαρχούσε η CNT. Ο Νιν ήταν ένας από τους λίγους μαρξιστές που προσπάθησαν να εξηγήσουν την επιρροή των αναρχοσυνδικαλιστών.

Η οικονομική άνθηση που προέκυψε από την προνομιακή θέση της Καταλονίας κατά τη διάρκεια του A΄ Παγκοσμίου Πολέμου είχε οδηγήσει σε μαζική μετανάστευση από την ύπαιθρο στη Βαρκελώνη. Αυτοί οι πολιτικά άπειροι αλλά ριζοσπαστικοποιημένοι μετανάστες αποτέλεσαν σημαντικό μέρος της μαζικής αύξησης των μελών της CNT κατά τα μεταπολεμικά χρόνια. Οι ιστορικοί συχνά αναφέρουν αυτή την εισροή ως βασικό παράγοντα πίσω από την υποστήριξη των αναρχικών ιδεών και μεθόδων.

Ο Νιν, ωστόσο, έδωσε μεγαλύτερη σημασία στην ιδιαίτερη και σχετικά καθυστερημένη οικονομική δομή της Καταλονίας. Στην τοπική μεταποίηση επικρατούσε η κλωστοϋφαντουργία, στην οποία κυριαρχούσαν τα μικρά εργαστήρια και εργοστάσια. Ακολουθώντας τον Μαρξ, ο Νιν σημείωσε ότι ο αναρχισμός είχε μεγαλύτερη επιτυχία στις λιγότερο βιομηχανοποιημένες χώρες. Επέμενε ότι ήταν λάθος να εξηγείται η επιτυχία του με όρους εθνικών ή ψυχολογικών χαρακτηριστικών.

Για τον Νιν, η διπλή απουσία μιας σοσιαλιστικής πολιτικής εναλλακτικής λύσης και μεγάλων χώρων εργασίας είχε διαιωνίσει την επιρροή των μικροαστικών, ατομικιστικών ιδεών. Προέβλεψε ότι αυτός ο ατομικισμός θα εξαφανιζόταν με τη δημιουργία της βιομηχανίας μεγάλης κλίμακας και μιας εργατικής τάξης που θα εκπαιδεύονταν στο πνεύμα της συνεργασίας και της πειθαρχίας από τις σύγχρονες εργοστασιακές συνθήκες. Όπως επεσήμανε ο Νιν, ο αναρχισμός είχε ελάχιστη υποστήριξη σε μέρη όπου επικρατούσε βαριά βιομηχανία και μεγάλες συγκεντρώσεις εργατών, όπως η βασκική περιοχή της Βισκάγια, ή σε χώρες όπως η Γερμανία, η Βρετανία ή οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο Λένιν είχε υποστηρίξει ότι η δημοτικότητα του αναρχισμού ήταν συχνά μια τιμωρία για τις «οπορτουνιστικές αμαρτίες» του εργατικού κινήματος. Στην Καταλονία, σύμφωνα με τον Νιν, οι Σοσιαλιστές ήταν ένοχοι για τέτοιες αμαρτίες. Είχαν εγκαταλείψει την περιοχή στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα για να εγκαταστήσουν την έδρα τους στη Μαδρίτη, το γραφειοκρατικό κέντρο της Ισπανίας, μακριά από τα μεγάλα προλεταριακά κέντρα της βορειοανατολικής χώρας.

Τα συνδικαλιστικά κείμενα του Νιν κατά την περίοδο πριν από τον εμφύλιο πόλεμο συνέχισαν να τονίζουν την ανάγκη για ενότητα και ότι οι επαναστάτες δεν πρέπει να απομονώνονται. Είχε να αντιμετωπίσει το μεγάλο χάσμα του ισπανικού εργατικού κινήματος μεταξύ της CNT και της σοσιαλιστικής ομοσπονδίας Unión General de Trabajadores (UGT). Η υπεράσπιση της ενότητας στο εσωτερικό των συνδικάτων ήταν ιδιαίτερα προβληματική στην Καταλονία, δεδομένης της σχεδόν ηγεμονίας των αναρχοσυνδικαλιστών, οι οποίοι είχαν εξοστρακίσει τους μαρξιστές από τις τάξεις τους.

Το POUM απάντησε σε αυτόν τον αποκλεισμό σχηματίζοντας την Federación Obrera de Unidad Sindical, με τον Νιν ως γενικό γραμματέα της, ως το πρώτο βήμα προς μια ευρύτερη ενότητα που περιλάμβανε όλες τις τάσεις. Η συνδικαλιστική οργάνωση, σύμφωνα με τον Νιν, «δεν μπορεί, δεν πρέπει να είναι, μια οργάνωση βασισμένη σε μια τάση, μια σεχταριστική οργάνωση. Αυτό θα ματαίωνε τον κύριο στόχο της, που είναι να φέρει κοντά όλους τους εργάτες, ανεξάρτητα από τις ιδέες τους, για να υπερασπιστούν τα συμφέροντα ολόκληρης της τάξης».

Κατανόηση του φασισμού

Ο Νιν ήταν μία από τις πολλές ηγετικές φυσιογνωμίες του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος που προσπάθησαν να αναλύσουν αυτό που ονόμασε «εντελώς νέο φαινόμενο» του φασισμού. Αφού επισκέφθηκε την Ιταλία τον Ιανουάριο του 1924, ο Νιν έγραφε τακτικά για τη φασιστική απειλή στον Τύπο της Προφιντέρν και της Κομιντέρν.

Αργότερα εξέθεσε την ανάλυσή του με μεγαλύτερη σαφήνεια στο Las dictaduras de nuestro tiempo^[4]. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1930 ως απάντηση στον Francesc Cambó, ηγέτη του καταλανικού αστικού εθνικιστικού κόμματος Lliga. Το ίδιο το βιβλίο του Cambó, Les dictadures, είχε υποστηρίξει ότι η ιταλική και η σοβιετική δικτατορία ήταν στην ουσία το ίδιο.

Ο Νιν περιέγραψε πέντε λόγους για τον θρίαμβο του φασισμού στην Ιταλία: την αποθράσυνση που προκάλεσε ο πόλεμος, την ανάγκη των καπιταλιστών να εδραιώσουν την κυριαρχία τους με δικτατορικές μεθόδους, την απειλή της προλεταριακής επανάστασης και την ήττα της, την ύπαρξη μιας μεγάλης μάζας στοιχείων ταξικά ξεπεσμένων και την απογοήτευση της μικροαστικής τάξης από τη δημοκρατία. Το τελευταίο σημείο είχε ιδιαίτερη σημασία κατά τη σύγκριση του φασισμού με άλλα αντιδραστικά κινήματα.

Στην Ιταλία, υποστήριξε, δεν ήταν δύσκολο για τον φασισμό να «αποκτήσει μαζική υποστήριξη μεταξύ των μικροαστών, μιας τάξης που πάντα αμφιταλαντευόταν μεταξύ του καπιταλισμού και του προλεταριάτου», σε μια κατάσταση πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής κρίσης. Τα μέλη αυτής της τάξης ήταν «περισσότερο ή λιγότερο ικανοποιημένα με το καπιταλιστικό καθεστώς» πριν από το 1914, αλλά στη συνέχεια στράφηκαν προς τους Ιταλούς σοσιαλιστές καθώς έχασαν την εμπιστοσύνη τους στην αστική τάξη. Ωστόσο, η αποτυχία των σοσιαλιστών να καταλάβουν την εξουσία «έσπρωξε τις μικροαστικές μάζες προς τον φασισμό». Αυτή ήταν μια νέα πολιτική δύναμη που παρουσιάστηκε ως «εκπρόσωπος των συμφερόντων ολόκληρου του έθνους», ενώ χρησιμοποιούσε αυτές τις μάζες ως «τροφή για τα κανόνια της αντεπανάστασης».

Κατά τη διάρκεια των προεμφυλιακών χρόνων, βασιζόμενος στα γραπτά του Τρότσκι, ο Νιν ήταν σχεδόν ο μόνος που συνέκρινε την κατάσταση στην Ισπανία με εκείνη της Γερμανίας. Την άνοιξη του 1933, υποστήριξε ότι ενώ ο φασισμός μπορεί να μην αποτελούσε άμεσο κίνδυνο στην Ισπανία, θα ήταν «έγκλημα» για το εργατικό κίνημα να μην προετοιμαστεί για την αντιμετώπιση αυτού που θα μπορούσε σύντομα να αποτελέσει πραγματική απειλή. Όπως και στη Γερμανία, οι φιλελεύθερες και δεξιές κυβερνήσεις είχαν προετοιμάσει το έδαφος για την ακροδεξιά με τις κατασταλτικές πολιτικές τους και τη συνεχιζόμενη παρουσία «βασικών αντιδραστικών» στην κρατική μηχανή.

Για τον Νιν, η γερμανική περίπτωση ήταν «ένα επιστημονικό παράδειγμα του πώς δεν πρέπει να προχωρήσουμε» μπροστά σε μια φασιστική απειλή. Την εποχή που έγραφε, το Ισπανικό Κομμουνιστικό Κόμμα (PCE) εξακολουθούσε να ακολουθεί την ίδια καταστροφική γραμμή με τους Γερμανούς κομμουνιστές στα τελευταία χρόνια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Έβλεπε τους σοσιαλιστές και τους αναρχοσυνδικαλιστές –που χαρακτηρίζονταν «σοσιαλφασίστες» και «αναρχοφασίστες» αντίστοιχα– ως το κύριο εμπόδιο για την επανάσταση της εργατικής τάξης.

Ωστόσο, δεν ήταν μόνο οι σταλινικοί που παρερμήνευσαν και υποτίμησαν τον φασιστικό κίνδυνο. Ο Νιν επέκρινε επίσης τους αναρχικούς που αντιλαμβάνονταν «όλες ανεξαιρέτως τις κυβερνήσεις» ως «φασιστικές», από την Ιταλία του Μουσολίνι μέχρι την ΕΣΣΔ και την Ισπανική Δημοκρατία.

Ο Νιν συμφωνούσε με τον Τρότσκι ότι ο παράγοντας που έλειπε στην Ιταλία και τη Γερμανία ήταν ένα εργατικό ενιαίο μέτωπο βασισμένο σε «ένα πρόγραμμα αγώνα» που θα ήταν «αποδεκτό από τους εργάτες των οργανώσεων όλων των τάσεων». Η αντίσταση στο φασισμό, υποστήριξε, «θα μπορούσε εύκολα να γίνει ένας επαναστατικός αγώνας για την εξουσία, υποστηριζόμενος από τις μεγάλες αγροτικές μάζες, απογοητευμένες από την αγροτική μεταρρύθμιση». Οι μικροαστοί, «εντυπωσιασμένοι από τη δύναμη του εργατικού μετώπου, θα προσχωρούσαν σε αυτό ή θα ουδετεροποιούνταν και ο φασισμός θα στερούνταν την ουσιαστική του βάση».

Έτσι, θεώρησε ότι η ίδρυση της Συμμαχίας των Εργαζομένων κατά του Φασισμού τον Δεκέμβριο του 1933 ήταν «ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα στο διεθνές εργατικό κίνημα» κατά την τελευταία δεκαετία. Αυτό το ενιαίο μέτωπο περιελάμβανε όλες τις οργανώσεις της εργατικής τάξης με εξαίρεση την CNT (εκτός από τα μέλη της στην Αστούρια) και τους σταλινικούς. Η Συμμαχία αντιτάχθηκε στην είσοδο της ακροδεξιάς στην ισπανική κυβέρνηση με μια επαναστατική γενική απεργία τον Οκτώβριο του 1934, η οποία αποτέλεσε ένα από τα βασικά γεγονότα της περιόδου που οδήγησε στον εμφύλιο πόλεμο. Δυστυχώς, η απεργία υπονομεύτηκε από την αδιαφορία των βασικών εργατικών οργανώσεων.

Στις γενικές εκλογές του Φεβρουαρίου 1936, το Ρεπουμπλικανικό, το Σοσιαλιστικό και το Κομμουνιστικό κόμμα ενώθηκαν για να σχηματίσουν τη συμμαχία του Λαϊκού Μετώπου και κέρδισαν την πλειοψηφία στο κοινοβούλιο. Όπως είχε προβλέψει ο Νιν, η εκλογή μιας ρεφορμιστικής κυβέρνησης έσπρωξε τις ισπανικές άρχουσες τάξεις και τα πιο αντιδραστικά τμήματα της μικροαστικής τάξης μακριά από και από το τελευταίο πρόσχημα υποστήριξης της δημοκρατίας. Επιδίωκαν τώρα να εγκαθιδρύσουν ένα αυταρχικό καθεστώς κατά το πρότυπο εκείνων της Γερμανίας και της Ιταλίας.

Στην Ισπανία, ωστόσο, ήταν ο στρατός που λειτούργησε ως αντεπαναστατική εμπροσθοφυλακή. Ο κυρίαρχος συντηρητισμός τον ενθάρρυνε να το κάνει αυτό, έχοντας απογοητευτεί από την αποτυχία της ρεπουμπλικανικής κυβέρνησης να συντρίψει το εργατικό κίνημα, όπως και οι σχετικά μικρές οργανώσεις της φασιστικής δεξιάς. Η ανάμνηση της αιματηρής καταστολής μετά την απεργία του Οκτωβρίου 1934 ώθησε τις οργανώσεις της εργατικής τάξης να αντισταθούν στη στρατιωτική ανταρσία του Ιουλίου 1936. Ο Νιν επέμενε ότι μόνο η εργατική τάξη μπορούσε να αντιταχθεί στον φασισμό ξεκινώντας την κοινωνική επανάσταση.

Το εθνικό ζήτημα

Καθώς ως νεαρός υπήρξε Καταλανός ρεπουμπλικάνος, ο Νιν απέρριπτε τον αστικό εθνικισμό και υπερασπιζόταν την αρχή του «διεθνισμού μεταξύ των εθνών». Κατά τη διάρκεια της θητείας του ως μέλος του Σοσιαλιστικού Κόμματος, συγκρούστηκε με την ηγεσία του κόμματος στην Καταλονία για τον ισπανικό συγκεντρωτισμό της.

Ο Νιν υποστήριξε ότι το εθνικό κίνημα και ο σοσιαλισμός δεν ήταν ασυμβίβαστα στην περίπτωση της Καταλονίας, καθώς και οι δύο δυνάμεις αντιτάχθηκαν στην αντιδημοκρατική κυβέρνηση της Ισπανίας. Δεν μπορούσε κανείς να αντιτάξει έναν αφηρημένο «διεθνισμό» στις δίκαιες προσδοκίες των καταπιεσμένων λαών – ήταν απαραίτητο να δημιουργηθεί αντίθετα μια «Συνομοσπονδία Ιβηρικών Εθνοτήτων».

Ενώ ζούσε στην ΕΣΣΔ, ο Νιν υιοθέτησε μια μαρξιστική άποψη για το «εθνικό ζήτημα»^[5], η οποία ήταν σε μεγάλο βαθμό επηρεασμένη από τον Λένιν. Τα γραπτά του για το ζήτημα αυτό ολοκληρώθηκαν το 1935 με τη δημοσίευση του Los movimientos de emancipación nacional^[6]. Ο Νιν παρουσίασε μια ιστορική επισκόπηση της μαρξιστικής θέσης για το ζήτημα, προτού καταλήξει με μια λεπτομερή περιγραφή της οργάνωσης της ΕΣΣΔ ως «ένωσης ελεύθερων εθνών».

Ο Νιν παραλλήλισε την Ισπανία με τη ρωσική και την αυστροουγγρική αυτοκρατορία. Καθεμιά από αυτές κυβερνούνταν από μια απολυταρχική, δεσποτική κυβέρνηση που βασιζόταν στην κυριαρχία των ημιφεουδαρχικών στοιχείων, των μεγαλογαιοκτημόνων και της κατεστημένης εκκλησίας, καθολικής ή ορθόδοξης. Στην Ισπανία, αυτός ο συνασπισμός αντιδραστικών συμφερόντων εξαπέλυσε σταυροφορία κατά του καταλανικού εθνικισμού, μετατρέποντας έτσι το εθνικό ζήτημα σε έναν από τους βασικούς παράγοντες της επικείμενης «δημοκρατικής επανάστασης».

Δεδομένου ότι η καταλανική αστική τάξη εγκατέλειψε σύντομα τις προσπάθειες για την απόκτηση μεγαλύτερης περιφερειακής αυτονομίας, ο αγώνας για αυτοδιάθεση πέρασε στα χέρια της μικροαστικής τάξης. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Νιν, η τελευταία δύναμη ήταν ανίκανη να νικήσει το ισπανικό κράτος. Μόνο η εργατική τάξη μπορούσε να ολοκληρώσει αυτό το έργο. Ως «εχθρός κάθε καταπίεσης», η εργατική τάξη «θα αποτύγχανε στο πιο στοιχειώδες καθήκον της αν δεν εξεγείρονταν ενάντια σε μια από τις πιο οξείες μορφές καταπίεσης: την εθνική».

Ο Νιν επέμεινε ότι η υπεράσπιση της εθνικής αυτοδιάθεσης στην Καταλονία δεν σήμαινε ότι το προλεταριάτο έπρεπε να συνταχθεί με την αστική τάξη. Οι κομμουνιστές έπρεπε να καταπολεμήσουν τον εθνικό σοβινισμό σε τοπικό επίπεδο και να θέσουν την ταξική αλληλεγγύη πάνω από τις εθνικές διαφορές. Ο αγώνας για το δικαίωμα των καταπιεσμένων λαών στην ανεξαρτησία δεν σήμαινε τη διαίρεση της εργατικής τάξης σε διαφορετικές εθνικές ομάδες: στην πραγματικότητα, υποστήριξε, θα οδηγούσε σε «στενότερη ενότητα» μεταξύ των εργαζομένων διαφορετικών εθνικοτήτων.

Η εξέγερση κατά της ακροδεξιάς κυβέρνησης της Μαδρίτης τον Οκτώβριο του 1934 είχε «εθνική» διάσταση στην Καταλονία, καθώς η καταλανική κυβέρνηση υποστήριξε το κίνημα και ανακήρυξε για λίγο μια ανεξάρτητη Καταλανική Δημοκρατία. Την παραμονή της εξέγερσης, ο Νιν προέτρεψε τους Καταλανούς εργάτες να «στηρίξουν το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα στην Καταλονία» και να αντιταχθούν σθεναρά «σε όλες τις προσπάθειες της αντίδρασης να του επιτεθεί».

Είδε την ανακήρυξη της Καταλανικής Δημοκρατίας ως μια πράξη τεράστιας επαναστατικής σημασίας. Σύμφωνα με τον Νιν, το εργατικό κίνημα θα έπρεπε να επιδιώξει να απομακρύνει την «αναποφάσιστη και προδοτική μικροαστική τάξη» από την ηγεσία του καταλανικού κινήματος και να κάνει το αίτημα για δημοκρατία δικό του, θέτοντας ως στόχο την «απελευθέρωση της Καταλονίας από τον ισπανικό ζυγό, το πρώτο βήμα προς την Ένωση των Ιβηρικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών».

Ωστόσο, η καταλανική κυβέρνηση του Λουίς Κομπανίς συνθηκολόγησε γρήγορα με τον ισπανικό στρατό. Αυτό επιβεβαίωσε την πρόβλεψη του Νιν για την αδυναμία της μικροαστικής τάξης. Η άγρια καταστολή της καταλανικής και βασκικής ταυτότητας από την κυβέρνηση του Φράνκο μετά το 1939 επιβεβαίωσε αργότερα την αποφασιστικότητα της άρχουσας τάξης της Ισπανίας να διατηρήσει την εθνική ενότητα με κάθε κόστος.

Η ισπανική επανάσταση

Η ανάλυση του Νιν για την επαναστατική διαδικασία που ήταν σε εξέλιξη στην Ισπανία μετά το 1931 βασίστηκε στην εμπειρία της Ρωσικής Επανάστασης του 1917. Ωστόσο, πίστευε ότι θα ήταν λάθος να αντιγράψουν μηχανικά τους Μπολσεβίκους και επέμεινε στις διαφορές μεταξύ των δύο χωρών.

Η Ισπανία ήταν πιο ανεπτυγμένη από τη Ρωσία με οικονομικούς και ακόμη και πολιτικούς όρους, και η πορεία των οργανώσεων της εργατικής τάξης της καθιστούσε απαραίτητο για τους επαναστάτες έναν ιδιαίτερο στρατηγικό προσανατολισμό.

Τόσο για τους φιλελεύθερους ρεφορμιστές όσο και για τους επαναστάτες, η «δημοκρατική επανάσταση» στην Ισπανία –που θα σήμαινε την επίλυση των αγροτικών και εθνικών προβλημάτων, το τσάκισμα της εξουσίας της εκκλησίας και του στρατού, τη χορήγηση ψήφου στις γυναίκες κ.λπ.– δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί. Επηρεασμένος από τη θεωρία της διαρκούς επανάστασης του Τρότσκι, ο Νιν πίστευε ότι μια αδύναμη και συντηρητική αστική τάξη δεν ήταν ούτε ικανή ούτε πρόθυμη να εισαγάγει τέτοιες δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις.

Οι μικροαστοί ρεπουμπλικάνοι, που κυβέρνησαν την Ισπανία από το 1931 έως το 1933 και ξανά μετά τη νίκη του Λαϊκού Μετώπου τον Φεβρουάριο του 1936, βρήκαν τον δρόμο για τη μεταρρύθμιση μπλοκαρισμένο από την κυρίαρχη ολιγαρχία. Για τον Νιν, μόνο το προλεταριάτο, με την υποστήριξη της αγροτιάς, είχε τη δύναμη που χρειαζόταν για να ολοκληρώσει τη δημοκρατική επανάσταση. Οι εργάτες θα μπορούσαν τότε να προχωρήσουν άμεσα στην επιβολή του σοσιαλισμού, όπως είχε συμβεί στη Ρωσία το 1917.

Για να πραγματοποιηθεί αυτό το έργο, ωστόσο, θα έπρεπε να υπάρξει ένα μαζικό κομμουνιστικό κόμμα και ένα ενιαίο μέτωπο προλεταριακών οργανώσεων. Όταν ιδρύθηκε η Ισπανική Δημοκρατία το 1931, ο Νιν απέρριψε την ιδέα να ζητήσει την άμεση κατάληψη της εξουσίας, όπως έκαναν οι Ισπανοί κομμουνιστές. Πίστευε ότι ήταν απαραίτητο να διαλυθούν πρώτα οι ψευδαισθήσεις των μαζών για τη δημοκρατία και να κερδηθεί ή να ουδετεροποιηθεί η μικροαστική τάξη.

Για να γίνει αυτό, ήταν απαραίτητο να προωθηθεί ένα πρόγραμμα δημοκρατικών αιτημάτων, όπως το δικαίωμα του ελεύθερου λόγου και του συνέρχεσθαι, η νομιμοποίηση των απεργιών, το δικαίωμα αποχώρισης της Καταλονίας και «ο τερματισμός των κατασταλτικών μέτρων που στρέφονται κατά του εργατικού κινήματος». Άλλα μέτρα που ζητούσε ο Νιν περιλάμβαναν τη διάλυση της παραστρατιωτικής Πολιτοφυλακής και τη δήμευση του πλούτου των κληρικών, καθώς και τη μεταβίβαση της γης στους αγρότες χωρίς αποζημίωση και την κρατική στήριξη των ανέργων εργατών.

Οι Ρεπουμπλικάνοι και οι σοσιαλιστές σύμμαχοί τους δεν μπόρεσαν να υλοποιήσουν το μεταρρυθμιστικό τους πρόγραμμα μπροστά στην αδιαλλαξία της άρχουσας τάξης και το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου επιβεβαίωσε την εγκυρότητα της ανάλυσης του Νιν. Τον Σεπτέμβριο του 1936, δύο μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, ο Νιν μίλησε σε μια μαζική συγκέντρωση στη Βαρκελώνη. Περιέγραψε πώς είχε αλλάξει η κατάσταση καθώς η αντίσταση στο πραξικόπημα του Φράνκο εξελίχθηκε σε επανάσταση της εργατικής τάξης σε περιοχές που κατείχαν οι Ρεπουμπλικάνοι, όπως η Καταλονία.

Σύμφωνα με τον Νιν, μετά από πέντε χρόνια κατά τα οποία η φιλελεύθερη αστική τάξη δεν μπόρεσε να λύσει κανένα από τα «θεμελιώδη προβλήματα» της ισπανικής επανάστασης, από τη θέση της Καθολικής Εκκλησίας μέχρι τη μεταρρύθμιση της γης ή το δικαίωμα των Καταλανών στην αυτοδιάθεση, η εργατική τάξη έλυσε αυτά τα ζητήματα «με τα όπλα στο χέρι, μέσα σε λίγες μέρες». Επέμεινε ότι οι εργάτες της Καταλονίας και της Ισπανίας δεν πολεμούσαν για τη δημοκρατία. Ο αγώνας κατά του Φράνκο είχε ήδη ξεπεράσει αυτόν τον στόχο.

Για τον Νιν, το ζήτημα της εξουσίας ήταν κεντρικό για τη νίκη της επανάστασης. Αυτό σήμαινε να πείσει την CNT ότι ήταν απαραίτητο να την καταλάβει. Το πρόβλημα για τους αναρχικούς, εκτός από την αποστροφή τους προς την κρατική εξουσία αυτή καθαυτή, ήταν ο φόβος τους για μια δικτατορία σοβιετικού τύπου. Ο Νιν προσπάθησε να αντιμετωπίσει αυτόν τον φόβο επιμένοντας ότι η καταλανική εργατική τάξη είχε ήδη θέσει σε εφαρμογή την έκκληση του Μαρξ για μια «δικτατορία του προλεταριάτου»:

«Τι είναι η δικτατορία του προλεταριάτου; Είναι η εξουσία που ασκείται αποκλειστικά και μόνο από την εργατική τάξη, η κατάργηση κάθε πολιτικού δικαιώματος και κάθε ελευθερίας για τους εκπροσώπους των εχθρικών τάξεων. Αν αυτή είναι η δικτατορία του προλεταριάτου [...], σας βεβαιώνω ότι η δικτατορία του προλεταριάτου υπάρχει σήμερα στην Καταλονία.»^[7]

Ο Νιν ήθελε η CNT και το POUM να ενθαρρύνουν τη δημιουργία λαϊκών επιτροπών που θα εκπροσωπούσαν εργάτες, αγρότες και στρατιώτες και θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση μιας νέας κοινωνίας. Η εναλλακτική λύση ήταν η ανασυγκρότηση του αστικού δημοκρατικού κράτους και η υπονόμευση της επανάστασης - μια διαδικασία που βρισκόταν σε εξέλιξη από τις αρχές του 1937. Ο Νιν προειδοποίησε τον Μάρτιο του 1937 ότι αν η εργατική τάξη δεν αντιδρούσε σε αυτή τη διαδικασία, θα «έχανε την εξαιρετική ευκαιρία που της προσφέρει η ιστορία να χειραφετηθεί και να δώσει μια τεράστια ώθηση στην παγκόσμια επανάσταση».

Μια μέθοδος δράσης

Ο Τρότσκι ήταν εξαιρετικά επικριτικός απέναντι στο POUM, κατηγορώντας το για «κεντρισμό», ή για αμφιταλαντεύσεις μεταξύ ρεφορμιστικής και επαναστατικής πολιτικής^[8]. Συγκεκριμένα, επέκρινε το κόμμα του Νιν επειδή δεν ζητούσε τη δημιουργία σοβιέτ και επειδή συμμετείχε στην καταλανική κυβέρνηση. Τον Μάιο του 1937, ο Νιν απάντησε στις επικρίσεις του πρώην καθοδηγητή του, τονίζοντας για άλλη μια φορά τις διαφορές μεταξύ της ρωσικής και της ισπανικής επανάστασης, ιδίως την απουσία δυαδικής εξουσίας στην Ισπανία.

Σύμφωνα με τον Νιν, η ύπαρξη μαζικών συνδικάτων σήμαινε ότι η εργατική τάξη δεν είχε δημιουργήσει σοβιέτ κατά το ρωσικό πρότυπο. Οι τοπικές και περιφερειακές αντιφασιστικές επιτροπές που είχαν οργανωθεί στην αρχή του πολέμου ήταν βασικά επιτροπές του Λαϊκού Μετώπου, που είχαν οριστεί από τα πάνω από τις διάφορες οργανώσεις της εργατικής τάξης.

Ο Νιν αποδέχτηκε ότι υπήρχε ανάγκη για όργανα τύπου σοβιέτ, αλλά επέμεινε ότι αυτά τα όργανα έπρεπε να προκύψουν από τα κάτω, όπως είχε γίνει στη Ρωσία, και δεν μπορούσαν να δημιουργηθούν από επαναστάτες από τα πάνω. Έτσι, το POUM υποστήριξε ότι οι επιτροπές άμυνας της CNT, οι οποίες είχαν ηγηθεί της αποτυχημένης εξέγερσης στη Βαρκελώνη τον Μάιο του 1937, έπρεπε να διευρυνθούν ώστε να συμπεριλάβουν όλες τις επαναστατικές οργανώσεις και να επεκταθούν στους χώρους εργασίας.

Ο Νιν κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα επιχειρήματά του δεν θα ικανοποιούσαν εκείνους που πίστευαν στην «επίλυση όλων των προβλημάτων με τη βοήθεια μιας σοφά επεξεργασμένης συνταγής, καλής για όλες τις περιπτώσεις». Τόνισε όμως ότι ο μαρξισμός δεν ήταν «ένα δόγμα αλλά μια μέθοδος δράσης» που πρέπει να «βασίζεται στην ανάλυση της υλικής πραγματικότητας» και όχι στη «μηχανική επανάληψη μιας φόρμουλας».

Η δολοφονία του Νιν λίγες εβδομάδες αργότερα έσβησε τη συμβολή του στο ισπανικό εργατικό κίνημα. Οι Δημοκρατικές δυνάμεις ηττήθηκαν τελικά το 1939 και η αιμοσταγής δικτατορία του Φράνκο συνέχισε να κυβερνά τη χώρα για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες. Όταν οι οργανώσεις της ισπανικής αριστεράς μπόρεσαν να ξαναβγούν στο προσκήνιο από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, το POUM δεν αποτελούσε πλέον πραγματική πολιτική δύναμη. Ωστόσο, η κληρονομιά του Νιν παρέμεινε πηγή έμπνευσης για όσους αναζητούν μια εναλλακτική λύση στη σοσιαλδημοκρατία από τη μια πλευρά και στον σταλινικό κομμουνισμό από την άλλη.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Andy Durgan, “Andreu Nin’s Marxism Tackled the Big Questions of Spanish and Catalan Politics”, Jacobin, 11 Απριλίου 2023, https://jacobin.com/2023/04/andreu-nin-marxism-nationalism-catalonia-spanish-civil-war-working-class-politics-poum. Αναδημοσίευση: Europe Solidaire Sans Frontières, https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article66303.

Ο Andy Durgan είναι ο συγγραφέας των βιβλίων The Spanish Civil War (2007), Comunismo, revolución y movimiento obrero en Catalunya, 1920-1936: los orígenes del POUM (2016) και Voluntarios por la revolución: La milicia internacional del POUM en la Guerra Civil Española (2020).

Σχετικά άρθρα:

Andrés [Andreu] Nin, «Οι Ημέρες του Μάη στη Βαρκελώνη».

Andy Durgan, «Ο Τρότσκι και το POUM».

Pierre Broué, «Ο Τρότσκι και η Ισπανική Επανάσταση».

Κώστας Κούσιαντας, Παντελής Αυθίνος, «Το POUM και η Επανάσταση του ‘36 στην Ισπανία».

Σημειώσεις

 ^[1] George Orwell, Homage to Catalonia [1938], διαθέσιμο στο: The Anarchist Library, https://theanarchistlibrary.org/library/george-orwell-homage-to-catalonia. [Στα ελληνικά George Orwell, Προσκύνημα στην Καταλονία, Διεθνής Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1974. Διαθέσιμο στο https://anwthrwskw.espivblogs.net/files/2018/03/George-Orwell-%CE%A0%CF%81%CE%BF%CF%83%CE%BA%CF%8D%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%B1%CE%BB%CF%89%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%94%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%AE%CF%82-%CE%92%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CE%B8%CE%AE%CE%BA%CE%B7-1999.pdf. Και Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα χ.χ.έ. Έχει μεταφραστεί και ως Πεθαίνοντας στην Καταλωνία, Κάκτος, Αθήνα 1979].

^[2] Pelai Pagès, Andreu Nin: Una vida al servei de la classe obrera, Laertes 2009.

^[3] «Unión Federal Nacionalista Republicana», Wikipedia, https://es.wikipedia.org/wiki/Uni%C3%B3n_Federal_Nacionalista_Republicana. Και “Republican Nationalist Federal Union”, Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Republican_Nationalist_Federal_Union.

^[4] Andreu Nin, Las Dictaduras de nuestro tiempo, Llibrería Catalónia, Βαρκελώνη, 1930. Διαθέσιμο στο: Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/espanol/nin/1930/dictaduras_de_nuestro_tiempo.htm.

^[5] Daniel Finn, “Two Centuries of the National Question”, Jacobin, 15 Φεβρουαρίου 2023, https://jacobin.com/2023/02/two-centuries-of-the-national-question.

^[6] Andreu Nin, Los movimientos de emancipación nacional, Edicions Proa, Βαρκελώνη, 1935. Διαθέσιμο στο: Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/espanol/nin/1935/los_movimientos_emancipacion.htm.

^[7] Andrés Nin, «El proletariado español ante la revolución en marcha», 6 Σεπτεμβρίου 1936. Διαθέσιμο στο: Marxists Internet Archive, Οκτώβριος 2012, https://www.marxists.org/espanol/nin/1936/proletariado_espanol_ante_revolucion.htm. Στα αγγλικά: Andrés Nin, “The Spanish proletariat before the advancing revolution. Διαθέσιμο στο: Marxists Internet Archive, 23 Ιουνίου 2015, https://www.marxists.org/archive/nin/1936/09/adv-revo.htm.

^[8] Andy Durgan, “Trotsky and the POUM”, Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/history/etol/writers/durgan/2015/xx/trot-poum.html. Πρώτη δημοσίευση: International Socialism, τεύχος 147, 6 Ιουλίου 2015, http://isj.org.uk/trotsky-and-the-poum/. [Andy Durgan, «Ο Τρότσκι και το POUM», e la libertà, 17 Νοεμβρίου 2016, https://www.elaliberta.gr/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CE%B8%CE%B5%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%B1/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1/2341-%CE%BF-%CF%84%CF%81%CF%8C%CF%84%CF%83%CE%BA%CE%B9-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CE%BF-poum].